1960 թվականի նոյեմբերի 30-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Հեղափոխության Պետական Թանգարանի (այժմ՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարան) հանդիսավոր բացումը: Այս իրադարձությունը նշանակալի էր խորհրդային Հայաստանի մշակութային կյանքում՝ խորհրդանշելով հեղափոխական ավանդույթների պահպանումը և 1917-1920 թվականների իրադարձությունների հիշողությունը:

Թանգարանը բացվեց Երևանի կենտրոնում՝ Նալբանդյան փողոցում, և դարձավ Հայաստանի խորհրդային պատմության կարևորագույն կենտրոններից մեկը:

**Նախապատմություն** 
Թանգարանի ստեղծման գաղափարը ծնվել էր 1950-ական թվականներին՝ Խորհրդային Միության ղեկավարության կողմից հեղափոխական ժառանգության պահպանման շրջանակներում: 1958 թվականին ընդունվեց որոշում՝ ստեղծել հատուկ թանգարան, որը կպահպանի 1917-1920 թվականների հեղափոխական իրադարձությունների վկայությունները: Թանգարանի շենքը նախագծվել էր ճարտարապետներ Ռաֆայել Իսրայելյանի և Բաղդասար Արզումանյանի կողմից՝ խորհրդային ճարտարապետության ոճով: Շինարարությունը տևեց 1958-1960 թվականները, և բացմանը ներկա էին ՀԽՍՀ ղեկավարներ, կուսակցական գործիչներ և մշակութային վետերաններ:

**Բացման արարողություն** 
Նոյեմբերի 30-ի արարողությունը տեղի ունեցավ մեծ հանդիսավորությամբ: Թանգարանը բացեց ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի նախագահը, և ելույթներ ունեցան կուսակցական ղեկավարներ: Առաջին ցուցադրությունները ներառում էին 1917 թվականի հեղափոխության փաստաթղթեր, Ստեփան Շահումյանի, Ալեքսանդր Մյասնիկյանի և այլ բոլշևիկների անձնական իրեր, ինչպես նաև հայկական կոմունաների պատմությունը: Թանգարանը դարձավ կրթական կենտրոն՝ այցելուներին ծանոթացնելով խորհրդային Հայաստանի հիմնադրմանը:

**Նշանակություն և ժառանգություն** 
Թանգարանը խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Հայաստանում և հեղափոխական գաղափարների տարածումը: Այն պահպանում էր հազարավոր ցուցանմուշներ՝ փաստաթղթեր, լուսանկարներ և իրեր: Անկախության շրջանում թանգարանը վերանվանվեց Հայաստանի Պատմության Թանգարան և շարունակում է գործել՝ արտացոլելով հայկական պատմության բոլոր շրջանները: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ խորհրդային ժառանգության և հայկական ինքնության խառնուրդը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1960 թ. նոյեմբերի 30
– **Վայր**: Երևան, Նալբանդյան փողոց
– **Ճարտարապետներ**: Ռաֆայել Իսրայելյան, Բաղդասար Արզումանյան
– **Ներկայիս անվանում**: Հայաստանի Պատմության Թանգարան

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարանի արխիվներ, ՀԽՍՀ մամուլ):

—

### Русская версия

Рождение Музея: Хранитель Армянского Наследия

30 ноября 1960 года в Ереване состоялось торжественное открытие Государственного музея Революции Армянской ССР (ныне Музей истории Армении). Это событие стало значимым в культурной жизни советской Армении, символизируя сохранение революционных традиций и памяти о событиях 1917–1920 годов. Музей открылся в центре Еревана на улице Налбандяна и стал одним из важнейших центров советской истории Армении.

**Предыстория** 
Идея создания музея возникла в 1950-х годах в рамках политики сохранения революционного наследия в СССР. В 1958 году было принято решение о специальном музее, посвящённом событиям 1917–1920 годов. Здание спроектировали архитекторы Рафаэл Исраелян и Багдасар Арзуманян в советском стиле. Строительство длилось 1958–1960 годы, а на открытии присутствовали руководители АрмССР, партийные деятели и культурные ветераны.

**Церемония открытия** 
Церемония 30 ноября прошла с большим торжеством. Музей открыл председатель Верховного Совета АрмССР, выступили партийные лидеры. Первые экспозиции включали документы революции 1917 года, личные вещи Степана Шаумяна, Александра Мясникяна и других большевиков, а также историю армянских коммун. Музей стал образовательным центром, знакомящим посетителей с основанием советской Армении.

**Значение и наследие** 
Музей символизировал укрепление советской власти в Армении и распространение революционных идей. Он хранил тысячи экспонатов — документы, фотографии и предметы. В независимой Армении музей переименован в Музей истории Армении и продолжает работу, отражая все периоды армянской истории. Как армянский историк, я вижу в нём смешение советского наследия и армянской идентичности.

**Краткие факты**
– **Дата**: 30 ноября 1960 г.
– **Место**: Ереван, улица Налбандяна
– **Архитекторы**: Рафаэл Исраелян, Багдасар Арзуманян
– **Современное название**: Музей истории Армении

(Источники: Архивы Музея истории Армении, пресса АрмССР).

—

### English Version

A New Page in Yerevan’s History: Museum Celebration

On November 30, 1960, the State Museum of the Revolution of the Armenian SSR (now the History Museum of Armenia) was solemnly opened in Yerevan. This event was significant in the cultural life of Soviet Armenia, symbolizing the preservation of revolutionary traditions and the memory of the events of 1917–1920. The museum opened in central Yerevan on Nalbandyan Street and became one of the key centers of Soviet Armenian history.

**Background** 
The idea of the museum emerged in the 1950s as part of the USSR’s policy to preserve revolutionary heritage. In 1958, a decision was made to create a dedicated museum for the events of 1917–1920. The building was designed by architects Rafael Israyelyan and Baghdasar Arzumanyan in the Soviet style. Construction lasted from 1958 to 1960, and the opening was attended by ArmSSR leaders, party officials, and cultural veterans.

**Opening Ceremony** 
The ceremony on November 30 was grand. The museum was opened by the Chairman of the Supreme Soviet of ArmSSR, with speeches by party leaders. The first exhibitions featured documents from the 1917 revolution, personal belongings of Stepan Shaumyan, Alexander Myasnikyan, and others, as well as the history of Armenian communes. The museum became an educational center introducing visitors to the founding of Soviet Armenia.

**Significance and Legacy** 
The museum symbolized the consolidation of Soviet power in Armenia and the spread of revolutionary ideas. It housed thousands of exhibits — documents, photographs, and artifacts. In independent Armenia, it was renamed the History Museum of Armenia and continues to operate, reflecting all periods of Armenian history. As an Armenian historian, I see in it a blend of Soviet legacy and Armenian identity.

**Key Facts**
– **Date**: November 30, 1960
– **Location**: Yerevan, Nalbandyan Street
– **Architects**: Rafael Israyelyan, Baghdasar Arzumanyan
– **Current Name**: History Museum of Armenia

(Sources: Archives of the History Museum of Armenia, ArmSSR press).

—

Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին Հայ Առաքելական Եկեղեցին նշում է Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օրը՝ որպես Հայաստանի առաջին լուսավորիչներ: Այս օրը խորհրդանշում է Հայաստանի քրիստոնեացման սկիզբը՝ դեռևս 1-ին դարում, երբ երկու առաքյալները, Քրիստոսի 12 աշակերտներից, բաղկացած, անկախ միմյանցից եկան հայկական հողեր և քարոզեցին Քրիստոսի ուսմունքը:

Հայ եկեղեցին կոչվում է Առաքելական՝ հենց այն պատճառով, որ նրա հիմնադիրներն են համարվում Քրիստոսի անմիջական աշակերտները՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը:

**Սուրբ Թադեոս առաքյալը** 
Թադեոսը (Հուդա Թադեոս), Քրիստոսի 12 առաքյալներից մեկը, Հայաստան եկավ մոտ 43 թվականին՝ բերելով Քրիստոսի խաչելության ժամանակ նիզակով խոցված Նիզակի ծայրը՝ որպես սուրբ մասունք: Նովսես Խորենացու «Հայոց Պատմություն»-ի համաձայն՝ Թադեոսը նախ քարոզեց Եդեսիայում, բժշկեց Աբգար թագավորին և նրա ընտանիքը, ապա եկավ Հայաստան՝ Արտազ գավառ: Նա քարոզեց Արտազում և Շավարշանում, բայց 66 թվականին, Սանատրուկ թագավորի հրամանով, նահատակվեց՝ խաչվելով և նետերով խոցվելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնի Մայր Տաճարում, իսկ նրա անունով կառուցվել է Սուրբ Թադեոսի վանքը (այժմ՝ Իրանում):

**Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալը** 
Բարդուղիմեոսը (Նաթանայել), նույնպես Քրիստոսի 12 առաքյալներից, եկավ Հայաստան մոտ 60-ական թվականներին՝ բերելով Աստվածածնի ձեռագործ պատկերը (Սուրբ Նշան): Նա քարոզեց Աղբակ (Ալբակ) քաղաքում, կնքեց Սանատրուկ թագավորի քրոջը՝ Վոգուհիին և նրա ընտանիքը: Թագավոր Սանատրուկը, վախենալով քրիստոնեության տարածումից, 68 թվականին հրամայեց սպանել Բարդուղիմեոսին՝ նրա գլուխը կտրելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնում և Աղբակի վանքում:

**Հայկական ավանդույթը և «Ոտյաց Խաչ»-ի լեգենդը** 
Ըստ ավանդության՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը հանդիպել են հայկական մի բնակավայրում, որը հետագայում կոչվեց «Ոտյաց Խաչ» (Առաքյալների Խաչ): Այս հանդիպումը խորհրդանշում է հայկական եկեղեցու առաքելական ժառանգությունը:

**Նշանակությունը հայ ժողովրդի համար** 
Նոյեմբերի 30-ը դարձել է Հայաստանի քրիստոնեացման հիշատակի օր՝ հիշեցնելով, որ հայ ժողովուրդը քրիստոնեությունն ընդունել է ոչ թե Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակ (301 թ.), այլ արդեն 1-ին դարում: Այս օրը եկեղեցիներում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ, կարդացվում են առաքյալների կյանքի մասին պատմություններ, և ժողովուրդը հիշում է իր հավատքի առաջին լուսավորիչներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին
– **Տոնի անվանումը**: Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օր
– **Մասունքներ**: Էջմիածնի Մայր Տաճարում
– **Կարևոր վայրեր**: Սուրբ Թադեոսի վանք (Իրան), Աղբակի Սուրբ Բարդուղիմեոս վանք

(Աղբյուրներ՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու օրացույց, «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի», Սուրբ Թադեոսի վանքի արխիվներ):

—

### Русская версия

День Основателей Армянской Апостольской Церкви

Ежегодно 30 ноября Армянская Апостольская Церковь отмечает день памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея — первых просветителей Армении. Этот день символизирует начало христианизации Армении ещё в I веке, когда два апостола из 12 учеников Христа независимо друг от друга пришли на армянские земли и проповедовали учение Христа. Армянская Церковь называется Апостольской именно потому, что её основателями считаются непосредственные ученики Христа — Фаддей и Варфоломей.

**Святой Апостол Фаддей** 
Фаддей (Иуда Фаддей), один из 12 апостолов Христа, после Его Вознесения направился в Аравию и Месопотамию, а около 40 года пришёл в Осроену, где исцелил царя Абгара V. Далее путь апостола лежал в Армению, куда он в 43 году принёс как реликвию наконечник копья, которым римский воин пронзил распятого Христа. Эта реликвия хранится в Эчмиадзинском кафедральном соборе. В 66 году Фаддей был схвачен в Артазе, подвергнут пыткам, «повешен на древе» и пронзён стрелами. Через три века на месте его захоронения был построен монастырь Святого Фаддея (ныне в Иране). Мощи Святого Фаддея хранятся в Эчмиадзине.

**Святой Апостол Варфоломей** 
Варфоломей (Нафанаил), также один из 12 апостолов, проповедовал в Сирии и Малой Азии, после чего направился в Армению, принеся нерукотворный лик Богородицы и построив посвящённую ей церковь. В городе Агбак (Альбак) апостол крестил сестру царя Санатрука царевну Вогуи. Санатрук отправил к ней тысячника Теренция с требованием отречься, но Вогуи склонила его к крещению. В 68 году Теренция, Вогуи и Варфоломея схватили и казнили в Агбаке. Вместе с ним были убиты 2000 христиан.

**Армянская традиция и легенда «Отъяц Хач»** 
По преданию, Фаддей и Варфоломей встретились в одном армянском поселении, которое в память об этом событии народ назвал «Отъяц Хач» (Крест Пристанища).

**Значение для армянского народа** 
30 ноября стал днём памяти первых просветителей Армении, напоминая, что армяне приняли христианство не только в 301 году с Григорием Просветителем, но уже в I веке. В этот день в церквях служится Святая Литургия, читаются жития апостолов, и народ чтит своих первых духовных учителей.

**Краткие факты**
– **Дата**: Ежегодно 30 ноября
– **Название праздника**: День памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея
– **Реликвии**: В Эчмиадзинском кафедральном соборе
– **Важные места**: Монастырь Святого Фаддея (Иран), монастырь Святого Варфоломея в Агбаке

(Источники: Календарь Армянской Апостольской Церкви, «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы монастыря Святого Фаддея).

—

### English Version

Day of the Founders of the Armenian Apostolic Church

Every year on November 30, the Armenian Apostolic Church commemorates the Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew — the first enlighteners of Armenia. This day symbolizes the beginning of the Christianization of Armenia already in the 1st century, when two of Christ’s 12 apostles independently came to Armenian lands and preached His teachings. The Armenian Church is called Apostolic precisely because its founders are considered Christ’s direct disciples — Thaddeus and Bartholomew.

**Saint Apostle Thaddeus** 
Thaddeus (Jude Thaddeus), one of Christ’s 12 apostles, after His Ascension headed to Arabia and Mesopotamia, and around 40 AD came to Osroene, where he healed King Abgar V. His path then led to Armenia, where in 43 AD he brought the spear tip that pierced Christ on the cross as a relic, stored in Etchmiadzin Cathedral. In 66 AD, Thaddeus was captured in Artaz, tortured, “hanged on a tree,” and pierced with arrows. Three centuries later, the Monastery of Saint Thaddeus (now in Iran) was built on his burial site. His relics are kept in Etchmiadzin.

**Saint Apostle Bartholomew** 
Bartholomew (Nathaniel), also one of the 12 apostles, preached in Syria and Asia Minor before heading to Armenia, bringing the hand-made image of the Virgin Mary and building a church dedicated to her. In the city of Agbak (Albak), he baptized King Sanatruk’s sister Princess Vogui. Sanatruk sent a chiliarch Terentius to demand renunciation, but Vogui converted him to Christianity. In 68 AD, Terentius, Vogui, and Bartholomew were seized and executed in Agbak, along with 2,000 Christians.

**Armenian Tradition and the Legend of “Otyats Khach”** 
According to tradition, Thaddeus and Bartholomew met in an Armenian settlement later called “Otyats Khach” (Apostles’ Cross) in memory of this event.

**Significance for the Armenian People** 
November 30 became a day of remembrance for Armenia’s first enlighteners, reminding that Armenians embraced Christianity not only in 301 AD with Gregory the Illuminator but already in the 1st century. On this day, Holy Liturgy is served in churches, lives of the apostles are read, and the people honor their first spiritual teachers.

**Key Facts**
– **Date**: Annually November 30
– **Holiday Name**: Commemoration of Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew
– **Relics**: In Etchmiadzin Cathedral
– **Important Sites**: Monastery of Saint Thaddeus (Iran), Monastery of Saint Bartholomew in Agbak

(Sources: Calendar of the Armenian Apostolic Church, “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of the Monastery of Saint Thaddeus).

—

Ժակ Շիրակը  ծնվել է 1932 թվականի նոյեմբերի 29-ին Փարիզում, Ֆրանսիա։ Ֆրանսիայի նախագահը (1995-2007), ով կարևոր դեր խաղաց հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների զարգացման գործում։

Շիրակը 2006 թվականին Երևան կատարած պետական այցի ժամանակ այցելել է Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր, հարգանքի տուրք է մատուցել զոհերի հիշատակին և հայտարարել, որ Թուրքիան պետք է ճանաչի 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, եթե ցանկանում է միանալ Եվրոպական միությանը։ Նրա այդ հայտարարությունը մեծ աջակցություն է գտել հայ համայնքի մեջ և նպաստել է ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին։ Շիրակը, որպես Ֆրանսիայի նախագահ, ստորագրել է 2001 թվականի օրենքը, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը՝ դարձնելով այն Ֆրանսիայի օրենքների անբաժան մասը։ Նա նաև աջակցել է Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը, միջնորդելով կողմերի միջև։ Հայ ժողովրդի համար Շիրակը խորհրդանիշ էր հայ-ֆրանսիական բարեկամության, և նրա հիշատակը հավերժ կմնա հայկական սփյուռքի հիշողության մեջ։

### Русский

Великий друг армянского народа

Жак Ширак родился 29 ноября 1932 года в Париже, Франция. Президент Франции (1995–2007) был большим другом армянского народа и сыграл важную роль в развитии армяно-французских отношений. Во время государственного визита в Ереван в 2006 году Ширак посетил Мемориал Геноцида армян, почтил память жертв и заявил, что Турция должна признать Геноцид армян 1915 года, если стремится вступить в Европейский Союз. Его слова получили широкую поддержку в армянской общине и способствовали процессу международного признания геноцида. Как президент Франции, Ширак подписал закон 2001 года, официально признавший Геноцид армян, сделав его частью французского законодательства. Он также поддерживал мирное урегулирование Нагорно-Карабахского конфликта, выступая посредником между сторонами. Для армянского народа Ширак стал символом армяно-французской дружбы, и его память навсегда останется в памяти армянской диаспоры.

### English

Great Friend of the Armenian People

Jacques Chirac was born on November 29, 1932 in Paris, France. As President of France (1995–2007), he was a great friend of the Armenian people and played a key role in developing Armenian-French relations. During his state visit to Yerevan in 2006, Chirac visited the Armenian Genocide Memorial, paid tribute to the victims, and stated that Turkey must recognize the 1915 Armenian Genocide if it wants to join the European Union. His words were widely supported by the Armenian community and advanced the international recognition process. As French President, Chirac signed the 2001 law officially recognizing the Armenian Genocide, making it part of French legislation. He also supported the peaceful resolution of the Nagorno-Karabakh conflict, mediating between the parties. For the Armenian people, Chirac became a symbol of Armenian-French friendship, and his memory will forever remain in the hearts of the Armenian diaspora.

### Français

Grand Ami du Peuple Arménien
Jacques Chirac est né le 29 novembre 1932 à Paris, en France. Président de la France (1995–2007), il fut un grand ami du peuple arménien et joua un rôle clé dans le développement des relations arméno-françaises. Lors de sa visite d’État à Erevan en 2006, Chirac visita le Mémorial du Génocide arménien, rendit hommage aux victimes et déclara que la Turquie doit reconnaître le Génocide arménien de 1915 si elle souhaite rejoindre l’Union européenne. Ses paroles ont reçu un large soutien de la communauté arménienne et ont avancé le processus de reconnaissance internationale. En tant que Président français, Chirac signa la loi de 2001 reconnaissant officiellement le Génocide arménien, en faisant partie intégrante de la législation française. Il soutint également la résolution pacifique du conflit du Haut-Karabagh, agissant comme médiateur entre les parties. Pour le peuple arménien, Chirac devint un symbole de l’amitié arméno-française, et sa mémoire restera à jamais dans le cœur de la diaspora arménienne.

### Türkçe
Jacques Chirac, 29 Kasım 1932’de Fransa’nın Paris kentinde doğdu. Fransa Cumhurbaşkanı (1995-2007) olarak Ermeni halkının büyük bir dostu olan Chirac, Ermeni-Fransız ilişkilerinin gelişmesinde önemli bir rol oynadı. 2006 yılında Erivan’a yaptığı devlet ziyareti sırasında Ermeni Soykırımı Anıtı’nı ziyaret etti, kurbanların anısına saygı duruşunda bulundu ve Türkiye’nin 1915 Ermeni Soykırımı’nı tanıması gerektiğini, Avrupa Birliği’ne katılmak istiyorsa bu adımı atması gerektiğini belirtti. Bu sözleri Ermeni toplumu tarafından büyük destek gördü ve soykırımın uluslararası alanda tanınması sürecine katkıda bulundu. Fransa Cumhurbaşkanı olarak Chirac, 2001 yılında Ermeni Soykırımı’nı resmen tanıyan yasayı imzaladı ve bu yasayı Fransa mevzuatının ayrılmaz bir parçası haline getirdi. Ayrıca Karabağ çatışmasının barışçıl çözümünü destekledi ve taraflar arasında arabuluculuk yaptı. Ermeni halkı için Chirac, Ermeni-Fransız dostluğunun bir sembolü oldu ve anısı Ermeni diasporasının hafızasında sonsuza dek kalacak.

Մարուսյա Սահակի Մարտիրոսյանը ծնվել է 1924 թվականի նոյեմբերի 29-ին Երևանում՝ հայ խորհրդային դերասանուհի, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստիստուհի (1967), բալետմայստեր Մաքսիմ Մարտիրոսյանի քույրը, ով իր կյանքը նվիրել է հայ բեմին՝ դառնալով Երևանի, Կիրովականի, Էջմիածնի, Ալավերդու և Գյումրիի թատրոնների լեգենդ։ Մահացել է 2001 թվականի մայիսի 22-ին Երևանում՝ կյանքի 77-րդ տարում։ 

Աշխատել է Պատանի հանդիսատեսի (1944–1945), Կիրովականի Աբելյանի (1946–1948), Էջմիածնի (1948–1951), Ալավերդու (1951–1953), Գյումրիի Մռավյանի (1953–1970) և Երևանի դրամատիկական (1971-ից) թատրոններում։ ԽՄԿԿ անդամ 1965 թվականից։ 

Խաղացել է Եղիսաբեթ թագուհի («Ռիչարդ III»), Օգուդալովա («Անօժիտը»), Մարգարիտ («Պատվի համար»), Հասմիկ («Վերջին մեխակներ»), Զեսսի («Ռուսական հարց»), Պոլինա («Եկամտաբեր պաշտոն»), Լուիզա («Սեր և խարդավանք»), Դեզդեմոնա («Օթելլո»), Մեդեա («Մեդեա») և այլն։ 

Մարուսյա Մարտիրոսյանը մնաց Երևանի բեմի անմար աստղը՝ իր դերերով, ձայնով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ թատրոնի խորքերով և դասական կերպարների գեղեցկությամբ։

—

### Русский
Дездемона армянской сцены

Маруся Сааковна Мартиросян родилась 29 ноября 1924 года в Ереване — армянская советская актриса, народная артистка АрмССР (1967), сестра балетмейстера Максима Мартиросяна, посвятившая жизнь армянскому театру, став легендой театров Еревана, Кировакана, Эчмиадзина, Алаверди и Гюмри. Умерла 22 мая 2001 года в Ереване на 77-м году жизни.

Работала в Театре юного зрителя (1944–1945), театре им. Абеляна в Кировакане (1946–1948), Эчмиадзине (1948–1951), Алаверди (1951–1953), театре им. Мравяна в Гюмри (1953–1970) и Ереванском драматическом театре (с 1971). Член КПСС с 1965 года.

Играла Елизавету-королеву («Ричард III»), Огудалову («Бесприданница»), Маргарит («За честь»), Асмик («Последние гвоздики»), Зесси («Русский вопрос»), Полину («Доходное место»), Луизу («Коварство и любовь»), Дездемону («Отелло»), Медею («Медея») и др.

Маруся Мартиросян осталась неугасающей звездой ереванской сцены — своими ролями, голосом и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянского театра и красотой классических образов.

—

### English
Desdemona of the Armenian Stage

Marusya Sahaki Martirosyan was born on November 29, 1924, in Yerevan — Armenian Soviet actress, People’s Artist of the Armenian SSR (1967), sister of choreographer Maxim Martirosyan, who devoted her life to Armenian theater, becoming a legend of Yerevan, Kirovakan, Ejmiatsin, Alaverdi, and Gyumri theaters. Died on May 22, 2001, in Yerevan at the age of 76.

Worked at the Theater for Young Spectators (1944–1945), Abelyan Theater in Kirovakan (1946–1948), Ejmiatsin (1948–1951), Alaverdi (1951–1953), Mravyan Theater in Gyumri (1953–1970), and Yerevan Dramatic Theater (from 1971). Member of the CPSU since 1965.

Played Queen Elizabeth (*Richard III*), Ogudalova (*The Storm*), Margarit (*For Honor*), Asmik (*Last Carnations*), Zessi (*Russian Question*), Polina (*A Profitable Position*), Luiza (*Intrigue and Love*), Desdemona (*Othello*), Medea (*Medea*), and others.

Marusya Martirosyan remained the undying star of the Yerevan stage — with her roles, voice, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian theater and the beauty of classical characters.

—

Կոստանդին Հովհաննեսի Մարությանը ծնվել է 1917 թվականի նոյեմբերի 29-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ հայ խորհրդային շինարար, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1957), ով իր կյանքը նվիրել է Հայաստանի էներգետիկ և արդյունաբերական հզորացմանը՝ դառնալով Աթարբեկյանի ՀԷԿ-ի շինարարության պետ (1954), ՀԽՍՀ շինարարության մինիստր (1961–1965), «Հայհիդրոէներգոշին» վարչության պետ (1966), ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահ (1978), Լենինի երկու, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանների ասպետ։

Մահացել է 2011 թվականի մայիսին Երևանում՝ կյանքի 94-րդ տարում։ 1941 թվականին ավարտել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, մասնակցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ 

Նրա ղեկավարությամբ կառուցվել են Հայաստանի էներգետիկ հսկաները՝ ՀԷԿ-եր, արդյունաբերական համալիրներ, որոնք դարձել են խորհրդային Հայաստանի տնտեսության հիմնասյուները։ Եղել է ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի 6-10-րդ գումարումների դեպուտատ, 1976 թվականից՝ ՀԿԿ ԿԿ անդամ։ 

Կոստանդին Մարությանը մնաց Ալեքսանդրապոլից Երևան տանող էներգետիկ կամուրջը՝ իր շինարարություններով, ղեկավարությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Հայաստանի արդյունաբերական հզորությամբ և խորհրդային շինարարության ոգով։

—

### Русский
Строитель энергетических гигантов Армении

Константин Ованесович Марутян родился 29 ноября 1917 года в Александрополе (ныне Гюмри) — армянский советский строитель, заслуженный строитель АрмССР (1957), посвятивший жизнь энергетическому и промышленному укреплению Армении, став начальником строительства Атарбекянской ГЭС (1954), министром строительства АрмССР (1961–1965), начальником управления «Армгидроэнергострой» (1966), председателем Госстроя АрмССР (1978), кавалер двух орденов Ленина, ордена Октябрьской Революции и Трудового Красного Знамени. Умер в мае 2011 года в Ереване на 94-м году жизни. В 1941 окончил Ереванский политехнический институт, участник Великой Отечественной войны.

Под его руководством построены энергетические гиганты Армении — ГЭС, промышленные комплексы, ставшие основой экономики советской Армении. Был депутатом Верховного Совета АрмССР 6–10 созывов, с 1976 — член ЦК КП Армении.

Константин Марутян остался энергетическим мостом от Александрополя до Еревана — своими стройками, руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения мощью армянской промышленности и духом советского строительства.

—

### English
Builder of Armenia’s Energy Giants

Konstantin Hovhannesovich Marutyan was born on November 29, 1917, in Alexandropol (now Gyumri) — Armenian Soviet builder, Honored Builder of the Armenian SSR (1957), who devoted his life to Armenia’s energy and industrial development, becoming head of Atarbekyan HPP construction (1954), Minister of Construction of the Armenian SSR (1961–1965), head of “Armhydroenergostroy” (1966), Chairman of the State Construction Committee of the Armenian SSR (1978), holder of two Orders of Lenin, Order of the October Revolution, and Order of the Red Banner of Labor. Died in May 2011 in Yerevan at the age of 93. Graduated from Yerevan Polytechnic Institute in 1941, participant in the Great Patriotic War.

Under his leadership, Armenia’s energy giants — HPPs and industrial complexes — were built, becoming the backbone of the Soviet Armenian economy. Deputy of the Supreme Soviet of the Armenian SSR (6th–10th convocations), member of the CP Armenia Central Committee since 1976.

Konstantin Marutyan remained the energy bridge from Alexandropol to Yerevan — with his constructions, leadership, and boundless dedication, inspiring generations with the power of Armenian industry and the spirit of Soviet building.

—

Հրաչյա Լիպարիտի Ռուխկյանը մահացել է 1992 թվականի նոյեմբերի 28-ին Երևանում՝ կյանքի 77-րդ տարում, թողնելով հետևում հայ նկարչության անմար կտավները՝ որպես Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից, «Հայրենական մեծ պատերազմի II աստիճանի» շքանշանի ասպետ, Սայաթ-Նովայի և հայ հանճարների դիմանկարների ստեղծող։

Ծնվել է 1915 թվականի ապրիլի 20-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)։ 1935 թվականին ավարտել Երևանի գեղարվեստա-թատերական տեխնիկումը, 1941 թվականին՝ Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիան։ Մասնակցել է պատերազմին՝ վիրավորվել, գերի ընկել, փախել և շարունակել կռվել Կիզելում, Պրոխլադնիում, Կազբեկում, Մինվոդիում։ 

Ստեղծագործել է գրաֆիկայի, դիմանկարի և թեմատիկ պատկերների բնագավառներում՝ «Սայաթ-Նովա» (առաջին մրցանակ), «Խաչատուր Աբովյան («Հավերժի ուղևորը», 1948), Հովհաննես Թումանյան (1969, խճանկար Ալավերդիում), Ստեփան Շահումյան (1986, խճանկար Սոսում), «Բույլ հանճարաց» շարք՝ Մեսրոպ Մաշտոց, Մովսես Խորենացի, Գրիգոր Նարեկացի, Մխիթար Հերացի, Անանիա Շիրակացի, Թորոս Ռոսլին, Մխիթար Սեբաստացի, Դավիթ Անհաղթ, Վռամշապուհ արքա, «Հայրենի ծուխ 1915 թ.» (1965), «Անփարատ վիշտ» (Անիի ավերակներ), «2000 տարեկան սոսին Արցախում» (1983), «Ինքնանկար» (1984)։ 1983 թվականին Ստեփանակերտում հիմնադրել գեղարվեստի դպրոց՝ նվիրելով 60 գործ։ 

Հրաչյա Ռուխկյանը մնաց Ալեքսանդրապոլից Երևան տանող գեղանկարչական կամուրջը՝ իր դիմանկարներով, խճանկարներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ հանճարների հոգու խորքերով և պատմության ճշմարտությամբ։

—

### Русский
Мастер портретов армянских гениев

Грачья Липаритович Рухкян скончался 28 ноября 1992 года в Ереване на 78-м году жизни, оставив неугасающие полотна армянской живописи как участник Великой Отечественной войны, кавалер ордена Отечественной войны II степени, создатель портретов Саята-Новы и армянских гениев. Родился 20 апреля 1915 года в Александрополе (ныне Гюмри). В 1935 окончил Ереванский художественно-театральный техникум, в 1941 — Тбилисскую академию художеств. Участвовал в войне — ранен, попал в плен, бежал, продолжил воевать в Кизляре, Прохладном, Казбеке, Минводах.

Работал в графике, портрете и тематических картинах — «Саят-Нова» (первая премия), Хачатур Абовян («Путник вечности», 1948), Ованес Туманян (1969, мозаика в Алаверди), Степан Шаумян (1986, фреска в Сосе), серия «Буйл гениев» — Месроп Маштоц, Мовсес Хоренаци, Григор Нарекаци, Мхитар Гераци, Анания Ширакаци, Торос Рослин, Мхитар Себастаци, Давид Непобедимый, царь Врамшапух, «Родной дым 1915 г.» (1965), «Безутешная скорбь» (руины Ани), «2000-летняя сосна в Арцахе» (1983), «Автопортрет» (1984). В 1983 основал художественную школу в Степанакерте, подарив 60 работ.

Грачья Рухкян остался живописным мостом от Александрополя до Еревана — своими портретами, мозаиками и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской души и правдой истории.

—

### English
Master of Portraits of Armenian Geniuses

Hrachya Liparitovich Rukhkyan passed away on November 28, 1992, in Yerevan at the age of 77, leaving undying canvases of Armenian painting as a participant in the Great Patriotic War, holder of the Order of the Patriotic War II degree, creator of portraits of Sayat-Nova and Armenian geniuses. Born on April 20, 1915, in Alexandropol (now Gyumri). Graduated from Yerevan Art-Theater Technical School in 1935, Tbilisi Academy of Arts in 1941. Participated in the war — wounded, captured, escaped, continued fighting in Kizlyar, Prokhladny, Kazbek, Mineralnye Vody.

Worked in graphics, portrait, and thematic paintings — *Sayat-Nova* (first prize), Khachatur Abovyan (*Eternal Traveler*, 1948), Hovhannes Tumanyan (1969, mosaic in Alaverdi), Stepan Shaumyan (1986, fresco in Sos), series *Buyl of Geniuses* — Mesrop Mashtots, Movses Khorenatsi, Grigor Narekatsi, Mkhitar Heratsi, Anania Shirakatsi, Toros Roslin, Mkhitar Sebastatsi, David the Invincible, King Vramshapuh, *Native Smoke 1915* (1965), *Inconsolable Grief* (Ani ruins), *2000-Year-Old Pine in Artsakh* (1983), *Self-Portrait* (1984). Founded an art school in Stepanakert in 1983, donating 60 works.

Hrachya Rukhkyan remained the painterly bridge from Alexandropol to Yerevan — with his portraits, mosaics, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of the Armenian soul and historical truth.

—

Զավեն Տիգրանի Բախշինյանը մահացել է 1989 թվականի նոյեմբերի 28-ին Երևանում՝ կյանքի 81-րդ տարում, թողնելով հետևում խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետության անմար հետքը՝ որպես ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1957), վաստակավոր և ժողովրդական ճարտարապետ (1987), Հայպետնախագիծ ինստիտուտի գլխավոր ճարտարապետ (1944–1949), Հայարդնախագիծի և Հայպետնախագիծի արվեստանոցների ղեկավար (1951–1983)։

Ծնվել է 1908 թվականի ապրիլի 13-ին Թիֆլիսում։ 1930 թվականին ավարտել Երևանի պետական համալսարանի տեխնիկական ֆակուլտետի ճարտարապետության բաժինը, 1930-1939 թվականներին դասավանդել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ 

Նրա նախագծերով կառուցվել են Երևանի օրթոպեդիկ ինստիտուտը (1936), բնակելի համալիրներ Սայաթ-Նովայի, Թումանյանի, Աբովյանի, Մաշտոցի, Բաղրամյանի փողոցներում, ՀՊՄՀ գլխավոր մասնաշենքը, Վանաձորի և Գյումրիի հասարակական շենքերը, Դիլիջանի «Լեռնային Հայաստան» առողջարանը (1963–1972)։ Հեղինակել է «Խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետությունը» գիրքը (ռուսերեն, 1951)։ 

Զավեն Բախշինյանը մնաց Թիֆլիսից Երևան տանող ճարտարապետական կամուրջը՝ իր շենքերով, նախագծերով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետության գեղեցկությամբ և ֆունկցիոնալությամբ։

—

### Русский
Архитектурное лицо Еревана

Завен Тигранович Бахшинян скончался 28 ноября 1989 года в Ереване на 82-м году жизни, оставив немеркнущий след в архитектуре советской Армении как заслуженный строитель АрмССР (1957), заслуженный и народный архитектор (1987), главный архитектор института «Айпетнахагит» (1944–1949), руководитель архитектурных мастерских «Айарднахагит» и «Айпетнахагит» (1951–1983). Родился 13 апреля 1908 года в Тифлисе. В 1930 окончил архитектурное отделение технического факультета Ереванского государственного университета, в 1930–1939 преподавал в Ереванском политехническом институте.

По его проектам построены Ортопедический институт в Ереване (1936), жилые комплексы на улицах Саята-Нова, Туманяна, Абовяна, Маштоца, Баграмяна, главное здание АГЭУ, общественные здания в Ванадзоре и Гюмри, санаторий «Горная Армения» в Дилижане (1963–1972). Автор книги «Архитектура Советской Армении» (на русском, 1951).

Завен Бахшинян остался архитектурным мостом от Тифлиса до Еревана — своими зданиями, проектами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения красотой и функциональностью архитектуры советской Армении.

—

### English
Architectural Face of Yerevan

Zaven Tigrani Bakhshinyan passed away on November 28, 1989, in Yerevan at the age of 81, leaving an undying trace in Soviet Armenian architecture as Honored Builder of the Armenian SSR (1957), Honored and People’s Architect (1987), chief architect of “Aypetnakhagit” institute (1944–1949), head of architectural workshops of “Ayardnakhagit” and “Aypetnakhagit” (1951–1983). Born on April 13, 1908, in Tiflis. Graduated from the architecture department of Yerevan State University’s technical faculty in 1930, taught at Yerevan Polytechnic Institute in 1930–1939.

Designed the Orthopedic Institute in Yerevan (1936), residential complexes on Sayat-Nova, Tumanyan, Abovyan, Mashtots, Baghramyan streets, main building of ASUE, public buildings in Vanadzor and Gyumri, “Mountain Armenia” sanatorium in Dilijan (1963–1972). Author of *Architecture of Soviet Armenia* (in Russian, 1951).

Zaven Bakhshinyan remained the architectural bridge from Tiflis to Yerevan — with his buildings, designs, and boundless dedication, inspiring generations with the beauty and functionality of Soviet Armenian architecture.

—