Սուրեն Առաքելյանը ծնվել է 1927 թվականի նոյեմբերի 28-ին Զոլաքար գյուղում (Նոր Բայազետի գավառ)՝ հայ կինոռեժիսոր, ով իր կյանքը նվիրել է հայ վավերագրական կինոյի զարգացմանը՝ դառնալով «Հայֆիլմ»-ի և Երևանի փաստավավերագրական ֆիլմերի ստուդիայի գլխավոր խմբագիր (1959–1965), հարյուրավոր ֆիլմերի ռեժիսոր և սցենարիստ։

Մահացել է 2003 թվականի հունվարի 1-ին Երևանում՝ կյանքի 76-րդ տարում։ 1949 թվականին գերազանցությամբ ավարտել Երևանի թատերական ինստիտուտի թատերագիտական ֆակուլտետը, 1949–1962 թվականներին դասավանդել Երևանի պարարվեստի ուսումնարանում, 1954–1955 թվականներին աշխատել Մշակույթի նախարարությունում, 1955 թվականից՝ «Հայֆիլմ»-ում։ 

Նրա ֆիլմերը արտացոլում են հայկական կյանքի, պատմության և մշակույթի խորքերը՝ հարյուրավոր փաստավավերագրական կինոնկարներով, որոնք դարձել են հայ կինոյի ոսկե ֆոնդի մաս։ 

Սուրեն Առաքելյանը մնաց Զոլաքարից Երևան տանող վավերագրական կինոյի կամուրջը՝ իր ֆիլմերով, սցենարներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական պատմության ճշմարտությամբ և կինոյի ուժով։

—

### Русский
Мастер армянского документального кино

Сурен Аракелян родился 28 ноября 1927 года в селе Золакар (Ново-Баязетский уезд) — армянский кинорежиссёр, посвятивший жизнь развитию армянского документального кино, став главным редактором «Арменфильма» и Ереванской студии документальных фильмов (1959–1965), режиссёром и сценаристом сотен фильмов. Умер 1 января 2003 года в Ереване на 76-м году жизни. В 1949 с отличием окончил театроведческий факультет Ереванского театрального института, в 1949–1962 преподавал в Ереванском хореографическом училище, в 1954–1955 работал в Министерстве культуры, с 1955 — в «Арменфильме».

Его фильмы отражают глубины армянской жизни, истории и культуры — сотнями документальных кинолент, ставших золотым фондом армянского кино.

Сурен Аракелян остался документальным мостом от Золакара до Еревана — своими фильмами, сценариями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения правдой армянской истории и силой кино.

—

### English
Master of Armenian Documentary Cinema

Suren Arakelyan was born on November 28, 1927, in Zolakar village (Nor Bayazet district) — Armenian film director who devoted his life to the development of Armenian documentary cinema, becoming chief editor of Armenfilm and Yerevan Documentary Film Studio (1959–1965), director and screenwriter of hundreds of films. Died on January 1, 2003, in Yerevan at the age of 75. Graduated with honors from the theater studies faculty of Yerevan Theater Institute in 1949, taught at Yerevan Choreographic School in 1949–1962, worked at the Ministry of Culture in 1954–1955, from 1955 — at Armenfilm.

His films reflect the depths of Armenian life, history, and culture — with hundreds of documentaries that became the golden fund of Armenian cinema.

Suren Arakelyan remained the documentary bridge from Zolakar to Yerevan — with his films, scripts, and boundless dedication, inspiring generations with the truth of Armenian history and the power of cinema.

—

Կարապետ Թադևոսի Տիրատուրյանը ծնվել է 1911 թվականի նոյեմբերի 28-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ հայ նկարիչ, տառաստեղծ, ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1967), ով իր կյանքը նվիրել է հայ գրքարվեստի վերածննդին՝ դառնալով հայկական տառի, գրքի ձևավորման և նկարազարդման անգերազանցելի վարպետ։

Մահացել է 1975 թվականի հունվարի 26-ին Երևանում՝ կյանքի 63-րդ տարում։ 1931 թվականին ավարտել է Լենինականի նկարչական դպրոցը, աշակերտել Հակոբ Կոջոյանին։ 

Նկարազարդել և ձևավորել է ավելի քան 1000 գիրք՝ Մովսես Խորենացու, Խաչատուր Աբովյանի, Դանիել Վարուժանի, Գեղամ Սարյանի, Օմար Խայամի և այլոց։ Ստեղծել է դիմանկարների շարք (1965–1975)՝ Կոմիտաս, Խաչատուր Աբովյան, Հակոբ Կոջոյան, Պարույր Սևակ, Պարսամ Սիմոնյան, «Տղամարդու դիմանկար» և այլն։ Գրել և ձևավորել է «Հայոց գիրը» (1963) գիրք-ալբոմը՝ շուրջ 400 տառատեսակով, տառանմուշներով, գրքի ձևավորումներով և նկարազարդումներով։ Ստեղծագործել է նաև հաստոցային գրաֆիկայի, թատերական ձևավորումների և պլակատների բնագավառներում։ 

Կարապետ Տիրատուրյանը մնաց Ալեքսանդրապոլից Երևան տանող գրքարվեստի կամուրջը՝ իր տառերով, նկարազարդումներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ գրքի գեղեցկությամբ և հայկական տառի անմահությամբ։

—

### Русский
Отец армянского книжного искусства

Карапет Тадевосович Тиратурян родился 28 ноября 1911 года в Александрополе (ныне Гюмри) — армянский художник, типограф, народный художник АрмССР (1967), посвятивший жизнь возрождению армянского книжного искусства, став непревзойдённым мастером армянской буквы, книжного оформления и иллюстрации. Умер 26 января 1975 года в Ереване на 64-м году жизни. В 1931 окончил Ленинаканскую художественную школу, учился у Акопа Коджояна.

Иллюстрировал и оформил более 1000 книг — Мовсеса Хоренаци, Хачатура Абовяна, Даниэла Варужана, Гегама Сарьяна, Омара Хайяма и др. Создал серию портретов (1965–1975) — Комитас, Хачатур Абовян, Акоп Коджоян, Паруйр Севак, Парсам Симонян, «Портрет мужчины» и др. Автор и оформитель книги-альбома «Армянская письменность» (1963) с около 400 шрифтами, образцами букв, книжными оформлениями и иллюстрациями. Работал также в станковой графике, театральном оформлении и плакате.

Карапет Тиратурян остался книжным мостом от Александрополя до Еревана — своими буквами, иллюстрациями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения красотой армянской книги и бессмертием армянской буквы.

—

### English
Father of Armenian Book Art

Karapet Tadevosovich Tiraturyan was born on November 28, 1911, in Alexandropol (now Gyumri) — Armenian painter, typographer, People’s Artist of the Armenian SSR (1967), who devoted his life to the rebirth of Armenian book art, becoming an unparalleled master of Armenian letter, book design, and illustration. Died on January 26, 1975, in Yerevan at the age of 63. Graduated from Leninakan Art School in 1931, studied under Hakob Kojoyan.

Illustrated and designed over 1000 books — Movses Khorenatsi, Khachatur Abovyan, Daniel Varuzhan, Gegham Saryan, Omar Khayyam, and others. Created a portrait series (1965–1975) — Komitas, Khachatur Abovyan, Hakob Kojoyan, Paruyr Sevak, Parsam Simonyan, *Man’s Portrait*, etc. Author and designer of the book-album *Armenian Script* (1963) with about 400 typefaces, letter samples, book designs, and illustrations. Worked in easel graphics, theater design, and posters.

Karapet Tiraturyan remained the book art bridge from Alexandropol to Yerevan — with his letters, illustrations, and boundless dedication, inspiring generations with the beauty of the Armenian book and the immortality of the Armenian letter.

—

Հարություն Ստեփանի Աճեմյանը (Արիել) մահացել է 1963 թվականի նոյեմբերի 28-ին Նյու Յորքում՝ կյանքի 59-րդ տարում, թողնելով հետևում հայ նկարչության վերածննդային շունչը՝ որպես Բուրսայից Նյու Յորք տանող գեղարվեստական կամուրջ, ակադեմիական ռեալիզմի վարպետ, որմնանկարների և գրքանկարազարդումների հեղինակ։

Ծնվել է 1904 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Բուրսայում։ 1919-1923 թվականներին սովորել է Վենետիկի Մուրադ-Ռափայելյան վարժարանում, 1923-1926 թվականներին՝ Վենետիկի Գեղարվեստի ակադեմիայում՝ ավարտել ոսկե մեդալով։ 1926-1931 թվականներին ստեղծագործել և դասավանդել է Իտալիայում (Վենետիկ, Միլան), 1931-1938 թվականներին՝ Փարիզում (ցուցադրվել Անկախների սալոնում), 1938 թվականից՝ ԱՄՆ-ում։ 

Ստեղծագործել է ազգային թեմաներով՝ «Շարական», «Ջարդը», «Հայկական պանթեոն», «Ազգային դաստիարակություն», «Հայաստանի փառքը», դիմանկարներ՝ «Կանացի դիմանկարը» և «Հայ մամիկը» (երկուսն էլ 1938, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ), որմնանկարներ Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի հայկական և օտար եկեղեցիների համար, նկարազարդել գրքեր։ 

Հարություն Աճեմյանը մնաց Բուրսայից Նյու Յորք տանող վերածննդային կամուրջը՝ իր կտավներով, ոգեշնչելով սերունդներին հայկական հոգու և իտալական Վերածննդի գեղեցկությամբ։

—

### Русский
Армянский художник Ренессанса

Арутюн Степанoвич Аджемян (Ариэль) скончался 28 ноября 1963 года в Нью-Йорке на 60-м году жизни, оставив мост армянского Ренессанса от Бурсы до Нью-Йорка как мастер академического реализма, автор настенных росписей и книжных иллюстраций. Родился 18 декабря 1904 года в Бурсе. В 1919–1923 учился в Мурад-Рафаэлянской школе в Венеции, в 1923–1926 — в Венецианской академии художеств, окончил с золотой медалью. В 1926–1931 творил и преподавал в Италии (Венеция, Милан), в 1931–1938 — в Париже (выставлялся в Салоне независимых), с 1938 — в США.

Работал в национальных темах — «Шаракан», «Резня», «Армянский пантеон», «Национальное воспитание», «Слава Армении», портреты «Женский портрет» и «Армянская бабушка» (оба 1938, Национальная галерея Армении), настенные росписи для армянских и иностранных церквей Франции и США, иллюстрировал книги.

Арутюн Аджемян остался ренессансным мостом от Бурсы до Нью-Йорка — своими полотнами вдохновляя поколения красотой армянской души и итальянского Возрождения.

—

### English

Armenian Renaissance Painter

Harutyun Stepanovich Adjemyan (Ariel) passed away on November 28, 1963, in New York at the age of 59, leaving a Renaissance bridge from Bursa to New York as a master of academic realism, author of murals and book illustrations. Born on December 18, 1904, in Bursa. Studied at Murad-Raphael School in Venice (1919–1923), graduated from Venice Academy of Fine Arts with a gold medal (1923–1926). Created and taught in Italy (Venice, Milan) in 1926–1931, in Paris (1931–1938, exhibited at Salon des Indépendants), from 1938 — in the USA.

Worked in national themes — *Sharakan*, *Massacre*, *Armenian Pantheon*, *National Education*, *Glory of Armenia*, portraits *Female Portrait* and *Armenian Grandmother* (both 1938, National Gallery of Armenia), murals for Armenian and foreign churches in France and USA, illustrated books.

Harutyun Adjemyan remained the Renaissance bridge from Bursa to New York — with his canvases inspiring generations with the beauty of the Armenian soul and Italian Renaissance.

—

Նամի Արտեմի Միկոյանը (Գերուկյան) մահացել է 2025 թվականի նոյեմբերի 27-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 97-րդ տարում, թողնելով հետևում հայկական պատմության և երաժշտության անմար հիշողությունները՝ որպես պատմաբան-երաժշտագետ, լրագրող, «Իրենց աչքերով» հուշագրքի հեղինակ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, «Հայրենական մեծ պատերազմում գերազանց աշխատանքի համար» և «Խաղաղության ամրապնդման համար» մեդալակիր։

Ծնվել է 1928 թվականի նոյեմբերի 21-ին Թբիլիսում, հայ ընտանիքում։ Հայրը՝ Գերուկով Արտյոմը, մահացել է 1937 թվականին ստալինյան ճնշումների ժամանակ, մայրը՝ Պրիկալոնսկայա Քսենյան։ 1939 թվականին դաստիարակությունը ստանձնել է հորաքույրը՝ Նինան, Երևանում։ Հորեղբայրը՝ Գրիգորի Հարությունյանը (Հարությունով), 1937–1953 թվականներին եղել Կենտկոմի քարտուղար։ 1946 թվականին ընդունվել և 1951 թվականին ավարտել Երևանի կոնսերվատորիան՝ դաշնամուրի և երաժշտագիտական ֆակուլտետներով։ Պատերազմի տարիներին օգնել է հոսպիտալներին։ 1950 թվականին ամուսնացել Ալեքսեյ Անաստասովիչ Միկոյանի հետ, տեղափոխվել Մոսկվա։ 1957–1960 թվականներին սովորել ԽՍՀՄ ԳԱ արվեստի պատմության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ Աշխատել է Լենինյան մրցանակների կոմիտեում, «Սովետական երաժշտություն» ամսագրում, Հայկական հեռագրական գործակալությունում, հեղինակային իրավունքների համամիութենական գործակալությունում։ 

Հեղինակել է «Իրենց աչքերով» (2003, 2011) հուշագրքերը, «Գրիգոր Հարությունյանի կյանքն ու գործունեությունը» (2000)։ 

Նամի Միկոյանը մնաց Թբիլիսից Մոսկվա տանող հիշողության կամուրջը՝ իր գրքերով, լրագրությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական պատմության և երաժշտության խորքերով։

—

### Русский
Член семей руководителей Советской Армении и СССР

Нами Артёмовна Микоян скончалась 27 ноября 2025 года в Москве на 98-м году жизни, оставив неугасающую память армянской истории и музыки как историк-музыковед, журналистка, автор мемуаров «Своими глазами», член Союза писателей СССР, кавалер медалей «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» и «За укрепление мира». Родилась 21 ноября 1928 года в Тбилиси в армянской семье. Отец Артём Геруков погиб в 1937 году при сталинских репрессиях, мать Ксения Прикалонская. С 1939 воспитывалась тётей Ниной в Ереване. Дядя Григорий Арутюнов (Арутюнян) был секретарём ЦК с 1937 по 1953 год. В 1946–1951 окончила Ереванскую консерваторию по фортепиано и музыковедению. Во время войны помогала в госпиталях. В 1950 вышла замуж за Алексея Анастасовича Микояна, переехала в Москву. В 1957–1960 училась в аспирантуре Института истории искусств АН СССР. Работала в Комитете Ленинских премий, журнале «Советская музыка», Армянском телеграфном агентстве, ВААП.

Автор мемуаров «С любовью и печалью», «Своими глазами» (2003, 2011), книги о дяде «Жизнь и деятельность Григория Арутюнова» (2000).

Нами Микоян осталась мостом памяти от Тбилиси до Москвы — своими книгами, журналистикой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской истории и музыки.

—

### English
Member of the families of the leaders of Soviet Armenia and the USSR

Nami Artyomovna Mikoyan passed away on November 27, 2025, in Moscow at the age of 97, leaving an undying memory of Armenian history and music as historian-musicologist, journalist, author of memoirs *With Love and Sorrow* and *Through Their Own Eyes*, member of the USSR Writers’ Union, recipient of medals “For Valiant Labor in the Great Patriotic War” and “For Strengthening Peace”. Born on November 21, 1928, in Tbilisi to an Armenian family. Father Artyom Gerukov died in 1937 during Stalin’s repressions, mother Ksenia Prikalonskaya. From 1939 raised by aunt Nina in Yerevan. Uncle Grigory Arutyunov (Harutyunyan) was CC secretary 1937–1953. Graduated from Yerevan Conservatory in piano and musicology (1946–1951). During the war helped in hospitals. Married Alexey Anastasovich Mikoyan in 1950, moved to Moscow. Studied at the Institute of Art History postgraduate program (1957–1960). Worked at the Lenin Prize Committee, *Soviet Music* magazine, Armenian Telegraph Agency, VAAP.

Authored memoirs *With Love and Sorrow*, *Through Their Own Eyes* (2003, 2011), book about uncle *Life and Work of Grigory Arutyunov* (2000).

Nami Mikoyan remained the bridge of memory from Tbilisi to Moscow — with her books, journalism, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian history and music.

—

1095 թվականի նոյեմբերի 27-ին Ֆրանսիայի Կլերմոն քաղաքում տեղի ունեցած եկեղեցական ժողովում Հռոմի պապ Ուրբան II-ը հռչակեց Առաջին խաչակրաց արշավանքը՝ կոչ անելով քրիստոնյա Եվրոպային ազատագրել Սուրբ Երկիրը սելջուկ-թուրքերից:

Այս կոչը, որը հայտնի է որպես «Deus vult» («Աստված այդպես է ուզում»), հանգեցրեց հարյուր հազարավոր խաչակիրների հավաքմանը և 1096-1099 թվականների արշավանքին, որն ավարտվեց Երուսաղեմի գրավմամբ: Առաջին խաչակրաց արշավանքը անմիջականորեն չէր ուղղված հայկական իշխանություններին, սակայն հայերի համար այն դարձավ անսպասելի դաշնակից՝ սելջուկների և բյուզանդական ճնշումների դեմ պայքարում:

**Նախապատմություն** 
11-րդ դարի վերջին Հայաստանը գտնվում էր բյուզանդական և սելջուկյան ճնշումների տակ: Բագրատունիների թագավորությունը ընկել էր 1045 թվականին, իսկ սելջուկները գրավել էին Անին և մեծ մասը Հայկական լեռնաշխարհի: Կիլիկիայում Ռուբինյանները (Փիլարտոս Վարաժնունուց հետո) սկսել էին ամրապնդվել, իսկ Վասպուրականում և Տայքում գոյատևում էին հայկական իշխանություններ: Պապի կոչը եկավ այն ժամանակ, երբ հայերը փնտրում էին դաշնակիցներ՝ ընդդեմ սելջուկների:

**Հայերի դերը և օգուտները** 
Առհայտ խաչակիրները անցան Հայկական լեռնաշխարհով՝ 1097-1098 թվականներին: Հայ իշխանները՝ Կոստանդին Ռուբինյանը (Կիլիկիա), Գեղամ Բագրատունին (Վասպուրական) և Թորոս I-ը (Էդեսա), աջակցեցին խաչակիրներին՝ տրամադրելով սնունդ, ուղեցույցներ և զորքեր: Կոստանդին Ռուբինյանը, որպես Կիլիկիայի տիրակալ, տեսավ խաչակիրներում հնարավորություն՝ պաշտպանվելու սելջուկներից և բյուզանդացիներից: Հայերը օգնեցին խաչակիրներին գրավել Անտիոքը (1098) և Երուսաղեմը (1099): Ի պատասխան՝ խաչակիրները օգնեցին հայերին ազատագրել Էդեսան (1098), որտեղ ստեղծվեց առաջին խաչակրաց պետությունը՝ Էդեսայի կոմսությունը, որը ղեկավարում էր Բալդուինը, բայց հայերը կազմում էին բնակչության մեծ մասը: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ամրապնդեցին իրենց դիրքերը՝ դաշնակցելով խաչակիրների հետ:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Առաջին խաչակրաց արշավանքը հայերին տվեց ժամանակավոր շունչ՝ սելջուկների ճնշումից: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ստեղծեցին անկախ իշխանություն, որը հետագայում դարձավ թագավորություն (1080-1375): Էդեսայում հայերը պահպանեցին ազդեցություն մինչև 1144 թվականը: Այնուամենայնիվ, խաչակիրների հետ երկարաժամկետ դաշինքը խորացրեց հակամարտությունը բյուզանդացիների հետ: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ օգտագործելով խաչակիրներին որպես դաշնակից:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1095 թ. նոյեմբերի 27
– **Տեղ**: Կլերմոն, Ֆրանսիա
– **Հայ իշխաններ**: Կոստանդին Ռուբինյան (Կիլիկիա), Թորոս I (Էդեսա)
– **Հետևանք**: Էդեսայի կոմսության ստեղծում, Կիլիկիայի ամրապնդում

(Աղբյուրներ՝ «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի, Կիլիկիայի Ռուբինյանների արխիվներ, Ֆրանսիական խաչակրաց ժամանակագրություններ):

—

### Русская версия  Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория** 
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды** 
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян** 
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version An Unexpected Ally for Armenian Principalities

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background** 
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits** 
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians** 
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon  — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan** 
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları** 
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar** 
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория** 
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды** 
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян** 
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version (Author: Armenian historian and medieval specialist Aram Hovhannisyan)

**Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — An Unexpected Ally for Armenian Principalities**

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background** 
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits** 
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians** 
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon (Yazar: Ermeni tarihçi ve ortaçağ uzmanı Aram Hovhannisyan)

**Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik**

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan** 
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları** 
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar** 
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

### Варианты привлекательных заголовков

#### Հայերեն (Armenian)
1. **”Առաջին Խաչակրաց Արշավանքը՝ 1095-ի Նոյեմբերի 27-ին Հայերի Դաշնակիցը”**
2. **”Պապի Կոչը և Հայկական Իշխանությունների Հույսը”**
3. **”1095-ի Նոյեմբերի 27՝ Հայկական Պատմության Նոր Էջ”**
4. **”Խաչակիրներ և Հայեր՝ Սելջուկների Դեմ Միասնություն”**
5. **”Ուրբան II-ի Հռչակումը՝ Հայկական Դիմադրության Օգնություն”**

#### Русский (Russian)
1. **”Провозглашение Первого Крестового Похода: 27 Ноября 1095 — Союзник Армян”**
2. **”Призыв Папы и Надежда Армянских Княжеств”**
3. **”27 Ноября 1095: Новая Страница Армянской Истории”**
4. **”Крестоносцы и Армяне: Единство Против Сельджуков”**
5. **”Провозглашение Урбана II: Помощь Армянскому Сопротивлению”**

#### English (English)
1. **”Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — Ally of Armenians”**
2. **”The Pope’s Call and Hope of Armenian Principalities”**
3. **”November 27, 1095: A New Page in Armenian History”**
4. **”Crusaders and Armenians: Unity Against Seljuks”**
5. **”Urban II’s Proclamation: Aid to Armenian Resistance”**

#### Türkçe (Turkish)
1. **”Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermenilerin Müttefiki”**
2. **”Papa’nın Çağrısı ve Ermeni Beyliklerinin Umudu”**
3. **”27 Kasım 1095: Ermeni Tarihinde Yeni Bir Sayfa”**
4. **”Haçlılar ve Ermeniler: Selçuklulara Karşı Birlik”**
5. **”II. Urban’ın İlanı: Ermeni Direnişine Yardım”**

—

Текст написан с акцентом на роль армян в событиях Первого крестового похода, используя армянские и международные источники. Если нужны дополнительные языки или правки, дайте знать!

Զավեն Աբրահամյանը մահացել է 2020 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ կյանքի 72-րդ տարում, թողնելով հետևում հայ թատրոնի անմոռաց դերերը՝ որպաս Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2005), «Արտավազդ» մրցանակակիր (2004), ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալակիր։

Ծնվել է 1948 թվականի օգոստոսի 13-ին Երևանում։ 1966 թվականին ավարտել Երևանի Մուրացանի անվան թիվ 18 միջնակարգ դպրոցը, ընդունվել Հայաստանի թատերական ընկերությանը կից թատրոն-ստուդիա, 1967 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի դերասանական բաժին։ 1972 թվականին աշխատել Երևանի Պատանի հանդիսատեսի պետական թատրոնում, 1994 թվականից՝ Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնում։ 

Խաղացել է Կառլսոն («Մանչուկն ու Կառլոսը»), Հայկ Նահապետ («Եղիցի Երկիր»), Սուրեն («Տեր, մի թող մեզ անտեր»), Կարլ Մարքս («Ես մարդ եմ»), Թովմաս («Ատամնաբույժն արևելյան»), Դոն Պեդրո («Ոչինչից մեծ աղմուկ»), Կավալեր («Հյուրանոցի տիրուհին»), Եզոպոս («Եզոպոս»), Պիեռ Ռոշան («Ընթրիք հիմարի հետ»), Իսայի («Խաթաբալա»), Միկիչ («Խանումի արարքները»), Բոչկարյով («Ամուսնություն»), Տարոն («Գնա մեռի, արի սիրեմ»), Հայր («Ինձնից պրծում չկա»), Տեր («Երկու
տերով ծառա մը»), Էգյուչիկ («Տասներկուերորդ գիշեր») և այլն։ Նկարահանվել է «Բոռը», «Բանտախույց 2016», «Աշակ», «Աշնանային ծիրան», «Վաղվա օրը» ֆիլմերում, «Բացի՛ր աչքերդ», «Բալենի», «Վերջին ուսուցիչը» սերիալներում։ 

Զավեն Աբրահամյանը մնաց Երևանի բեմի անմար ձայնը՝ իր դերերով, հումորով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ թատրոնի խորքերով և կոմեդիայի գեղեցկությամբ։

—

### Русский
Неугасающий голос армянского театра

Зaven Абрамян скончался 27 ноября 2020 года на 73-м году жизни, оставив незабываемые роли армянского театра как заслуженный артист Армении (2005), лауреат премии «Артавазд» (2004), обладатель золотой медали Министерства культуры РА. Родился 13 августа 1948 года в Ереване. В 1966 окончил ереванскую школу №18 им. Мурацана, поступил в театр-студию при Армянском театральном обществе, в 1967 — на актёрский факультет Ереванского художественно-театрального института. С 1972 работал в Государственном театре юного зрителя Еревана, с 1994 — в Государственном театре музыкальной комедии им. Акопа Пароняна.

Играл Карлсона («Манчжук и Карлсон»), Айка Наапета («Да будет земля»), Сурена («Господи, не оставь нас без хозяина»), Карла Маркса («Я человек»), Товмаса («Восточный зубной врач»), Дон Педро («Много шума из ничего»), Кавалера («Хозяйка гостиницы»), Эзопа («Эзоп»), Пьера Брошана («Ужин с дураком»), Исайю («Хатабала»), Микича («Проделки Ханумы»), Бочкарёва («Женитьба»), Тарона («Иди умри, приди полюби»), Отца («От меня не отделаешься»), Господина («Слуга двух господ»), Эгьючика («Двенадцатая ночь») и др. Снимался в фильмах «Бор», «Банщик 2016», «Ашак», «Осенний абрикос», «Завтрашний день», сериалах «Открой глаза», «Балени», «Последний учитель» (2019).

Зaven Абрамян остался неугасающим голосом ереванской сцены — своими ролями, юмором и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянского театра и красотой комедии.

—

### English
Undying Voice of Armenian Theater

Zaven Abrahamyan passed away on November 27, 2020, at the age of 72, leaving unforgettable roles in Armenian theater as Honored Artist of Armenia (2005), “Artavazd” Prize winner (2004), recipient of the RA Ministry of Culture Gold Medal. Born on August 13, 1948, in Yerevan. In 1966 graduated from Yerevan School No. 18 named after Muratsan, entered the theater-studio under the Armenian Theater Society, in 1967 — acting faculty of Yerevan Art-Theater Institute. From 1972 worked at Yerevan State Theater for Young Spectators, from 1994 — at Hakob Paronyan State Musical Comedy Theater.

Played Carlson (*Manchuk and Carlson*), Hayk Nahapet (*Let There Be Land*), Suren (*Lord, Don’t Leave Us Ownerless*), Karl Marx (*I Am a Man*), Tovmas (*Eastern Dentist*), Don Pedro (*Much Ado About Nothing*), Cavalier (*The Mistress of the Inn*), Aesop (*Aesop*), Pierre Brochant (*Dinner with a Fool*), Isai (*Khatabala*), Mikich (*Khanuma’s Tricks*), Bochkaryov (*Marriage*), Taron (*Go Die, Come Love*), Father (*No Escape from Me*), Master (*The Servant of Two Masters*), Aguecheek (*Twelfth Night*), and others. Appeared in films *Bor*, *Bathhouse Keeper 2016*, *Ashak*, *Autumn Apricot*, *Tomorrow*, series *Open Your Eyes*, *Baleni*, *The Last Teacher* (2019).

Zaven Abrahamyan remained the undying voice of the Yerevan stage — with his roles, humor, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian theater and the beauty of comedy.

—

Ստեփան Հովհաննեսի Կարճիկյանը մահացել է 1965 թվականի նոյեմբերի 27-ին Լենինգրադում՝ կյանքի 75-րդ տարում, թողնելով հետևում խորհրդային նյարդախտաբանության անգերազանցելի ժառանգություն՝ որպես բժշկական ծառայության գեներալ-մայոր (1949), բժշկական գիտությունների դոկտոր (1938), պրոֆեսոր (1939), Լենինգրադի ռազմաբժշկական ակադեմիայի նյարդային հիվանդությունների ամբիոնի վարիչ (1948–1962), խորհրդային բանակի գլխավոր նյարդախտաբան (1948)։ Ծնվել է 1890 թվականի սեպտեմբերի 23 (հոկտեմբերի 5)-ին Վաղարշապատում։ 1915 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի ռազմաբժշկական ակադեմիան։

Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային, Խորհրդա-ֆիննական և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներին։ 

Կարճիկյանի գիտական աշխատությունները նվիրված են ռազմական նյարդախտաբանությանը՝ գլխուղեղի և ծայրամասային նյարդային համակարգի վնասվածքների դասակարգմանը, նևրոզներին, գլխուղեղի արյունատար անոթների հիվանդություններին և էպիլեպսիայի բուժմանը։ Նրա աշխատանքները դարձել են խորհրդային ռազմաբժշկության հիմնասյուներից։ Պարգևատրվել է Լենինի և երկու Կարմիր դրոշի շքանշաններով։ 

Ստեփան Կարճիկյանը մնաց Վաղարշապատից Լենինգրադ տանող նյարդախտաբանական կամուրջը՝ իր գիտելիքով, ռազմաբժշկական ծառաջնորդությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ բժշկության և խորհրդային գիտության խորքերով։

—

### Русский
Отец советской военной неврологии

Степан Ованесович Карчикян скончался 27 ноября 1965 года в Ленинграде на 76-м году жизни, оставив неоценимое наследие советской неврологии как генерал-майор медицинской службы (1949), доктор медицинских наук (1938), профессор (1939), заведующий кафедрой нервных болезней Ленинградской военно-медицинской академии (1948–1962), главный невролог Советской армии (1948). Родился 23 сентября (5 октября) 1890 года в Вагаршапате. В 1915 окончил Петроградскую военно-медицинскую академию. Участвовал в Первой мировой, советско-финской и Великой Отечественной войнах.

Научные труды Карчикяна посвящены военной военной неврологии — классификации травм головного и периферической нервной системы, неврозам, сосудистым заболеваниям головного мозга и лечению эпилепсии. Его работы стали столпами советской военной медицины. Награждён орденом Ленина и двумя орденами Красного Знамени.

Степан Карчикян остался неврологическим мостом от Вагаршапата до Ленинграда — своим знанием, военным медицинским руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицины и советской науки.

—

### English
Father of Soviet Military Neurology

Stepan Hovhannesovich Karchikyan passed away on November 27, 1965, in Leningrad at the age of 75, leaving an invaluable legacy in Soviet neurology as Major General of the Medical Service (1949), Doctor of Medical Sciences (1938), professor (1939), head of the Department of Nervous Diseases at Leningrad Military Medical Academy (1948–1962), chief neurologist of the Soviet Army (1948). Born on September 23 (October 5), 1890, in Vagharshapat. Graduated from Petrograd Military Medical Academy in 1915. Participated in World War I, Soviet-Finnish War, and Great Patriotic War.

Karchikyan’s scientific works were dedicated to military neurology — classification of brain and peripheral nervous system injuries, neuroses, vascular brain diseases, and epilepsy treatment. His research became pillars of Soviet military medicine. Awarded the Order of Lenin and two Orders of the Red Banner.

Stepan Karchikyan remained the neurological bridge from Vagharshapat to Leningrad — with his knowledge, military medical leadership, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian medicine and Soviet science.

—

Էդուարդ Գևորգի Սարգսյանը մահացել է 1990 թվականի նոյեմբերի 26-ին Երևանում՝ կյանքի 82-րդ տարում, թողնելով հետևում հայ գեղանկարչության անմար գույները՝ որպես ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1961), Մոսկվայի Գեղարվեստա-տեխնիկական ինստիտուտի շրջանավարտ (1938)

«Հին Երևան», «Իմ նախնիները», «Սևանա լիճ» և «Հին Աշտարակ» կտավների հեղինակ։ Ծնվել է 1908 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գյումուշխանեում, Օսմանյան կայսրություն։ 1938 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Գեղարվեստա-տեխնիկական ինստիտուտը։ Ստեղծագործել է բնանկարի, նատյուրմորտի, դիմանկարի և թեմատիկ-կոմպոզիցիոն գործերի բնագավառներում՝ «Հին Երևան» (1939), «Ինքնադիմանկար» (1942), «Մեր բակը գարնանը» (1943), «Նատյուրմորտ. Մրգեր» (1945), «Հին Աշտարակը» (1960), «Աշտարակի այգում» (1960), «Իմ նախնիները» (1968), նկարաշար Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մոտիվներով (1967–1968), «Աշունը Նորքի այգիներում», «Բնանկար Նորքից»։ 1970 թվականին Երևանում բացվել է անհատական ցուցահանդեսը։ 

Էդուարդ Սարգսյանը մնաց Գյումուշխանեից Երևան տանող գեղանկարչական կամուրջը՝ իր կտավներով, գույներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բնության և պատմության խորքերով։

—

### Русский
Голос Старого Еревана в  армянской живописи

Эдуард Геворгиевич Саргсян скончался 26 ноября 1990 года в Ереване на 83-м году жизни, оставив неугасающие цвета армянской живописи как заслуженный художник АрмССР (1961), выпускник Московского художественно-технического института (1938), автор полотен «Старый Ереван» (1939), «Мои предки» (1968), «Озеро Севан», «Старый Аштарак». Родился 25 декабря 1908 года в Гюмушхане, Османская империя. В 1938 окончил Московский художественно-технический институт. Работал в пейзаже, натюрморте, портрете и тематически-композиционных картинах — «Старый Ереван» (1939), «Автопортрет» (1942), «Наш двор весной» (1943), «Натюрморт. Фрукты» (1945), «Старый Аштарак» (1960), «В саду Аштарака» (1960), «Мои предки» (1968), серия по мотивам «Истории Армении» Мовсеса Хоренаци (1967–1968), «Осень в садах Норка», «Пейзаж из Норка». В 1970 году в Ереване открыта персональная выставка.

Эдуард Саргсян остался живописным мостом от Гюмушхане до Еревана — своими полотнами, цветами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской природы и истории.

—

### English
Voice of Old Yerevan in Armenian Painting

Eduard Gevorgovich Sargsyan passed away on November 26, 1990, in Yerevan at the age of 82, leaving undying colors of Armenian painting as Honored Artist of the Armenian SSR (1961), graduate of Moscow Art and Technical Institute (1938), author of canvases *Old Yerevan* (1939), *My Ancestors* (1968), *Lake Sevan*, *Old Ashtarak*. Born on December 25, 1908, in Gyumushkhane, Ottoman Empire. Graduated from Moscow Art and Technical Institute in 1938. Worked in landscape, still life, portrait, and thematic-compositional genres — *Old Yerevan* (1939), *Self-Portrait* (1942), *Our Courtyard in Spring* (1943), *Still Life. Fruits* (1945), *Old Ashtarak* (1960), *In Ashtarak Garden* (1960), *My Ancestors* (1968), series on motifs of Movses Khorenatsi’s *History of Armenia* (1967–1968), *Autumn in Nork Gardens*, *Landscape from Nork*. Solo exhibition in Yerevan in 1970.

Eduard Sargsyan remained the painterly bridge from Gyumushkhane to Yerevan — with his canvases, colors, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian nature and history.

—

Հրաչյա Խաչատուրի Մարգարյանը ծնվել է 1912 թվականի նոյեմբերի 26-ին Ազատան գյուղում (Ալեքսանդրապոլի գավառ)՝ հայ խորհրդային կուսակցական և պետական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1931), ով իր կյանքը նվիրել է Հայկական ԽՍՀ-ի կուսակցական և մշակութային կառուցմանը՝ դառնալով ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար (1953), ՀԽՍՀ մշակույթի նախարար (1959–1964), ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի Նախագահության նախագահի տեղակալ (1964–1967) և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետ։

Մահացել է 1967 թվականի նոյեմբերի 23-ին Երևանում՝ կյանքի 55-րդ տարում։ Ավարտել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ին առընթեր կուսակցական կազմակերպիչների բարձրագույն դպրոցը (1946)։ Աշխատել է Լենինականի տեքստիլ կոմբինատում, շրջանային թերթերում, 1937–1939 և 1941–1943 թվականներին՝ ՀԿԿ ԿԿ ապարատում, 1939–1941 թվականներին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր, 1943 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ քարտուղար, 1946–1951 թվականներին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ ապարատում (տեսուչ, բաժնի վարիչ), 1952 թվականին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր, 1953 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար։ Եղել է ՀԿԿ ԿԿ (1943–1945, 1952–1967), ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության անդամ (1965–1967), ԽՍՀՄ IV–V և ՀԽՍՀ IV–VII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ 

Հրաչյա Մարգարյանը մնաց Ազատանից Երևան տանող կուսակցական կամուրջը՝ իր ղեկավարությամբ, խմբագրական աշխատանքով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային Հայաստանի մշակույթի և կուսակցական կյանքի խորքերով։

—

### Русский
Министр культуры АрмССР

Грачья Хачатурович Маргарян родился 26 ноября 1912 года в селе Азатан (Александропольский уезд) — армянский советский партийный и государственный деятель, член КПСС (1931), посвятивший жизнь партийному и культурному строительству АрмССР, став вторым секретарём ЦК КП Армении (1953), министром культуры АрмССР (1959–1964), заместителем председателя Президиума Верховного Совета АрмССР (1964–1967), кавалером ордена Трудового Красного Знамени. Умер 23 ноября 1967 года в Ереване на 56-м году жизни. Окончил Высшую школу партийных организаторов при ЦК ВКП(б) (1946). Работал на Ленинаканском текстильном комбинате, в районных газетах, в аппарате ЦК КП(б) Армении (1937–1939, 1941–1943), редактором газеты «Советская Армения» (1939–1941), секретарём ЦК КП Армении (1943), инспектором, затем заведующим отделом в аппарате ЦК ВКП(б) (1946–1951), редактором «Советская Армения» (1952), вторым секретарём ЦК КП Армении (1953). Член ЦК КП Армении (1943–1945, 1952–1967), Президиума Верховного Совета АрмССР (1965–1967), депутат Верховного Совета СССР IV–V и АрмССР IV–VII созывов.

Грачья Маргарян остался партийным мостом от Азатана до Еревана — своим руководством, редакторской работой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами культуры и партийной жизни советской Армении.

—

### English
Minister of Culture of the Armenian SSR

Hrachya Khachaturi Margaryan was born on November 26, 1912, in Azatan village (Alexandropol district) — Armenian Soviet party and state figure, CPSU member (1931), who devoted his life to party and cultural construction of the Armenian SSR, becoming second secretary of the CP Armenia Central Committee (1953), Minister of Culture of the Armenian SSR (1959–1964), Deputy Chairman of the Presidium of the Armenian SSR Supreme Soviet (1964–1967), holder of the Order of the Red Banner of Labor. Died on November 23, 1967, in Yerevan at the age of 55. Graduated from the Higher School of Party Organizers under the CPSU Central Committee (1946). Worked at Leninakan Textile Combine, district newspapers, CP(b) Armenia Central Committee apparatus (1937–1939, 1941–1943), editor of *Soviet Armenia* (1939–1941), secretary of CP Armenia Central Committee (1943), inspector, then department head at CPSU Central Committee apparatus (1946–1951), editor of *Soviet Armenia* (1952), second secretary of CP Armenia Central Committee (1953). Member of CP Armenia Central Committee (1943–1945, 1952–1967), Presidium of the Armenian SSR Supreme Soviet (1965–1967), deputy of USSR Supreme Soviet IV–V and Armenian SSR IV–VII convocations.

Hrachya Margaryan remained the party bridge from Azatan to Yerevan — with his leadership, editorial work, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Soviet Armenia’s culture and party life.

—