Ինչ “գանձարան” ունի հայկական ճարտարապետությունը

1. Ինչ “գանձարան” ունի հայկական ճարտարապետությունը

Կարճ ասած՝ երեք մեծ գանձ.

Տարածական գաղափարներ

Կենտրոնագմբեթ եկեղեցիներ (խաչաձև հատակագիծ, վերևում՝ կոնաձև գմբեթ)

Բազիլիկ տիպի վաղ քրիստոնեական տաճարներ

Ամրոց–քաղաքների համակարգեր (Անի, Ամբերդ և այլն)

Խաչքարեր՝ որպես ինքնուրույն “քարե ճարտարապետություն”

Նյութ և տեխնիկա

Տուֆ, բազալտ, ավազաքար՝ հիանալի մշակված խոշոր քարաբլոկներով

Երկրաշարժակայուն լուծումներ – խաչաձև սրահներ, հաստ պատեր, գմբեթի հատուկ անցումներ

Քարագործության բարձր կուլտուրա՝ բարդ քիվեր, սյուներ, խաչքարերի մանրաքանդակներ

Գեղարվեստական լեզու

Խիստ, բերդանման ծավալներ դուրսից, բայց նուրբ լույս ու համաչափություն ներսում

Բուսական և երկրաչափական նախշեր, ոչ թե ծանր կերպարային քանդակներ

Շենք–լանդշաֆտ հզոր կապ. եկեղեցին միշտ նստած է լեռան, ձորի եզրի, հարթակի վրա, ոչ թե “կսվաղված” շրջապատին։

2. Պատմական զարգացումը՝ անտիկից մինչև հիմա

Ա. Անտիկ և նախաքրիստոնեական փուլ

Ուրարտու և վաղ հայկական թագավորություններ – քարաշեն ամրոցներ, տերասային քաղաքներ, քարե պահեստներ, մեհյաններ (պետական տաճարներ)՝ գծային, բաց բակում զոհարանի շուրջ:

Հելլենիստական շրջանում՝ Գառնիի տաճարը՝ սյունազարդ, բայց արդեն հայկական քարագործությամբ և տարածական հստակությամբ:

Տարբերությունը՝ նույնիսկ հելլենիստական ձևերի մեջ զգացվում է խիստ, “բերդային” մտածողություն, ոչ թեթև ու խաղալի պլաստիկա, ինչպես շատ հունական կառույցներում։

Բ. Վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջան (4–7-րդ դար)

Հայաստանը առաջինը պետականորեն ընդունեց քրիստոնեությունը, և առաջացան նոր տիպի կառույցներ.

Բազիլիկ եկեղեցիներ (Երերույք և այլն)

Ապա՝ կենտրոնագմբեթ խաչաձև եկեղեցիներ (Զվարթնոցին նախորդող օրինակներ):

Գլխավոր լուծումը՝ ներսից՝ խաչաձև կազմակերպում, վերևում՝ գմբեթ, որը տալիս է ուղղահայաց ուժեղ ձգում:

Տարբերությունը՝

Բյուզանդական մեծ բազիլիկաների համեմատ՝ հայկական եկեղեցիները ավելի կոմպակտ են, համաչափ, “մի քարից կտրած” տպավորությամբ։

Պլաստիկան ավելի զուսպ է, շեշտը՝ ծավալի մաքրության վրա։

Գ. “Ոսկեդար” (7–10-րդ դար)

Ստեղծվում են այն տիպաբանությունները, որոնք մենք այսօր պատկերացնում ենք որպես “կլասիկ հայկական եկեղեցի”:

Զարգանում է նրբագույն որմնաքանդակ՝ ռելիեֆ խաչեր, բուսական զարդեր, ժանյակային պատուհաններ:

Սկսում են ձևավորվել վանքային համալիրներ՝ օժանդակ շենքերով, գավիթներով, դպրոցներով:

Գանձարանը այստեղ՝ կրոնական, կրթական ու բնակելի ճարտարապետության միաձուլում մի համակարգում։

Դ. Միջնադարյան քաղաքներ և ամրություններ (10–14-րդ դար)

Անի քաղաքը, լեռների վրա սփռված ամրոցները (Ամբերդ, Բջնի…)՝ ամրաշինության բարձր մակարդակ:

Քաղաքային եկեղեցիներ, կամուրջներ, քարե ճանապարհներ:

Այստեղ է նաև խաչքարերի ծաղկումը՝ յուրօրինակ հայկական “քարե գրաֆիկա”:

Տարբերությունը՝ այս շրջանի հայկական քաղաքային միջավայրը քիչ է ունի պալատական շքեղություն, բայց շատ է ամրացված, խտացած, ամուր “քարե հյուսվածքով”։

Ե. Ուշ միջնադար – օսմանյան, պարսկական տիրապետություններ

Քաղաքացիական շինությունները (տներ, թաղամասեր, շուկաներ) հաճախ խառնվում են տեղական-իմպերիական ոճերի հետ, բայց

պահպանվում են ** հայկական ներքին բակային տները**,

քարե պատշգամբները, կամարшարքերն ու ներսի գեղանկարչությունը։

Գանձարանը այստեղ ավելի շատ՝ կենցաղային ճարտարապետությունն է, ոչ միայն եկեղեցիները։

Զ. 19–20-րդ դար. նոր քաղաքային մշակույթ

Թիֆլիս, Ղարաբաղի, Վանի, Կարսի, Ալեքսանդրապոլի հայկական թաղամասեր՝ եվրոպական և ռուսական ճարտարապետության ազդեցություններով, բայց հայ շինարարը շարունակում է օգտագործել

տուֆ,

քիվեր,

մաքուր համաչափություն,

քարե ժանյակներ պատուհանների շուրջը։

Է. Սովետական շրջան

Ալեքսանդր Թամանյան և մյուսները ձևավորում են Երևանի ու մի շարք քաղաքների ընդհանուր կերպարը.

Խորհրդային պլանավորման սխեմաներ, բայց հայկական քար, գույն ու դռան-պատուհանի պլաստիկա:

Օպերայի շենք, Հանրապետության հրապարակ և այլն՝ հայկական մարմնավորմամբ նեոկլասիկա:

Գանձարանը այստեղ՝ հին ժառանգության գիտակցված վերամշակումն է ժամանակակից մասշտաբով։

Ը. Ժամանակակից փուլ

Նոր նյութեր, ապակի, մետաղ, բետոն, բայց

հաճախ փորձում են տուֆը, խաչքարային մոտիվները, քարե հարթ ծավալները ինտեգրել նոր տեխնոլոգիաների հետ։

Լավագույն օրինակում ստացվում է լանդշաֆտի հետ ներդաշնակ, մարդ-չխեղդող բարձրահարկ, իսկ վատ տարբերակում՝ պարզապես ձևական “ազգային դեկոր վերևից”։

3. Ինչով է հայկական ճարտարապետությունը առանձնանում մյուսներից

Կոնկրետ։

Կենտրոնագմբեթ խաչաձև տիպը

Հայկական եկեղեցին հաճախ բազմաստիճան բուրգի պես է, գմբեթը՝ կտրուկ կոնաձև։

Բյուզանդականում գմբեթը նստած է լայն զանգվածի վրա, իսկ այստեղ՝ սրածայր “գագաթ”, որը լեռան հետ է խոսում։

Քարային մտածողություն

Շատ ժողովուրդներ անցել են աղյուսի, փայտի, սվաղի, իսկ հայերը մինչև վերջ պահել են քարը որպես հիմնական լեզու։

Քարը ոչ միայն նյութ է, այլ նաև գույն, ռիթմ, զարդ (սև, վարդագույն, դեղին տուֆերի համադրություն):

Խաչքար

Ունի և՛ հիշատակի, և՛ տարածք նշելու, և՛ գեղարվեստական ֆունկցիա:

Սա փաստորեն փոքր չափի, բայց բարձր մակարդակի քարե ճարտարապետություն է:

Լանդշաֆտի ընտրությունը

Եկեղեցին հազվադեպ է “միայն” շենք. այն միշտ հորիզոնի, լեռան, ձորի հետ կապ ունի.

Մի տեսակ ճարտարապետություն, որը մտածում է ոչ թե միայն պատերի, այլ տեսարանի մասշտաբով։

Զսպված սիմվոլիկա, ինտելեկտուալ դեկոր

Քանդակներն ավելի շատ նշան–նախշ են, ոչ թե ծանր պատմողական սյուժեներ, ինչպես գոթիկ կաթեդրալների վրա։