Զրել

Զրել (Zrel, Ziril)**

## Մոկքի գլխավոր բերդաքաղաք## **Տեղադրություն**

**Զրել բերդը** գտնվում էր

**Զրել գետի հովտում**, որը **Բոհտան գետի վտակն է**։

Այս տարածքը համապատասխանում է Մեծ Հայքի **Մոկք նահանգին** (Mokkʿ)։

Տեղադրությունը ռազմավարական էր՝

* վերահսկում էր **Բոհտանի կիրճային միջանցքը**,

* կապում էր Մոկքը՝

դեպի **Տուրուբերան**,

դեպի **Վասպուրական**,

դեպի **Աղձնիք**։

Այդ պատճառով Զրելը Մոկքի **առաջին ռազմական բանալին** էր։

**Բերդերի համակարգը**

Աղբյուրների համաձայն Մոկքի կենտրոնական պաշտպանական գոտում գործում էին **4 հիմնական բերդ**, որոնցից ամենահզորը և գլխավորն էր հենց **Զրելը**։

**Զրել** → գլխավոր կենտրոն

Մյուս երեքը → շրջանային պաշտպանական ամրոցներ, որոնք պաշտպանում էին մոտեցումները դեպի Զրելի հովիտ։

Այս կառուցվածքը կազմում էր **մեկ ամբողջական բերդաքաղաքային ցանց**։

**Դեր և նշանակություն**

Զրելը եղել է․

* Մոկքի **զորքերի գլխավոր հենակետը**

* Մոկքի **իշխանական նստավայրը**

* Տարածաշրջանի **մաքսային և առևտրային հանգույց**

* Մոկքի ամբողջ ռազմական համակարգի **կառավարիչ կենտրոնը**

Ճարտարապետական բնույթ (վերականգնման մոդել)

նախագծային լեզվով՝ Զրելը պետք է պատկերացվի որպես․

* բարձր ժայռային **ցիտադել**

* բազմաստիճան պաշտպանական օղակներով

* կենտրոնական բարձր բերդ՝

որպես իշխանական և ռազմական միջուկ

* ստորին քաղաք՝

արհեստներ, շուկաներ, զորանոցներ

* գետի երկու ափերին վերահսկող **դիտակետային աշտարակներ**

Մոկքի պաշտպանական քարտեզում

Վասպուրական ←—— Զրել ——→ Տուրուբերան

|

Բոհտան

|

Աղձնիք

Զրելը՝ Մոկքի սիրտն էր։

Եթե ցանկանում ես՝ հաջորդ քայլում կարող ենք

**քարտեզագրել Զրելի ամբողջ բերդային համակարգը**

և ստեղծել նրա **վերականգնված 3D ճարտարապետական կերպարը**՝

հայկական միջնադարյան իրական չափաբաժնով,

հենց քո ARM-ARCH կոդային լեզվով։

Զրելը հսկայական քաղաքաշինական հանգույց է։