Կոստանդին Լևոնի Հովհաննիսյանը ծնվել է 1911 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Թիֆլիսում՝ հայ ճարտարապետ, ճարտարապետության դոկտոր

ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961), ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1968), Էրեբունիի հնագիտական արշավախմբի ղեկավար (1950–1972), ով իր կյանքը նվիրել է հայկական ճարտարապետական ժառանգության պահպանմանը և ուսումնասիրությանը՝ դառնալով Ալեքսանդր Թամանյանի և Նիկողայոս Բունիաթյանի աշակերտ, Էրեբունի ամրոցի պեղումների ղեկավար, «Էրեբունի» (1968), «Էրեբունիի որմնանկարները» (1973), «Ճարտարապետական հուշարձանների վերանորոգումը Սովետական Հայաստանում» (1978) գրքերի հեղինակ։ Մահացել է 1984 թվականի հունիսի 4-ին Երևանում՝ կյանքի 73-րդ տարում։ 

1932 թվականին ավարտել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, աշխատել Թամանյանի (1933–1934) և Բունիաթյանի (1934–1941) արվեստանոցներում։ 1932–1937 թվականներին եղել Հայաստանի ճարտարապետների միության կազմակերպչական կոմիտեի պատասխանատու քարտուղար։ 1952–1979 թվականներին՝ ճարտարապետական հուշարձանների պահպանության վարչության պետ, 1955–1971 թվականներին դասավանդել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ Սրտաբան Լևոն Հովհաննիսյանի որդին է, Հայաստանի առաջին կին ճարտարապետ Աննա Տեր-Ավետիքյանի ամուսինը։ 

Կոստանդին Հովհաննիսյանը մնաց Թիֆլիսից Երևան տանող ճարտարապետական ժառանգության կամուրջը՝ իր պեղումներով, գրքերով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Էրեբունիի խորքերով և հայկական ճարտարապետության գեղեցկությամբ։



### Русский
Архитектор возрождения Эребуни

Константин Левонович Ованесян родился 19 декабря 1911 года в Тифлисе — армянский архитектор, доктор архитектуры, заслуженный деятель искусств АрмССР (1961), заслуженный архитектор АрмССР (1968), руководитель археологических экспедиций в Эребуни (1950–1972), посвятивший жизнь сохранению и изучению армянского архитектурного наследия, ученик Александра Таманяна (1933–1934) и Николая Буниатяна (1934–1941), автор книг «Эребуни» (1968), «Фрески Эребуни» (1973), «Реставрация архитектурных памятников в Советской Армении» (1978). Умер 4 июня 1984 года в Ереване на 73-м году жизни.

В 1932 окончил Ереванский политехнический институт, работал в мастерских Таманяна и Буниатяна. В 1932–1937 — ответственный секретарь оргкомитета Союза архитекторов Армении. В 1952–1979 — начальник управления охраны архитектурных памятников, в 1955–1971 преподавал в Ереванском политехническом институте. Сын кардиолога Левона Ованесяна, муж первой женщины-архитектора Армении Анны Тер-Аветикян.

Константин Ованесян остался мостом архитектурного наследия от Тифлиса до Еревана — своими раскопками, книгами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами Эребуни и красотой армянской архитектуры.



### English
Architect of Erebuni’s Revival

Konstantin Levoni Hovhannisyan was born on December 19, 1911, in Tiflis — Armenian architect, Doctor of Architecture, Honored Artist of the Armenian SSR (1961), Honored Architect of the Armenian SSR (1968), leader of archaeological expeditions in Erebuni (1950–1972), who devoted his life to the preservation and study of Armenian architectural heritage, pupil of Alexander Tamanyan (1933–1934) and Nikolay Buniatyan (1934–1941), author of *Erebuni* (1968), *Frescoes of Erebuni* (1973), *Restoration of Architectural Monuments in Soviet Armenia* (1978). Died on June 4, 1984, in Yerevan at the age of 72.

In 1932 graduated from Yerevan Polytechnic Institute, worked in Tamanyan’s and Buniatyan’s workshops. In 1932–1937 — responsible secretary of the organizing committee of the Union of Architects of Armenia. In 1952–1979 — head of the department for protection of architectural monuments, in 1955–1971 taught at Yerevan Polytechnic Institute. Son of cardiologist Levon Hovhannisyan, husband of Armenia’s first female architect Anna Ter-Avetikyan.

Konstantin Hovhannisyan remained the bridge of architectural heritage from Tiflis to Yerevan — with his excavations, books, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Erebuni and the beauty of Armenian architecture.

Արտաշես Մկրտչի Մամիջանյանը ծնվել է 1910 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Մեղրիում՝ հայ խորհրդային ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1960), ԽՄԿԿ անդամ (1945), ով իր կյանքը նվիրել է Հայաստանի ճարտարապետության ինդուստրիալացմանը

Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ճարտարապետության ամբիոնի վարիչ (1967–1983), պրոֆեսոր (1971), Հայպետնախագիծի գլխավոր ճարտարապետ և Երևանի ժամանակակից դեմքի ստեղծող։ Մահացել է 1999 թվականի հուլիսի 22-ին Երևանում՝ կյանքի 89-րդ տարում։ 1938 թվականին ավարտել Երևանի Կարլ Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, աշխատել նույն ինստիտուտի ճարտարապետության ամբիոնում։ 

Նրա նախագծերով կառուցվել են Հաղթանակի կամուրջը (1943, ինժեներ՝ Սիմոն Հովնանյան), Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի գլխավոր մասնաշենքը (1955), գիտահետազոտական բաժինը (1960), ռադիո-էլեկտրոնիկայի ֆակուլտետը (1976), մարզական համալիրը (1977), Կենտրոնական բանկի մասնաշենքը (1983), փորձնական բնակելի տները (1963–1968), վարչական շենքեր Աշտարակում և Ստեփանավանում։ Կազմել է ՀՊՃՀ համալիրի գլխավոր հատակագիծը (1950)։ 

Արտաշես Մամիջանյանը մնաց Մեղրիից Երևան տանող ճարտարապետական կամուրջը՝ իր շենքերով, նախագծերով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետության գեղեցկությամբ և ֆունկցիոնալությամբ։

—

### Русский
Автор Моста Победы и ЕПИ

Арташес Мкртичевич Мамиджанян родился 15 декабря 1910 года в Мегри — армянский советский архитектор, заслуженный строитель АрмССР (1960), член КПСС (1945), посвятивший жизнь индустриализации армянской архитектуры, став заведующим кафедрой архитектуры Ереванского политехнического института (1967–1983), профессором (1971), главным архитектором «Айпетнахагит» и создателем современного облика Еревана. Умер 22 июля 1999 года в Ереване на 89-м году жизни. В 1938 окончил Ереванский политехнический институт им. К. Маркса, работал на кафедре архитектуры того же института.

По его проектам построены Мост Победы (1943, инженер Симон Овнанян), главное здание Ереванского политехнического института (1955), научно-исследовательский корпус (1960), факультет радиоэлектроники (1976), спортивный комплекс (1977), здание Центрального банка (1983), экспериментальные жилые дома (1963–1968), административные здания в Аштараке и Степанаване. Составил генеральный план комплекса ЕПИ (1950).

Арташес Мамиджанян остался архитектурным мостом от Мегри до Еревана — своими зданиями, проектами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения красотой и функциональностью архитектуры советской Армении.

—

### English
Designer of Victory Bridge and YPI: Architectural Face of Yerevan

Artashes Mkrtichi Mamijanyan was born on December 15, 1910, in Meghri — Armenian Soviet architect, Honored Builder of the Armenian SSR (1960), CPSU member (1945), who devoted his life to the industrialization of Armenian architecture, becoming head of the Architecture Department at Yerevan Polytechnic Institute (1967–1983), professor (1971), chief architect of “Aypetnakhagit,” and creator of modern Yerevan’s appearance. Died on July 22, 1999, in Yerevan at the age of 88. Graduated from Yerevan Polytechnic Institute named after K. Marx in 1938, worked at the institute’s architecture department.

Designed Victory Bridge (1943, engineer Simon Hovnanyan), main building of Yerevan Polytechnic Institute (1955), research building (1960), radio electronics faculty (1976), sports complex (1977), Central Bank building (1983), experimental residential houses (1963–1968), administrative buildings in Ashtarak and Stepanavan. Compiled the master plan for YPI complex (1950).

Artashes Mamijanyan remained the architectural bridge from Meghri to Yerevan — with his buildings, designs, and boundless dedication, inspiring generations with the beauty and functionality of Soviet Armenian architecture.

—

Կոստանդին Հովհաննեսի Մարությանը ծնվել է 1917 թվականի նոյեմբերի 29-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ հայ խորհրդային շինարար, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1957), ով իր կյանքը նվիրել է Հայաստանի էներգետիկ և արդյունաբերական հզորացմանը՝ դառնալով Աթարբեկյանի ՀԷԿ-ի շինարարության պետ (1954), ՀԽՍՀ շինարարության մինիստր (1961–1965), «Հայհիդրոէներգոշին» վարչության պետ (1966), ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահ (1978), Լենինի երկու, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանների ասպետ։

Մահացել է 2011 թվականի մայիսին Երևանում՝ կյանքի 94-րդ տարում։ 1941 թվականին ավարտել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, մասնակցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ 

Նրա ղեկավարությամբ կառուցվել են Հայաստանի էներգետիկ հսկաները՝ ՀԷԿ-եր, արդյունաբերական համալիրներ, որոնք դարձել են խորհրդային Հայաստանի տնտեսության հիմնասյուները։ Եղել է ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի 6-10-րդ գումարումների դեպուտատ, 1976 թվականից՝ ՀԿԿ ԿԿ անդամ։ 

Կոստանդին Մարությանը մնաց Ալեքսանդրապոլից Երևան տանող էներգետիկ կամուրջը՝ իր շինարարություններով, ղեկավարությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Հայաստանի արդյունաբերական հզորությամբ և խորհրդային շինարարության ոգով։

—

### Русский
Строитель энергетических гигантов Армении

Константин Ованесович Марутян родился 29 ноября 1917 года в Александрополе (ныне Гюмри) — армянский советский строитель, заслуженный строитель АрмССР (1957), посвятивший жизнь энергетическому и промышленному укреплению Армении, став начальником строительства Атарбекянской ГЭС (1954), министром строительства АрмССР (1961–1965), начальником управления «Армгидроэнергострой» (1966), председателем Госстроя АрмССР (1978), кавалер двух орденов Ленина, ордена Октябрьской Революции и Трудового Красного Знамени. Умер в мае 2011 года в Ереване на 94-м году жизни. В 1941 окончил Ереванский политехнический институт, участник Великой Отечественной войны.

Под его руководством построены энергетические гиганты Армении — ГЭС, промышленные комплексы, ставшие основой экономики советской Армении. Был депутатом Верховного Совета АрмССР 6–10 созывов, с 1976 — член ЦК КП Армении.

Константин Марутян остался энергетическим мостом от Александрополя до Еревана — своими стройками, руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения мощью армянской промышленности и духом советского строительства.

—

### English
Builder of Armenia’s Energy Giants

Konstantin Hovhannesovich Marutyan was born on November 29, 1917, in Alexandropol (now Gyumri) — Armenian Soviet builder, Honored Builder of the Armenian SSR (1957), who devoted his life to Armenia’s energy and industrial development, becoming head of Atarbekyan HPP construction (1954), Minister of Construction of the Armenian SSR (1961–1965), head of “Armhydroenergostroy” (1966), Chairman of the State Construction Committee of the Armenian SSR (1978), holder of two Orders of Lenin, Order of the October Revolution, and Order of the Red Banner of Labor. Died in May 2011 in Yerevan at the age of 93. Graduated from Yerevan Polytechnic Institute in 1941, participant in the Great Patriotic War.

Under his leadership, Armenia’s energy giants — HPPs and industrial complexes — were built, becoming the backbone of the Soviet Armenian economy. Deputy of the Supreme Soviet of the Armenian SSR (6th–10th convocations), member of the CP Armenia Central Committee since 1976.

Konstantin Marutyan remained the energy bridge from Alexandropol to Yerevan — with his constructions, leadership, and boundless dedication, inspiring generations with the power of Armenian industry and the spirit of Soviet building.

—

Զավեն Տիգրանի Բախշինյանը մահացել է 1989 թվականի նոյեմբերի 28-ին Երևանում՝ կյանքի 81-րդ տարում, թողնելով հետևում խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետության անմար հետքը՝ որպես ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1957), վաստակավոր և ժողովրդական ճարտարապետ (1987), Հայպետնախագիծ ինստիտուտի գլխավոր ճարտարապետ (1944–1949), Հայարդնախագիծի և Հայպետնախագիծի արվեստանոցների ղեկավար (1951–1983)։

Ծնվել է 1908 թվականի ապրիլի 13-ին Թիֆլիսում։ 1930 թվականին ավարտել Երևանի պետական համալսարանի տեխնիկական ֆակուլտետի ճարտարապետության բաժինը, 1930-1939 թվականներին դասավանդել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ 

Նրա նախագծերով կառուցվել են Երևանի օրթոպեդիկ ինստիտուտը (1936), բնակելի համալիրներ Սայաթ-Նովայի, Թումանյանի, Աբովյանի, Մաշտոցի, Բաղրամյանի փողոցներում, ՀՊՄՀ գլխավոր մասնաշենքը, Վանաձորի և Գյումրիի հասարակական շենքերը, Դիլիջանի «Լեռնային Հայաստան» առողջարանը (1963–1972)։ Հեղինակել է «Խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետությունը» գիրքը (ռուսերեն, 1951)։ 

Զավեն Բախշինյանը մնաց Թիֆլիսից Երևան տանող ճարտարապետական կամուրջը՝ իր շենքերով, նախագծերով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետության գեղեցկությամբ և ֆունկցիոնալությամբ։

—

### Русский
Архитектурное лицо Еревана

Завен Тигранович Бахшинян скончался 28 ноября 1989 года в Ереване на 82-м году жизни, оставив немеркнущий след в архитектуре советской Армении как заслуженный строитель АрмССР (1957), заслуженный и народный архитектор (1987), главный архитектор института «Айпетнахагит» (1944–1949), руководитель архитектурных мастерских «Айарднахагит» и «Айпетнахагит» (1951–1983). Родился 13 апреля 1908 года в Тифлисе. В 1930 окончил архитектурное отделение технического факультета Ереванского государственного университета, в 1930–1939 преподавал в Ереванском политехническом институте.

По его проектам построены Ортопедический институт в Ереване (1936), жилые комплексы на улицах Саята-Нова, Туманяна, Абовяна, Маштоца, Баграмяна, главное здание АГЭУ, общественные здания в Ванадзоре и Гюмри, санаторий «Горная Армения» в Дилижане (1963–1972). Автор книги «Архитектура Советской Армении» (на русском, 1951).

Завен Бахшинян остался архитектурным мостом от Тифлиса до Еревана — своими зданиями, проектами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения красотой и функциональностью архитектуры советской Армении.

—

### English
Architectural Face of Yerevan

Zaven Tigrani Bakhshinyan passed away on November 28, 1989, in Yerevan at the age of 81, leaving an undying trace in Soviet Armenian architecture as Honored Builder of the Armenian SSR (1957), Honored and People’s Architect (1987), chief architect of “Aypetnakhagit” institute (1944–1949), head of architectural workshops of “Ayardnakhagit” and “Aypetnakhagit” (1951–1983). Born on April 13, 1908, in Tiflis. Graduated from the architecture department of Yerevan State University’s technical faculty in 1930, taught at Yerevan Polytechnic Institute in 1930–1939.

Designed the Orthopedic Institute in Yerevan (1936), residential complexes on Sayat-Nova, Tumanyan, Abovyan, Mashtots, Baghramyan streets, main building of ASUE, public buildings in Vanadzor and Gyumri, “Mountain Armenia” sanatorium in Dilijan (1963–1972). Author of *Architecture of Soviet Armenia* (in Russian, 1951).

Zaven Bakhshinyan remained the architectural bridge from Tiflis to Yerevan — with his buildings, designs, and boundless dedication, inspiring generations with the beauty and functionality of Soviet Armenian architecture.

—

Կառլեն Մարտիրոսի Անանյանը մահացել է 2011 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Մոսկվայում, Ռուսաստան։ Հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1971), Ճարտարապետության միջազգային ակադեմիայի Մոսկվայի մասնաճյուղի պրոֆեսոր (1996), թղթակից անդամ (1999)։

Ծնվել է 1924 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Թիֆլիսում, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ։ 1953 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1953-1964 թվականներին աշխատել է Հայպետնախագիծ ինստիտուտում, 1986-1990 թվականներին՝ Երևանի գլխավոր ճարտարապետի տեղակալ։ Նախագծերով կառուցվել են Երևանում էստակադով ուղանցույց (1966), Քիմռեակտիվների (1966), Վեդիում՝ գինու գործարան, Սոչիում՝ պանսիոնատ (1974), հուշարձաններ՝ Հայրենական պատերազմի զոհերին (1975, Վերիշեն՝ ԼՂՀ; 1985, Նոյեմբերյան), 1988 թվականի ավիավթարի հարավսլավացի օդաչուներին (1990, Երևան), Տիգրան Պետրոսյանին (Երևան, Օղակաձև զբոսայգի)։ Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1974, 1985), Մոսկվայում (1999)։ Կառլեն Անանյանը խորհրդային ու անկախ հայ ճարտարապետության գագաթնակետն է, նրա հուշարձաններն ու շինությունները հավերժացրել են հայրենիքի հերոսներին՝ ոգեշնչելով սերունդներին ճարտարապետական վարպետությամբ ու հայկական հիշատակի փառքով։

—

### Русский
вершина советской и независимой армянской архитектуры

Карлен Мартиросович Акопян скончался 19 октября 2011 года в Москве, Россия. Армянский архитектор, заслуженный архитектор Армянской ССР (1971), профессор отделения Международной академии архитектуры в Москве (1996), член-корреспондент (1999). Родился 21 сентября 1924 года в Тифлисе, АГФСР, СССР. В 1953 году окончил Ереванский политехнический институт. В 1953–1964 годах работал в институте «Армгоспроект», в 1986–1990 годах — заместитель главного архитектора Еревана. По его проектам построены в Ереване эстакада (1966), «Химреактивы» (1966), в Веди — винный завод, в Сочи — пансионат (1974), мемориалы погибшим в Великой Отечественной войне (1975, Веришен — НКР; 1985, Ноемберян), югославским лётчикам, погибшим в авиакатастрофе 1988 года (1990, Ереван), Тиграну Петросяну (Ереван, Кольцевой парк). Провёл персональные выставки в Ереване (1974, 1985), Москве (1999). Карлен Акопян — вершина советской и независимой армянской архитектуры, его мемориалы и здания увековечили героев родины, вдохновляя поколения мастерством архитектуры и славой армянской памяти.

—

### English
was the pinnacle of Soviet and independent Armenian architecture

Karlen Martirosovich Ananyan passed away on October 19, 2011, in Moscow, Russia. Armenian architect, Merited Architect of the Armenian SSR (1971), Professor at the Moscow Branch of the International Academy of Architecture (1996), Corresponding Member (1999). Born on September 21, 1924, in Tiflis, AGFSR, USSR. Graduated from Yerevan Polytechnic Institute in 1953. Worked at Haypetnakhproject Institute (1953–1964); Deputy Chief Architect of Yerevan (1986–1990). Designed: Yerevan overpass (1966), Khimreaktivy (1966), Vedi wine factory, Sochi pension (1974), memorials to Great Patriotic War victims (1975, Verishen — NKR; 1985, Noyemberyan), 1988 plane crash Yugoslav pilots (1990, Yerevan), Tigran Petrosyan (Yerevan, Ring Park). Solo exhibitions: Yerevan (1974, 1985), Moscow (1999). Karlen Ananyan was the pinnacle of Soviet and independent Armenian architecture; his memorials and buildings immortalized homeland heroes, inspiring generations with architectural mastery and the glory of Armenian memory.

—

Ռաֆիկ Գարեգինի Եղոյանը մահացել է 2025 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Երևանում, 94 տարեկանում։  Վաստակավոր ճարտարապետ, հայտնի Գյումրիի վերակառուցման նախագծերով և հուշարձանների հեղինակությամբ, նա հիմնականում կապված էր իր ծննդավայր Գյումրիի հետ (ծնվել է 1931 թվականին)։

Նրա կարիերան ընդգրկում էր բնակելի, հասարակական և մշակութային շենքերի նախագծեր, ինչպես նաև հուշարձաններ, որոնք արտացոլում էին հայկական պատմության և մշակույթի խորքային ընկալումը։ Մեծ Գյումրիի երկրաշարժից հետո (1988 թվականի դեկտեմբերի 7) Եղոյանը ղեկավարել է մասշտաբային վերակառուցման աշխատանքները, նախագծելով Գյումրիի կենտրոնի մանրամասն պլանը և հյուսիսային, հյուսիս-արևմտյան շրջանների կառուցումները։ Նրա նախագծերով կառուցվել են դպրոցներ, հիվանդանոցներ, բնակելի շենքեր, ինչպես նաև մշակութային օբյեկտներ։ Առանձնահատուկ տեղ է գրավում «Հայրենիք» հուշահամալիրը Գյումրիում, որը նրա և որդու՝ Գարեգին Եղոյանի համատեղ աշխատանքն է, ինչպես նաև նույնանուն հուշարձանը Երևանում։ Գյումրիում նրա ստեղծագործություններից են «Անիի 1000-ամյակ» հուշարձանը, Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու զանգակատունը, «Կումայրի» տուրիստական համալիրն, երկաթուղային վագոնակայարանը, Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարանը, Արտեմ Պետրոսյանի կիսանդակը դպրոցի առջև, Սերգեյ Մերկուրովի տուն-թանգարանը, ինչպես նաև բազմաթիվ բնակելի շենքեր և հուշարձաններ։ Նրա աշխատանքները, որոնք համատեղում են ավանդական հայկական ճարտարապետությունը ժամանակակից կարիքների հետ, օգնել են Գյումրիին վերածննդի ճանապարհ քայլել։ 1988-ի երկրաշարժից հետո Եղոյանը ծավալել է մեծածավալ նախագծային-կազմակերպչական աշխատանք՝ վերակառուցելով դպրոցներ №5 և №8, ինչպես նաև Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին (որդի Գարեգին Եղոյանի հետ)։ Ռաֆիկ Եղոյանի ժառանգությունը հայ ճարտարապետության կարևոր մասն է, նրա նախագծերը շարունակում են ծառայել Գյումրիի և Հայաստանի մշակութային կյանքին։

### Русский

Реконструктор Гюмри после землетрясения 1988 года

Рафик Гарегинович  Егоян скончался 8 октября 2025 года в Ереване в возрасте 94 лет. Заслуженный архитектор Армении, известный проектами восстановления Гюмри и мемориальными сооружениями, родился в 1931 году. Его карьера охватывала проектирование жилых, общественных и культурных зданий, а также памятников, отражающих глубокое понимание армянской истории и культуры. После Гюмрийского землетрясения 7 декабря 1988 года Егоян возглавил масштабную проектно-организационную работу по восстановлению города, разработав детальный план центра Гюмри и застройку северных и северо-западных районов. По его проектам построены школы, больницы, жилые дома и культурные объекты. Особое место занимает мемориальный комплекс «Мать Армения» в Гюмри, созданный совместно с сыном Гарегиным Егояном, а также одноимённый памятник в Ереване. Среди работ в Гюмри — памятник «1000-летие Ани», колокольня церкви Святого Спасителя, туристический комплекс «Кумайри», железнодорожный вокзал, дом-музей Аветика Исаакяна, бюст Артёма Петросяна у школы имени его, дом-музей Сергея Меркурова, а также многочисленные жилые здания и памятники. Его проекты, сочетающие традиционную армянскую архитектуру с современными нуждами, помогли Гюмри возродиться. После землетрясения Егоян спроектировал школы №5 и №8, а также восстановил разрушенную церковь Святого Спасителя (с сыном Гарегиным). Наследие Рафика Егояна — важная часть армянской архитектуры, его проекты продолжают служить культурной жизни Гюмри и Армении.

### English
Honored Architect, Creator of the “Mother Armenia” Memorial in Gyumri

Rafig Yeghoyan died on October 8, 2025, in Yerevan at the age of 94. An honored architect of Armenia, renowned for Gyumri reconstruction projects and memorials, he was born in 1931. His career encompassed designing residential, public, and cultural buildings, as well as monuments reflecting a deep understanding of Armenian history and culture. After the Gyumri earthquake on December 7, 1988, Yeghoyan led extensive project and organizational efforts to rebuild the city, developing a detailed plan for Gyumri’s center and northern and northwest districts. His designs included schools, hospitals, residential buildings, and cultural sites. The “Mother Armenia” memorial complex in Gyumri, co-created with his son Garegin Yeghoyan, and its namesake in Yerevan, stand out. In Gyumri, his works include the “1000th Anniversary of Ani” monument, the bell tower of the Church of the Holy Savior, the “Kumayri” tourist complex, the railway station, Avedik Isahakyan House-Museum, Artem Petrosyan’s bust at his namesake school, Sergei Merkurov House-Museum, and numerous residential buildings and monuments. His projects, blending traditional Armenian architecture with modern needs, aided Gyumri’s revival. Post-earthquake, he designed Schools No. 5 and No. 8 and restored the Church of the Holy Savior (with Garegin). Rafig Yeghoyan’s legacy is a vital part of Armenian architecture, with his designs continuing to serve Gyumri and Armenia’s cultural life.

Ռաֆայել Սարգսի Իսրայելյանը ծնվել է 1908 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Թիֆլիսում (այժմ՝ Թբիլիսի), Ռուսական կայսրություն։ Հայտնի հայ ճարտարապետ է, «Սարդարապատի հերոսամարտ» հուշահամալիրի հեղինակ։

Հայրը՝ Սարգիս Իսրայելյանը, ծնվել է Շուշիում, եղել է հայոց լեզվի և գրականության մասնագետ, բանահավաք, ակտիվ գիտական և կրթական գործունեություն է ծավալել Արցախում և Թիֆլիսում։ Մայրը՝ Մարիամ Հախնազարյանը, ծնվել է Նախիջևանում։

1925 թվականին Ռաֆայել Իսրայելյանն ավարտել է Թիֆլիսի №72 աշխատանքային դպրոցը։ 1926-1928 թվականներին սովորել է Վրաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի ճարտարապետության ֆակուլտետում։ 1929-1932 թվականներին ուսումը շարունակել է Լենինգրադի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) Կոմունալ շինարարության ինստիտուտում, այնուհետև՝ 1932-1936 թվականներին, ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի Ի. Ե. Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտում։ 1934 թվականին «գերազանցությամբ» պաշտպանել է դիպլոմային նախագիծը՝ ստանալով ճարտարապետ-արվեստագետի կոչում, իսկ 1936 թվականին՝ ճարտարապետ-նկարչի կոչում։ 1952 թվականին Լենինգրադում պաշտպանել է «Իմ աշխատանքները ճարտարապետության մեջ» ատենախոսությունը՝ ստանալով ճարտարապետության թեկնածուի գիտական աստիճան։

1934 թվականին ամուսնացել է Սոֆիա Մուրադյանի հետ։ 1936 թվականին տեղափոխվել է Երևան։ 1936-1941 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Կոմունալ տնտեսության ժողկոմատին առընթեր ճարտարապետական-նախագծային արվեստանոցում (1938 թվականից՝ «Հայպետնախագիծ»)։ 1941-1943 թվականներին եղել է Հայաստանի պատմական հուշարձանների պահպանության կոմիտեի ավագ գիտաշխատող։ 1941-1963 թվականներին դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում՝ որպես ավագ դասախոս, իսկ 1947 թվականից՝ դոցենտ։ 1947-1949 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ մինիստրների խորհրդին առընթեր ճարտարապետության գործերի վարչությունում, 1949-1951 թվականներին՝ Երքաղսովետի գործկոմի ճարտարապետական արվեստանոցում։ 1951-1973 թվականներին եղել է «Հայարդնախագիծ» ինստիտուտի բաժնի գլխավոր ճարտարապետ։

1944 թվականին Երևանում կայացել է նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը, 1969 թվականին՝ Թբիլիսիում։ 1950 թվականին ընտրվել է Երևանի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։ Նրա նշանավոր աշխատանքները ներառում են «Սարդարապատի հերոսամարտ» հուշահամալիրը (1968), «Հաղթանակ» հուշարձան-թանգարանը, «Չարենցի կամար», «Մուսա լեռան հերոսամարտ» հուշարձանը, «Արարատ» գինու մառանները (Գ. Քոչարի հետ), Երևանի օղակաձև այգու «Աղբյուր» հուշարձանը, Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (Երևան), Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցին (Մոնտևիդեո) և Սուրբ Վարդան եկեղեցին (Նյու Յորք)։ Նա նախագծել է նաև բնակելի շենքեր, ինչպիսին է Բագրատունյաց փողոցի շենքը, և իր սեփական մենատունը՝ Սարյան փողոց 9 հասցեում։

Իսրայելյանը պարգևատրվել է ԽՍՀՄ պետական առաջին կարգի մրցանակով (1951, Հաղթանակի հուշարձանի համար), Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործչի (1961) և վաստակավոր ճարտարապետի (1968) կոչումներով, ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետի կոչումով (1970), ինչպես նաև Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի բազմաթիվ պատվոգրերով։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք համատեղում են հայկական ճարտարապետության ավանդույթները ժամանակակից մոտեցումների հետ, անգնահատելի ներդրում են ունեցել Հայաստանի ճարտարապետական ժառանգության մեջ։

### Русский

Гений армянской архитектуры 

Рафаэль Саркисович Исраелян родился 17 сентября 1908 года в Тифлисе (ныне Тбилиси), Российская империя. Известный армянский архитектор, автор мемориального комплекса «Сардарапатское сражение». Его отец, Саркис Исраелян, родился в Шуши, был специалистом по армянскому языку и литературе, фольклористом, активно занимался научной и образовательной деятельностью в Арцахе и Тифлисе. Мать, Мариам Ахназарян, родилась в Нахичевани.

В 1925 году Рафаэль Исраелян окончил тифлисскую рабочую школу №72. В 1926–1928 годах учился на архитектурном факультете Грузинской академии искусств. В 1929–1932 годах продолжил обучение в Ленинградском институте коммунального строительства, а затем, в 1932–1936 годах, в Институте живописи, скульптуры и архитектуры им. И. Е. Репина при Академии художеств СССР. В 1934 году с отличием защитил дипломный проект, получив звание архитектора-художника, а в 1936 году — архитектора-живописца. В 1952 году в Ленинграде защитил диссертацию «Мои работы в архитектуре», получив степень кандидата архитектуры.

В 1934 году женился на Софии Мурадян. В 1936 году переехал в Ереван. В 1936–1941 годах работал в архитектурно-проектной мастерской при Наркомате коммунального хозяйства Армянской ССР (с 1938 года — «Армгоспроект»). В 1941–1943 годах был старшим научным сотрудником Комитета по охране исторических памятников Армении. В 1941–1963 годах преподавал в Ереванском политехническом институте, сначала как старший преподаватель, а с 1947 года — доцент. В 1947–1949 годах работал в управлении по делам архитектуры при Совете Министров Армянской ССР, в 1949–1951 годах — в архитектурной мастерской исполкома Ереванского горсовета. С 1951 по 1973 год был главным архитектором отдела института «Армгоспроект» (до 1959 года — «Армгоспроект»).

В 1944 году в Ереване прошла его первая персональная выставка, в 1969 году — в Тбилиси. В 1950 году избран депутатом Ереванского городского совета. Среди его выдающихся работ — мемориальный комплекс «Сардарапатское сражение» (1968), мемориал-музей «Победа», «Арка Чаренца», памятник «Героическое сражение Муса-Дага», винные погреба «Арарат» (совместно с Г. Кочаром), памятник-фонтан в кольцевом парке Еревана, церковь Сурб Саркис (Ереван), церкви Сурб Нерсес Шнорали (Монтевидео) и Сурб Вардан (Нью-Йорк). Он также спроектировал жилые здания, включая дом на улице Багратуняц, и собственный особняк на улице Сарьяна, 9.

Исраелян награждён Государственной премией СССР первой степени (1951, за мемориал Победы), званиями заслуженного деятеля искусств Армянской ССР (1961), заслуженного архитектора Армянской ССР (1968), народного архитектора СССР (1970), а также многочисленными грамотами Верховного Совета Армянской ССР. Его творчество, сочетавшее традиции армянской архитектуры с современными подходами, внесло неоценимый вклад в архитектурное наследие Армении.

### English

Genius of Armenian Architecture

Rafael Sarkisovich Israelyan was born on September 17, 1908, in Tiflis (now Tbilisi), Russian Empire. He was a prominent Armenian architect, best known as the author of the Sardarapat Battle Memorial Complex. His father, Sarkis Israelyan, born in Shushi, was a specialist in Armenian language and literature and a folklorist who conducted active scientific and educational work in Artsakh and Tiflis. His mother, Mariam Akhnazaryan, was born in Nakhichevan.

In 1925, Rafael Israelyan graduated from Tiflis Workers’ School No. 72. From 1926 to 1928, he studied at the architecture faculty of the Georgian Academy of Arts. From 1929 to 1932, he continued his education at the Leningrad Institute of Communal Construction, and from 1932 to 1936, at the I. E. Repin Institute of Painting, Sculpture, and Architecture under the USSR Academy of Arts. In 1934, he defended his diploma project with honors, earning the title of architect-artist, and in 1936, architect-painter. In 1952, he defended his dissertation “My Works in Architecture” in Leningrad, receiving a candidate’s degree in architecture.

In 1934, he married Sofia Muradyan. In 1936, he moved to Yerevan. From 1936 to 1941, he worked at the architectural design workshop under the Armenian SSR People’s Commissariat of Communal Economy (from 1938, “Armgosproekt”). From 1941 to 1943, he was a senior researcher at the Committee for the Preservation of Historical Monuments of Armenia. From 1941 to 1963, he taught at the Yerevan Polytechnic Institute, first as a senior lecturer and from 1947 as an associate professor. From 1947 to 1949, he worked at the Architecture Department under the Council of Ministers of the Armenian SSR, and from 1949 to 1951, at the architectural workshop of the Yerevan City Executive Committee. From 1951 to 1973, he was the chief architect of a department at the “Armgosproekt” institute.

In 1944, his first solo exhibition was held in Yerevan, followed by another in Tbilisi in 1969. In 1950, he was elected a deputy of the Yerevan City Council. His notable works include the Sardarapat Battle Memorial Complex (1968), the Victory Monument-Museum, the Charents Arch, the Musa Dagh Heroic Battle Monument, the Ararat wine cellars (with G. Kochar), the Fountain Monument in Yerevan’s Ring Park, the Surb Sarkis Church (Yerevan), the Surb Nerses Shnorhali Church (Montevideo), and the Surb Vardan Church (New York). He also designed residential buildings, such as the one on Bagrutunyats Street, and his own residence at Saryan Street 9.

Israelyan was awarded the USSR State Prize of the First Degree (1951, for the Victory Monument), the titles of Honored Artist of the Armenian SSR (1961), Honored Architect of the Armenian SSR (1968), People’s Architect of the USSR (1970), and multiple Certificates of Honor from the Supreme Soviet of the Armenian SSR. His work, blending Armenian architectural traditions with modern approaches, made an invaluable contribution to Armenia’s architectural heritage.

Արծվին Հայկի Գրիգորյանը մահացել է 2012 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Երևանում, Հայաստան։ Նա հայ ճարտարապետ էր, ճարտարապետների միջազգային ակադեմիայի մոսկովյան բաժանմունքի ակադեմիկոս, ճարտարապետության դոկտոր և պրոֆեսոր։

Ծնվել է 1935 թվականի մայիսի 25-ին Թիֆլիսում, Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն։ Նա ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ Հռիփսիմե Սիմոնյանի որդին էր։ 1952-1958 թվականներին սովորել է Երևանի Կ. Մարքսի անվան Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ճարտարապետության բաժնում։ 1959-1966 թվականներին աշխատել է «Երևաննախագիծ» ինստիտուտում որպես ճարտարապետ, 1966-1991 թվականներին՝ որպես նախագծերի գլխավոր ճարտարապետ։ 1969-1974 թվականներին եղել է Հայաստանի ճարտարապետների միության վարչության նախագահի առաջին տեղակալ, իսկ 1974-1991 թվականներին՝ վարչության նախագահ։ 1982-1986 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահի առաջին տեղակալ։ 1991-2012 թվականներին ղեկավարել է Երևանի ճարտարապետության և շինարարության պետական համալսարանի «Քաղաքաշինություն» ամբիոնը և եղել է ճարտարապետության մասնագիտական խորհրդի նախագահի տեղակալ։ 1975-1991 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ճարտարապետների միության վարչության քարտուղար, իսկ 1978-1987 թվականներին՝ Երևանի քաղխորհրդի պատգամավոր, 1981-1991 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր։ Նրա նախագծերով Երևանում կառուցվել են բազմաթիվ կառույցներ, այդ թվում՝ Երևանի գլխավոր հատակագիծ (1992), «Նոր Արեշ-2» բնակշրջանի հատակագիծ (1984), Արևելյան Հայաստանի Ռուսաստանի կազմի մեջ մտնելու 150-ամյակին նվիրված համալիր (1984), Փարիզի «Լա Վիլլետ» զբոսայգու մրցութային նախագիծ (1982), Երևանյան լճի առափնյա զբոսայգի (1979) և այլն։ Նա պարգևատրվել է ԽՍՀՄ ճարտարապետների միության մեդալով և Հայաստանի Պետական մրցանակով (1977)։ Արծվին Գրիգորյանի աշխատանքները մեծ դեր են խաղացել Երևանի ճարտարապետական դիմագծի ձևավորման և հայկական ճարտարապետության զարգացման գործում։

### Русский

Зеркало Еревана

Арцвин Айкович Григорян скончался 14 сентября 2012 года в Ереване, Армения. Он был армянским архитектором, академиком московского отделения Международной академии архитектуры, доктором архитектуры и профессором. Родился 25 мая 1935 года в Тбилиси, Закавказская СФСР. Был сыном народной художницы Армянской ССР Рипсиме Симонян. В 1952–1958 годах учился на архитектурном отделении строительного факультета Ереванского политехнического института имени К. Маркса. В 1959–1966 годах работал архитектором в институте «Ереванпроект», а с 1966 по 1991 год — главным архитектором проектов. В 1969–1974 годах был первым заместителем председателя правления Союза архитекторов Армении, а с 1974 по 1991 год — председателем правления. В 1982–1986 годах занимал пост первого заместителя председателя Госстроя Армянской ССР. С 1991 по 2012 год возглавлял кафедру градостроительства Ереванского государственного университета архитектуры и строительства и был заместителем председателя специализированного совета по архитектуре. В 1975–1991 годах был секретарём правления Союза архитекторов СССР, а в 1978–1987 годах — депутатом Ереванского горсовета, в 1981–1991 годах — народным депутатом СССР. По его проектам в Ереване построены многочисленные объекты, включая генеральный план Еревана (1992), детальный план микрорайона «Нор Ареш-2» (1984), комплекс к 150-летию вхождения Восточной Армении в состав России (1984), конкурсный проект парка «Ла Виллет» в Париже (1982), прибрежный парк Ереванского озера (1979) и другие. Награждён медалью Союза архитекторов СССР и Государственной премией Армении (1977). Работы Арцвина Григоряна сыграли важную роль в формировании архитектурного облика Еревана и развитии армянской архитектуры.

### English

Mirror of Yerevan

Artzvin Haykovich Grigoryan passed away on September 14, 2012, in Yerevan, Armenia. He was an Armenian architect, academician of the Moscow branch of the International Academy of Architecture, Doctor of Architecture, and professor. Born on May 25, 1935, in Tbilisi, Transcaucasian SFSR, he was the son of People’s Artist of the Armenian SSR Ripsime Simonyan. From 1952 to 1958, he studied at the architecture department of the construction faculty of the Yerevan Polytechnic Institute named after K. Marx. From 1959 to 1966, he worked as an architect at the “Yerevanproject” Institute, and from 1966 to 1991, as the chief architect of projects. From 1969 to 1974, he served as the first deputy chairman of the Armenian Architects’ Union, and from 1974 to 1991, as its chairman. From 1982 to 1986, he was the first deputy chairman of the Armenian SSR State Construction Committee. From 1991 to 2012, he headed the Urban Planning Department at the Yerevan State University of Architecture and Construction and served as deputy chairman of the architecture specialized council. From 1975 to 1991, he was the secretary of the USSR Architects’ Union, and from 1978 to 1987, a deputy of the Yerevan City Council, and from 1981 to 1991, a People’s Deputy of the USSR. His projects contributed to the construction of numerous structures in Yerevan, including the city’s master plan (1992), the detailed plan for the “Nor Aresh-2” residential area (1984), a complex commemorating the 150th anniversary of Eastern Armenia’s incorporation into Russia (1984), the competition project for the “La Villette” park in Paris (1982), the Yerevan Lake coastal park (1979), and others. He was awarded the USSR Architects’ Union Medal and the Armenian State Prize (1977). Artzvin Grigoryan’s work played a significant role in shaping Yerevan’s architectural landscape and advancing Armenian architecture.