1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին ՝ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանը վերականգնեց իր անկախությունը ։ Կայացավ անկախացման հանրաքվեն և առաջին Նախագահի ընտրությունը։

 Հայաստանի Սահմանադրությունն ընդունվել է 1995 թվականի հուլիսի 5-ին և փոփոխությունների ենթարկվել 2005 թվականի նոյեմբերի 27-ի ու 2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ի համապետական հանրաքվեների արդյունքում։

Հայաստանը ՄԱԿ-ի, Եվրոպայի խորհրդի, Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության, Միջազգային քրեական դատարանի և այլ միջազգային կազմակերպությունների անդամ

21 сентября 1991 года, после распада СССР, Армения восстановила свою независимость.  В этот день состоялся референдум о независимости и выборы первого президента.

Армения – демократическое национальное государство с унитарной структурой и многопартийной системой.  Конституция Армении была принята 5 июля 1995 года и в нее были внесены изменения в результате общенациональных референдумов 27 ноября 2005 года и 6 декабря 2015 года.

Армения является членом ООН, Совета Европы, Всемирной торговой организации, Международного уголовного суда и других международных организаций.

On September 21, 1991, after the collapse of the USSR, Armenia regained its independence.  On that day, the independence referendum and the election of the first President took place.

Armenia is a democratic national state with a unitary structure and a multi-party system.  The Constitution of Armenia was adopted on July 5, 1995 and was amended as a result of the national referendums of November 27, 2005 and December 6, 2015.

Armenia is a member of the United Nations, the Council of Europe, the World Trade Organization, the International Criminal Court and other international organizations.

1982 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մոսկվայում մահացավ Իվան Քրիստոֆորի (Հովհաննես Խաչատուրի) Բաղրամյանը՝ Խորհրդային Միության նշանավոր զորավար, Խորհրդային Միության մարշալ, ԽՍՀՄ պաշտպանության փոխնախարար։ 

Ծնունդով Չարդախլու գյուղից։
Հայկական բանակի կազմում 1918 թվականին Սարիգամիշի և Կարսի տարածքում մասնակցել է թուրքերի դեմ մարտերին, ինչպես նաև Սարդարապատի հերոսամարտին՝ որպես դասակի հրամանատար։
1943 թվականի նոյեմբերին Բաղրամյանը գեներալ-գնդապետի կոչումով նշանակվել է 1-ին Մերձբալթյան ռազմաճակատի հրամանատար և մասնակցել 1944 թվականի խորհրդային հարձակմանը Բելառուսում և Լիտվայում («Բագրատիոն» օպերացիա)։   Նրա բանակները թափանցեցին Բալթիկ ծով և Լատվիայում շրջապատեցին գերմանական 30 դիվիզիաներ։   Ռազմական այս սխրանքի համար Բաղրամյանին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։
  1945 թվականի սկզբին նրա բանակը մասնակցեց Արեւելյան Պրուսիայի ազատագրմանը։   Բաղրամյանը ղեկավարել է Կեոնիգսբերգի (այժմ՝ Կալինինգրադ) գրավման գործողությունը։   1945 թվականի ապրիլին և 1945 թվականի վերջին նա ստիպեց հանձնվել Արևմտյան Բալթյան երկրներում պաշարված գերմանական հզոր զորախմբին։
1955 թվականին նշանակվել է ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարի տեղակալ եւ ստացել Խորհրդային Միության մարշալի կոչում։   Եղել է նաեւ ԽՍՀՄ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիայի պետ, ԽՍՀՄ պահեստազորի հրամանատար։

21сентября 1982 года в Москве – скончался Иван Христофорович Баграмян (Ованес Хачатурович) – Выдающийся военачальник Советского Союза, Маршал Советского Союза, заместитель министра обороны СССР. Уроженец села Чардахлу.
В составе армянской армии он участвовал в боях против турок в районе Саригамиша и Карса в 1918 году, а также в героическом Сардарапатском сражении в качестве командира взвода.
В ноябре 1943 года Баграмян был назначен командующим 1-м Прибалтийским фронтом в звании генерал-полковника и участвовал в  советском наступлении в Белоруссии и Литве в 1944 году («Операция Багратион»).  Его армии прорвались к Балтийскому морю и окружили 30 немецких дивизий в Латвии.  За этот военный подвиг Баграмяну было присвоено звание Героя Советского Союза.
В начале 1945 года его армия приняла участие в освобождении  Восточной Пруссии.  Баграмян возглавил операцию по взятию Кеонигсберга (ныне Калининград).  В апреле 1945 г. и в конце 1945 г. он заставил сдаться мощную немецкую военную группировку, осажденную в Передней Балтике.
В 1955 году он был назначен заместителем министра обороны СССР и получил звание Маршала Советского Союза.  Он также был начальником военной академии Генерального штаба Вооруженных Сил СССР и командующим резервными силами СССР.

On September 21, 1982, Ivan Khristoforovich Bagramyan (Ovanes Khachatur) died in Moscow. He was an outstanding military leader of the Soviet Union, Marshal of the Soviet Union, and Deputy Minister of Defense of the USSR. He was born in the village of Chardakhlu.
As part of the Armenian army, he fought against the Turks in the Sarigamish and Kars regions in 1918, as well as in the heroic Battle of Sardarapat as a platoon commander.
In November 1943, Bagramyan was appointed commander of the 1st Baltic Front with the rank of Colonel General and participated in the Soviet offensive in Belarus and Lithuania in 1944 (Operation Bagration). His armies broke through to the Baltic Sea and surrounded 30 German divisions in Latvia. For this military feat, Bagramyan was awarded the title Hero of the Soviet Union.
In early 1945, his army took part in the liberation of East Prussia. Bagramyan led the operation to capture Keonigsberg (now Kaliningrad). In April 1945 and in late 1945, he forced a powerful German military group besieged in the Baltic Front to surrender. In 1955, he was appointed Deputy Minister of Defense of the USSR and received the rank of Marshal of the Soviet Union. He was also the head of the Military Academy of the General Staff of the Armed Forces of the USSR and the commander of the reserve forces of the USSR.

2024 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Երևանում – Մահացել է Արտաշես Մամիկոնի Գեղամյանը– ՀԽՍՀ և ՀՀ պետական, քաղաքական, կուսակցական գործիչ

ՀՀ Ազգային ժողովի 1-3,5-րդ և 6-րդ գումարումների պատգամավոր։
1998, 2003 և 2008 թթ. եղել է ՀՀ նախագահի թեկնածու։

20 сентября 2024 года в Ереване скончался Арташес Мамиконович Гегамян – государственный, политический, партийный деятель Армянской ССР и РА, депутат 1-3, 5-го и 6-го созывов Национального Собрания РА 1989-1990 гг. был мэром Еревана. В 1997 году основал и возглавляет партию «Национальное единство».
1998, 2003 и 2008 годы был кандидатом в президенты РА.

On September 20, 2024 in Yerevan – Artashes Mamikon Geghamyan died – State, political, party figure of the Armenian SSR and RA, deputy of the 1st-3rd, 5th and 6th convocations of the RA National Assembly. 1989-1990.  was the mayor of Yerevan. In 1997, he founded and heads the “National Unity” party.
1998, 2003 and 2008  was a candidate for the RA president.

1918 թվականի սեպտեմբերի 19-ին (Արարում) հաղթանակ տարան նաև ֆրանսահայերը, այսինքն՝ Ֆրանսիայի կողմից զինված հայկական լեգեոնը։

հաղթանակը Պաղեստինում.  Հայերի նպատակը հեռավոր Կիլիկիան էր, որին նրանք հասան կռիվներով, բայց հետո փոխվեցին Ֆրանսիայի և Թուրքիայի հարաբերությունները։
1918 թվականի սեպտեմբերի 19-ից հոկտեմբերի 1-ը  համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Պաղեստինում տեղի ունեցավ Մեգիդոյի ճակատամարտը, որում բրիտանացիները և նրանց արաբ դաշնակիցները, որոնց հետ իրենց կուրատոր Լոուրենս Արաբացին էր, երկու անգամ ավելի ուժեղ էին, քան օսմանցիները:  Ճակատամարտն ավարտվեց օսմանցիների լիակատար պարտությամբ։

Ущелье Мегиддо было удобным местом сражений Древности, откуда и происходит понятие Армаггедон… 19 сентября 1918-го  (при Араре) в Палестине победу одержали также и франко-армяне, то есть Армянский легион, экипированный Францией. Целью армян была отдаленная Киликия, до которой они дошли с боями, но потом отношения Франции и Турции изменились.
С 19 сентября по 1-е октября 1918 года в ходе ПМВ в Палестине происходило Сражение при Мегиддо, в котором британцы и их арабские союзники, с которыми был их куратор Лоуренс Аравийский, вдвое превосходили османов. Сражение закончилось полным разгромом османов.

The Megiddo Gorge was a convenient place for battles in Antiquity, where the concept of Armageddon comes from… On September 19, 1918 (at Arar) in Palestine, the Franco-Armenians also won, that is, the Armenian Legion, equipped by France. The Armenians’ goal was distant Cilicia, which they reached by fighting, but then the relations between France and Turkey changed. From September 19 to October 1, 1918, during WWI, the Battle of Megiddo took place in Palestine, in which the British and their Arab allies, with whom was their curator Lawrence of Arabia, outnumbered the Ottomans by two to one. The battle ended in the complete defeat of the Ottomans.

1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Թուրքմենստանում՝ Պերևալ և Ախչակույմա երկաթուղային կայարանների միջև, գնդակահարվել է հեղափոխական, քաղաքական գործիչ Ստեփան Գևորգի Շաումյանը։ 

Ահա ռուսական ցարական գաղտնի ոստիկանության նկարագրությունը նրա վրա. «Շաումյանը համարվում է Կովկասի ամենազարգացած և փորձառու կուսակցական աշխատողներից մեկը, ով կապված է արտերկրում ապրող բոլոր կուսակցապետերի հետ։   Նա համոզված բոլշևիկ է և Լենինի հայտնի համախոհը, ում հետ նամակագրություն ունի… Նրա հեռացումը Կովկասից… հանգստություն կբերի ոչ միայն տեղական կյանքին, այլև ընդհանրապես կովկասյան տարածաշրջանին»։
1917 թվականի հոկտեմբերին կազմակերպել է Կովկասի բոլշևիկյան կազմակերպությունների 1-ին համագումարը, այնուհետև ղեկավարել ՌՍԴԲ(բ)Կ կովկասյան շրջկոմի գործունեությունը։   Աջակցելով Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակին, Շաումյանը, որպես Բաքվի բոլշևիկյան կոմունայի ղեկավար, ղեկավարել է Կովկասում խորհրդային կարգերի հաստատման համար պայքարը և հակադրվել ազգային-ազատագրական պայքարին՝ այն անվանելով հակահեղափոխական։    Շաումյանը, որին անվանում էին «Կովկասի Լենին», «կովկասյան բոլշևիզմի արժանի առաջնորդ», նշանակվեց Կովկասի գործերի արտակարգ կոմիսար։
1918 թվականի մարտին նա ճնշեց Բաքվում մուսավաթական ապստամբության փորձը՝ օգտագործելով տեղի հայկական զորագնդը, որը մնացել էր Բաքվում Կովկասյան ռազմաճակատից վերադառնալուց հետո, քանի որ երկաթուղին վերահսկվում էր մուսավաթականների կողմից։   Ապստամբությունը ճնշելուց հետո քաղաքի ողջ իշխանությունն անցավ Խորհրդին։   Ապրիլի 25-ին ձևավորվեց Բաքվի ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը, որի նախագահ և արտաքին գործերի կոմիսար ընտրվեց Շաումյանը։   Նրա գլխավորությամբ իրականացվեցին մի շարք սոցիալիստական միջոցառումներ (նավթարդյունաբերության, ձկնաբուծության, Կասպիական նավատորմի, բանկերի և տպարանների ազգայնացում, տիրական հողերի բռնագրավում, դատական և կրթական աշխատանքի ենթադրյալ մասսայականացում և այլն): ձևավորվեց և քաղաքի շրջակա տարածքներում հաստատվեց խորհրդային կարգեր։   Շաումյանը Լենինին տեղյակ է պահել բոլոր իրադարձությունների մասին։
1918-ի ամռանը, երբ Բաքվում անգլիական վերահսկողություն հաստատվեց, Շաումյանն ու նրա համախոհները ձերբակալվեցին, սակայն սեպտեմբերի 15-ին՝ թուրքական կանոնավոր բանակի Բաքու մուտքի օրը, Անաստաս Միկոյանի ջանքերով նա և մյուս կոմիսարները փախան։
Շաումյանը և նրա ընկերները («Բաքվի 26 կոմիսարներ») գնդակահարվել են 1918 թվականի սեպտեմբերին Թուրքմենստանում։   Ըստ ապացույցների՝ կոմիսարները մինչև վերջ հավատարիմ են մնացել իրենց համոզմունքներին և մահապատժից առաջ վանկարկել են «Կեցցե կոմունիզմը», «մեռում ենք կոմունիզմի համար»։

20 сентября 1918 года в Туркмении между железнодорожными станциями Перевал и Ахчакуйма- был расстрелян Степан Геворгович Шаумян-  революционер и  политик. Вот характеристика царской охранки  России на него- «Шаумян считается одним из наиболее развитых и опытных партийных работников на Кавказе, который связан со всеми регионами и партийными деятелями, проживающими за рубежом.  Он убежденный большевик и известный сторонник Ленина, с которым ведет переписку… Его удаление с Кавказа… внесет спокойствие не только в местную жизнь, но и в кавказский регион вообще”.
В октябре 1917 года организовал 1-й съезд большевистских организаций Кавказа, а затем возглавил деятельность избранного на нем Кавказского крайкома РСДБ(б)К.  Поддерживая победу Октябрьской революции, Шаумян как руководитель Бакинской большевистской коммуны возглавил борьбу за установление советского порядка на Кавказе и выступал против национально-освободительной борьбы, называя ее контрреволюционной.  31 октября Бакинский Совет под председательством Шаумяна поставил непосредственный вопрос о передаче власти Совету, что было практически реализовано 2 ноября.  16 декабря Шаумян, которого называли «Лениным Кавказа», «достойным руководителем кавказского большевизма», был назначен чрезвычайным комиссаром по делам Кавказа..
В марте 1918 года он подавил попытку мусаватистского восстания в Баку, используя тамошний армянский военный полк, оставшийся в Баку при возвращении с Кавказского фронта, поскольку железная дорога контролировалась мусаватистами.  После подавления восстания вся власть в городе перешла к Совету.  25 апреля был сформирован Совет Народных Комиссаров Баку, а Шаумян был избран его председателем и комиссаром иностранных дел.  Под его руководством был проведен ряд социалистических мероприятий (национализация нефтяной промышленности, рыболовства, Каспийского флота, банков и типографий, конфискация барских земель, предполагаемая популяризация судебной и просветительской работы и др.) Была сформирована армия и наведен советский порядок в близлежащих районах города.  Шаумян держал Ленина в курсе всех событий.
Летом 1918 года, после установления в Баку британского контроля, Шаумян и его соратники были арестованы, но 15 сентября, в день входа в Баку турецкой регулярной, он вместе с другими комиссарами стараниями Анастаса Микояна бежал.
Шаумян и его соратники («26 комиссаров Баку») были расстреляны в сентябре 1918 года в  Туркмении.  По свидетельствам, комиссары до конца придерживались своих убеждений и перед расстрелом скандировали «Да здравствует коммунизм», «Мы умираем за коммунизм».

On September 20, 1918, in Turkmenistan, between the Pereval and Akhchakuyma railway stations, Stepan Gevorg Shaumyan, a revolutionary and politician, was shot. Here is the description of him by the tsarist secret police of Russia: “Shaumyan is considered one of the most developed and experienced party workers in the Caucasus, who is connected with all regions and party figures living abroad.  He is a convinced Bolshevik and a well-known supporter of Lenin, with whom he corresponds… His removal from the Caucasus… will bring peace not only to local life, but to the Caucasus region in general.” In October 1917, he organized the 1st Congress of Bolshevik organizations of the Caucasus, and then headed the activities of the Caucasian Regional Committee of the RSDBC (b) K. Supporting the victory of the October Revolution, Shaumyan, as the leader of the Baku Bolshevik Commune, led the struggle to establish Soviet order in the Caucasus and opposed the national liberation struggle, calling it counterrevolutionary. On October 31, the Baku Council, chaired by Shaumyan, raised the immediate question of transferring power to the Council, which was practically implemented on November 2. On December 16, Shaumyan, who was called the “Lenin of the Caucasus”, “a worthy leader of Caucasian Bolshevism”, was appointed extraordinary commissar for Caucasian affairs.
In March 1918, he suppressed an attempt  Musavatist rebellion in Baku, using the local Armenian military regiment that remained in Baku upon returning from the Caucasian Front, since the railway was controlled by the Musavatists. After the suppression of the rebellion, all power in the city passed to the Council. On April 25, the Council of People’s Commissars of Baku was formed, and Shaumyan was elected its chairman and commissar of foreign affairs. Under his leadership, a number of socialist measures were carried out (nationalization of the oil industry, fisheries, the Caspian fleet, banks and printing houses, confiscation of landlords’ lands, the proposed popularization of judicial and educational work, etc.). An army was formed and Soviet order was established in the nearby areas of the city. Shaumyan kept Lenin informed of all events.  In the summer of 1918, after the establishment of British control in Baku, Shaumyan and his comrades were arrested, but on September 15, the day the Turkish regular army entered Baku, he and other commissars escaped through the efforts of Anastas Mikoyan. Shaumyan and his comrades (“26 Commissars of Baku”) were shot in September 1918 in Turkmenistan. According to testimonies, the commissars adhered to their convictions to the end and before the execution chanted “Long live communism”, “We die for communism”.

1954 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Երեւանում մահացավ Նադեժդա Գրիգորի Կարդյանը, երգչուհի (մեցցո-սոպրանո), ուսուցիչ։

1913 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիան։   Մինչև 1917 թվականը Սանկտ Պետերբուրգում հանդես է եկել որպես օպերային և համերգային երգչուհի։
1921-35-ին դասավանդել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայում, 1935-1957-ին՝ Երեւանի կոնսերվատորիայում (պրոֆեսոր՝ 1939-ից)։   Ուսանողներից՝ Սերգեյ Լեմեշև, Լյուբով Օրլովա, Լ.Լազարևա, Է.Խաչիկյան, Ավագ Պետրոսյան, Կ.Մարկոսյան, Մ.Չմշկյան, Է.Միքայելյան, Կ.Մարկոսյան։

20 сентября 1954 года в Ереване- скончалась Надежда Григорьевна Кардян –  певица (меццо-сопрано), педагог.
1913 год  окончила Петербургскую консерваторию.  До 1917 года  выступала как оперная и концертная певица в Петербурге.
В 1921-35 преподавала  в  Московской консерватории, в 1935-1957 годах  преподавала в Ереванской консерватории (профессор с 1939 года).  Среди студентов: Сергей Лемешев ,  Любовь Орлова, Л.  Лазарева, Е.  Хачикян, Аваг Петросян, К.  Маркосян, М.  Чмшкян, Э.  Микаелян, К.  Маркосян.

September 20, 1954 in Yerevan – Nadezhda Grigor Kardyan – singer (mezzo-soprano), teacher died.
1913 graduated from the St. Petersburg Conservatory. Until 1917 she performed as an opera and concert singer in St. Petersburg.
In 1921-35 she taught at the Moscow Conservatory, in 1935-1957 she taught at the Yerevan Conservatory (professor since 1939). Among the students: Sergei Lemeshev, Lyubov Orlova, L. Lazareva, E. Khachikyan, Avag Petrosyan, K. Markosyan, M. Chmshkyan, E. Mikaelyan, K. Markosyan.

1992 թ-ի սեպտեմբերի 19-ին Ղոչազ լեռում , Բերձորի հատված)- զոհվել է Նահապետ Ազատի Տոնոյանը (հայտնի է եղել նաև Ֆեդյա անունով)–  ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի հրամանատար։

1989 թվականի հունիսին ստեղծվում է Ապարանի կամավորական ջոկատը։ Հետագայում ջոկատի հիմքի վրա կազմավորվել է «Հատուկ գնդի» Ապարանի վաշտը, որի հրամանատար է նշանակվել Նահապետ Տոնոյանը։ Վաշտի հրամանատարի գլխավորությամբ Ապարանի վաշտը առաջին մարտական մկրտությունը ստանում է 1989 թվականին Ղափանի Եղվարդ և Ուժանիստ գյուղերի ինքնապաշտպանական մարտերում։ Այնուհետև վաշտը մասնակցել է սահմանամերձ մի քանի շրջանների պաշտպանությանը։

1992 թվականի Հունիսի 18-ին Տոնոյանը վաշտի 15 մարտիկների և «Հատուկ գնդի» այլ վաշտերի մարտիկների հետ մեկնում է Մարտակերտ, մասնակցում տեղի մարտական գործողություններին։ Օգոստոսի 5-ին վաշտի մի մասը Ռազմիկ Պետրոսյանի գլխավորությամբ մեկնում է Բերձոր՝ Ղոչազի բարձունքը պահելու։ Այստեղ օգոստոսի 20-ից Ռազմիկին փոխարինում է Վահագն Մովսիսյանը, իսկ սեպտեմբերի 5-ին՝ Ֆեդյան։ Սեպտեմբերի 19-ի առավոտյան ծանր վիրավորվում է Ապարանի վաշտի մեկ այլ մարտիկ՝ Գեդեոն Ղարիբյանը։ Ֆեդյան որոշում է նրան բուժկետ հասցնել։ Այդ ընթացքում հակառակորդի ուժերը շրջափակել էին Ղոչազի բարձունքը։ Վիրավոր Գեդեոնի հետ Ֆեդյայի ՈՒԱԶ մակնիշի մեքենան մտնում է անտառ և այդպես էլ այնտեղից դուրս չի գալիս։ Սեպտեմբերի 21-ին, ժամը 2։ 30-ին շրջափակումը վերացվում է։ Գտնվում են Ֆեդյայի և Գեդեոնի դիերը։ Հավանաբար Ֆեդյան իրենց պայթեցրել էր հենց մեքենայի մեջ, որից հետո միայն ազերիները նրանց մարմինները դուրս էին քաշել և անմարդկային դաժանությամբ խոշտանգել։

Նահապետ Տոնոյանը ամուսնացած էր, ունի երեք զավակ։ Թաղված է Ապարանի եղբայրական գերեզմանատանը։ Պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի Հանրապետության առաջին աստիճանի մեդալներով, «Հատուկ գունդ», «Վազգեն Սարգսյան», «Սպարապետ Վազգեն Սարգսյան» շքանշաններով և «Առաջին գունդ», «Մայրական երախտագիտություն» մեդալներով

19 сентября 1992 года на горе Гочаз, участок Бердзор) погиб  Наапет Азати Тоноян (также известный как Федя) – борец за свободу, командир Арцахской освободительной войны.  В июне 1989 года был создан добровольческий отряд Апарана.  Позже на базе отряда была сформирована Апаранская рота «Спецполка», командиром которой был назначен Наапет Тоноян.  Под руководством командира роты апаранская рота получила свое первое боевое крещение в 1989 году в боях за самооборону сел Егвард и Ужанист в Капане.  Затем рота приняла участие в обороне нескольких приграничных районов.  18 июня Тоноян выехал в Мартакерт с 15 бойцами роты и других рот «Спецполка» и участвовал в местных боевых операциях.  5 августа часть роты под руководством Размика Петросяна отправилась в Бердзор, чтобы удерживать холм Гочаз.  Здесь с 20 августа Размика заменяет Ваагн Мовсисян, а с 5 сентября – Федя.  Утром 19 сентября был тяжело ранен еще один боец апаранской роты – Гедеон Гарибян.  Федя решает отвезти его в медицинский центр.  За это время силы противника окружили высоту Гочаз.  УАЗик Феди с раненым Гидеоном въезжает в лес и так и не выходит.  21 сентября в 2 часа.  30-го числа блокада снимается.  Найдены тела Феди и Гидеона.  Вероятно, Федя взорвал их в машине, после чего только азербайджанцы вытащили их тела и подвергли пыткам с нечеловеческой жестокостью.

Наапет Тоноян был женат, имеет троих детей.  Похоронен на братском кладбище Апарана.  Награжден медалями первой степени Республики Армения и Республики Арцах, медалями «Особый полк», «Вазген Саргсян», «Спарапет Вазген Саргсян», медалями «Первый полк», «Материнская благодарность».

On September 19, 1992, on Ghochaz mountain, Berdzor section) – Nahapet Azati Tonoyan (also known as Fedya) – freedom fighter, commander of the Artsakh liberation war, was killed. In June 1989, the volunteer detachment of Aparan was established. Later, on the basis of the detachment, the Aparan company of the “Special Regiment” was formed, and Nahapet Tonoyan was appointed its commander. Under the leadership of the company commander, the Aparan company received its first combat baptism in 1989 in the self-defense battles of Yeghvard and Uzhanist villages in Ghapan. Then the company took part in the defense of several border regions. On June 18, Tonoyan left for Martakert with 15 soldiers of the company and other companies of the “Special Regiment” and participated in the local combat operations. On August 5, a part of the company under the leadership of Razmik Petrosyan left for Berdzor to hold Ghochaz hill. Here, from August 20, Razmik is replaced by Vahagn Movsisyan, and on September 5, by Fedya. On the morning of September 19, another soldier of the Aparan company, Gedeon Gharibyan, was seriously injured. Fedya decides to take him to the medical center. During that time, the enemy’s forces surrounded Ghochaz hill. Fedya’s UAZ car with the wounded Gideon enters the forest and never comes out. On September 21, at 2 o’clock. On the 30th, the blockade is lifted. The bodies of Fedya and Gideon are found. Probably, Fedya blew them up in the car, after which only the Azeris dragged their bodies out and tortured them with inhuman cruelty.

Nahapet Tonoyan was married and has three children. He is buried in the brotherly cemetery of Aparan. Awarded with the first class medals of the Republic of Armenia and the Republic of Artsakh, “Special Regiment”, “Vazgen Sargsyan”, “Sparapet Vazgen Sargsyan” and “First Regiment”, “Maternal Gratitude” medals

2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին սկսվեց Ղարաբաղյան երրորդ պատերազմը։

Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարեց, որ «ռազմական գործողության մասին տեղեկացվել է Ռուսաստանի Դաշնության խաղաղապահ զորախմբի հրամանատարությունը և թուրք-ռուսական մոնիտորինգի կենտրոնի ղեկավարությունը»։
Ամբողջությամբ անջատվել է բջջային կապը հանրապետությունում.  Բնակչությունը ստիպված էր թաքնվել նկուղներում։
Ռուսական կողմը Հայաստանին չի տեղեկացրել «հակահաբեկչական միջոցառումների» անվան տակ Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի ռազմական գործողությունների մասին։
Ռուս խաղաղապահները չեն միջամտի Ղարաբաղում ադրբեջանական բանակի կողմից սկսված գործողությանը
Այս մասին լրատվամիջոցները հայտնել են Հայաստանի կառավարությանը։   Ադրբեջանի լկտի հարձակումը Արցախի վրա ևս մեկ անգամ ապացուցում է Ալիևի մտադրությունը ոչնչացնել այնտեղի հայ բնակչությանը.
ԱՄՆ-ը և միջազգային հանրությունը պետք է գործեն, ասել է ԱՄՆ Սենատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի ղեկավար Բոբ Մենենդեզը:   Չնայած դրան, մարտերը շարունակվել են շփման գծի ողջ երկայնքով, Ադրբեջանը կիրառել է ռազմական ավիացիա, հրետանի և հրթիռներ, իսկ Արցախի առողջապահության նախարարությունը հաղորդեց , որ Ադրբեջանի ագրեսիայի հետևանքով հինգ զոհի և 80 վիրավորի մասին
Սեպտեմբերի 19-ին Արցախի Հանրապետության դեմ Ադրբեջանի կողմից ձեռնարկված լայնածավալ ռազմական գործողությունների հետևանքով կան զոհեր և վիրավորներ, այդ թվում՝ կանայք, ծերեր և երեխաներ»,- ասվում էր գերատեսչության հաղորդագրությունում։  Մարտերը շարունակվել են նաև հաջորդ օրերին, որոնց ընթացքում գնդակահարվեցին  ռուս խաղաղապահներ։ Արցախի բնակչությունն ամբողջությամբ արտաքսվեց Արցախի Հանրապետության տարածքից։  Հանրապետության նախկին նախագահները ձերբակալվեցին  և տարվեցին Բաքու, Արցախի գործող  նախագահը հրամանագիր  ստորագրեց Արցախի Հանրապետությունը լուծարելու մասին։  Պատերազմին նախորդել էր հանրապետության մի քանի ամիս տեւած շրջափակումը, որի ընթացքում արձանագրվել են սովից մահեր։  Հայաստանն ընդունեց ավելի քան 100 հազար փախստական Արցախից.  Արցախի ամբողջական օկուպացիայից ի վեր Ադրբեջանը ոչնչացնում է հայերի մշակութային ժառանգությունը՝ թալանելով արցախցիների լքված անձնական ունեցվածքը։

19 сентября 2023 года началась третья карабахская война.
ВС Азербайджана обстреляли Степанакерт и другие города Республики Арцах.
Минобороны Азербайджана заявило о том, что о военной операции «были проинформированы командование миротворческого контингента Российской Федерации и руководство Турецко-Российского Мониторингового Центра».
Мобильная связь в республике была  полностью отключена. Население вынуждено было прятаться в подвалах.
Российская сторона не проинформировала Армению о проведении Азербайджаном военных действий в Нагорном Карабахе под видом «контртеррористических мер.
Российские миротворцы не будут вмешиваться в операцию, начатую азербайджанской армией в Карабахе
Об этом СМИ сообщили в Правительстве Армении.  Наглое нападение Азербайджана на Арцах ещё раз доказывает намерение Алиева уничтожить там армянское население.
США и международное сообщество должны действовать- заявил Глава комитета Сената США по международным отношением Боб Менендес.Европарламент призвал совет ЕС рассмотреть введение санкций против властей Азербайджана за военные преступления в Арцахе.  Несмотря на это  бои продолжились  по всей линии соприкосновения, Азербайджан применила боевую авиацию,  артиллерийские и ракетные средства, ударные БПЛА, Минздрав Арцаха сообщил  о пяти погибших и 80 раненых в результате агрессии Азербайджана
“В результате широкомасштабных военных действий Азербайджана против Республики Арцах 19 сентября были  жертвы и раненые, в том числе женщины, старики и дети.”, – говорилось в заявлении ведомства. Боевые действия продолжились и в следующие дни, в ходе которых в упор были расстреляны российские миротворцы, население Арцаха было полностью депортировано с территории Республики Арцах. Были арестованы и доставлены в Баку бывшие президенты Республики, действующий президент Арцаха подписал указ о роспуске Республики Арцах. Войне предшествовала многомесячная блокада  Республики, в ходе которой были зафиксированы случаи смерти от голода. Армения приняла более 100 тысяч беженцев из Арцаха. С момента полной  оккупации Арцаха , Азербайджан уничтожает культурное наследие армян, грабеж оставленного личного имущества  граждан Арцаха.

On September 19, 2023, the third Karabakh war began.
The Azerbaijani Armed Forces shelled Stepanakert and other cities of the Republic of Artsakh.
The Azerbaijani Defense Ministry stated that the command of the peacekeeping contingent of the Russian Federation and the leadership of the Turkish-Russian Monitoring Center were informed about the military operation.
Mobile communications in the republic were completely disconnected. The population was forced to hide in basements.
The Russian side did not inform Armenia about Azerbaijan’s military actions in Nagorno-Karabakh under the guise of “counter-terrorism measures.
Russian peacekeepers will not interfere in the operation launched by the Azerbaijani army in Karabakh
The Armenian government reported this to the media. Azerbaijan’s brazen attack on Artsakh once again proves Aliyev’s intention to destroy the Armenian population there.  The United States and the international community must act, said Bob Menendez, Chairman of the US Senate Committee on Foreign Relations. The European Parliament called on the EU Council to consider imposing sanctions against the Azerbaijani authorities for war crimes in Artsakh. Despite this, fighting continued along the entire line of contact, Azerbaijan used combat aircraft, artillery and missile weapons, attack UAVs, the Artsakh Ministry of Health reported five dead and 80 wounded as a result of Azerbaijan’s aggression. “As a result of large-scale military actions by Azerbaijan against the Republic of Artsakh on September 19, there were casualties and wounded, including women, the elderly and children,” the ministry said in a statement. The fighting continued in the following days, during which Russian peacekeepers were shot at point-blank range, the population of Artsakh was completely deported from the territory of the Republic of Artsakh. Former presidents of the Republic were arrested and taken to Baku, the current president of Artsakh signed a decree on the dissolution of the Republic of Artsakh.  The war was preceded by a multi-month blockade of the Republic, during which cases of death from starvation were recorded. Armenia accepted more than 100 thousand refugees from Artsakh. Since the complete occupation of Artsakh, Azerbaijan has been destroying the cultural heritage of Armenians, plundering the personal property of Artsakh citizens.

1869 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Կոստանդնուպոլսում ծնվել է արևմտահայ երգիծաբան, լրագրող և հրապարակախոս Երվանդ Խաչիկի Օտյանը

Ստեղծել է հասարակական-քաղաքական երգիծանքի փայլուն ստեղծագործություններ և ակտիվորեն առաջ մղել քննադատական ռեալիզմի հայ գեղարվեստական գրականությունը։  

19 сентября 1869 года в Константинополе- родился  Ерванд Хачикович Отян – западноармянский писатель-сатирик, журналист, публицист.Отян создал блестящие произведения социально-политической сатиры, активно пропагандировал армянскую художественную литературу критического реализма .  После Пароняна его назовут «величайшим армянским сатириком, рожденным для смеха».

On September 19, 1869, in Constantinople, Yervand Khachik Otyan was born – a Western Armenian satirist, journalist, and publicist. Otyan created brilliant works of socio-political satire and actively promoted Armenian critical realism fiction. After Paronyan, he would be called “the greatest Armenian satirist born for laughter.”

1920 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Մոսկվայում – ծնվել է Կարեն Սուրենի Խաչատուրյանը՝ կոմպոզիտոր, թատրոնի դերասան, ռեժիսոր

19 сентября 1920 года в Москве —родился  Карен Суренович Хачатурян- композитор, актёр театра, режиссёр,сын  основателя Армянской драматической студии в Москве.Племянник Арама Ильича

September 19, 1920 in Moscow – Karen Surenovich Khachaturyan was born – composer, theater actor, director, sun founder of the Armenian Drama Studio in Moscow. Nephew of Aram Ilyich