Արցախյան պատերազմի ոսկե էջերից մեկը»

26 հունվարի 1992 թվականին Շուշիի մերձակայքում գտնվող Կարին Տակ գյուղի պաշտպանները՝ շրջափակված և գերազանցող թշնամու ուժերի դեմ, մղեցին 12 ժամ տևած հերոսական ինքնապաշտպանական մարտ:

Այս օրը հայկական պատմության մեջ մտավ որպես Կարին Տակի հերոսամարտի օր՝ հայ ժողովրդի անզիջում դիմադրության և արժանապատվության խորհրդանիշ: Գյուղը 1988 թվականից անընդհատ գտնվում էր հարձակման տակ, իսկ 1992-ի հունվարին ադրբեջանական ուժերը որոշեցին ամբողջությամբ ոչնչացնել բնակիչներին՝ համարելով նրանց լուրջ ռազմավարական սպառնալիք:

Աշոտ Գուլյանի գլխավորած ջոկատը արևելյան ուղղությունից ժամանեց՝ աջակցելու գյուղի պաշտպաններին: Չնայած թշնամու ճնշող թվային գերակշռությանը, մարտը տևեց մոտ 12 ժամ: Թշնամին կրեց ավելի քան 90 զոհ և մեծ քանակությամբ զենք ու զինամթերք թողնելով գյուղի ծայրամասում՝ ստիպված եղավ նահանջել: Այս հաղթանակը դարձավ Արցախյան ազատամարտի կարևորագույն էջերից մեկը:

Այսօր ադրբեջանական կողմը այս օրը անվանում է «Արյունոտ հունվար» և Կարին Տակը՝ «Արյունոտ կիրճ»: 2020 թվականի նոյեմբերի 4-ին՝ եռակողմ հայտարարությունից մի քանի օր առաջ, գյուղը օկուպացվեց Ադրբեջանի կողմից: 2021 թվականից սկսած ադրբեջանական իշխանությունները համակարգված կերպով ոչնչացրին գյուղը՝ 2024 թվականի ընթացքում այն ամբողջությամբ քանդելով: Կարին Տակի պատմական ժառանգությունը, եկեղեցիները, գերեզմանոցները և բնակելի տները ոչնչացվեցին՝ անդառնալի վնաս հասցնելով հայ ժողովրդի մշակութային և պատմական ժառանգությանը:

Արագ փաստեր

Ամսաթիվ: 1992 թ. հունվարի 26
Վայր: Կարին Տակ գյուղ, Շուշիի մերձակայք
Հերոսամարտի տևողություն: Մոտ 12 ժամ
Թշնամու կորուստներ: ավելի քան 90 զոհ, մեծ քանակությամբ զենք և զինամթերք
Հետագա ողբերգություն: 2020 թ. նոյեմբերի 4-ից օկուպացում և ամբողջական քանդում մինչև 2024 թ.

день героической битвы за Карин Так в армянской истории

26 января 1992 года защитники села Карин Так, расположенного вблизи Шуши, вели героическую 12-часовую самооборону против окружившего их превосходящего силами противника. Этот день вошёл в армянскую историю как день героической битвы за Карин Так — символ несгибаемого сопротивления и достоинства армянского народа. Село с 1988 года постоянно подвергалось нападениям, а в январе 1992 года азербайджанские силы решили полностью уничтожить его жителей, считая их серьёзной стратегической угрозой.

Отряд под командованием Ашота Гуляна прибыл с восточного направления для поддержки защитников. Несмотря на подавляющее численное превосходство врага, бой длился около 12 часов. Противник потерял более 90 человек и, бросив большое количество оружия и боеприпасов на окраине села, вынужден был отступить. Эта победа стала одной из важнейших страниц Арцахской освободительной войны.

Сегодня азербайджанская сторона называет этот день «Кровавым январем», а Карин Так — «Кровавым каньоном». 4 ноября 2020 года, за несколько дней до подписания трёхстороннего заявления, село было оккупировано Азербайджаном. С 2021 года азербайджанские власти начали систематическое уничтожение села, которое продолжалось до 2024 года. Карин Так был полностью разрушен, историческое наследие и инфраструктура стёрты, что нанесло непоправимый ущерб культурному и историческому наследию армянского народа.

Краткие факты

Дата: 26 января 1992 г.
Место: село Карин Так, окрестности Шуши
Продолжительность боя: около 12 часов
Потери противника: более 90 убитых, большое количество оружия и боеприпасов
Последующая трагедия: оккупация 4 ноября 2020 г. и полное уничтожение до 2024 г.

English Version

the day of the heroic battle of Karin Tak in Armenian history

On January 26, 1992, the defenders of Karin Tak village, located near Shushi, fought a heroic 12-hour self-defense battle against an enemy that had surrounded them with overwhelming forces. This day entered Armenian history as the day of the heroic battle of Karin Tak — a symbol of the unbreakable resistance and dignity of the Armenian people. The village had been under constant attack since 1988, and in January 1992 Azerbaijani forces decided to completely annihilate its inhabitants, considering them a serious strategic threat.

A detachment led by Ashot Gulyan arrived from the eastern direction to support the village defenders. Despite the enemy’s overwhelming numerical superiority, the battle lasted about 12 hours. The enemy suffered over 90 casualties and, abandoning large quantities of weapons and ammunition on the outskirts of the village, was forced to retreat. This victory became one of the most important pages of the Artsakh Liberation War.

Today, the Azerbaijani side calls this day “Bloody January” and Karin Tak — “Bloody Canyon”. On November 4, 2020, a few days before the signing of the infamous trilateral statement, the village was occupied by Azerbaijan. Since 2021, Azerbaijani authorities have systematically destroyed the village, a process that continued until 2024. Karin Tak was completely razed, its historical heritage and infrastructure erased, inflicting irreparable damage to the cultural and historical heritage of the Armenian people.

Key Facts

Date: January 26, 1992
Location: Karin Tak village, near Shushi
Duration of the battle: about 12 hours
Enemy losses: over 90 killed, large quantity of weapons and ammunition
Subsequent tragedy: occupation on November 4, 2020, and complete destruction by 2024

Հայերեն (Armenian)

«26 հունվարի 1992. Կարին Տակի հերոսամարտը՝ հայ ժողովրդի անզիջում դիմադրության խորհրդանիշ»
«Կարին Տակ 1992. 12 ժամյա հերոսամարտը և թշնամու 90-ից ավելի կորուստները»
«Հունվարի 26՝ Կարին Տակի պաշտպանության փառապանծ օրը»
«Կարին Տակի հաղթանակը՝ Արցախյան պատերազմի ոսկե էջերից մեկը»
«1992 թ. հունվարի 26. Երբ Կարին Տակը դարձավ անպարտելի»

Русский (Russian)

«26 января 1992. Героическая битва за Карин Так — символ несгибаемого сопротивления армянского народа»
«Карин Так 1992. 12-часовой бой и более 90 потерь противника»
«26 января — день славной обороны Карин Така»
«Победа Карин Така — одна из золотых страниц Арцахской войны»
«26 января 1992. Когда Карин Так стал неприступным»

English (English)

«January 26, 1992. The Heroic Battle of Karin Tak — Symbol of Armenian Unyielding Resistance»
«Karin Tak 1992. 12-Hour Battle and Over 90 Enemy Losses»
«January 26 — Day of Glorious Defense of Karin Tak»
«Victory of Karin Tak — One of the Golden Pages of the Artsakh War»
«January 26, 1992. When Karin Tak Became Impregnable»

Կերչ-Ֆեոդոսիայի Դեսանտը և Հայկական Հերոսությունը

26 դեկտեմբերի 1941 թվականին սկսվեց Կերչ-Ֆեոդոսիայի դեսանտային գործողությունը՝ Մեծ Հայրենական պատերազմի Կովկասյան ճակատի կարևորագույն ռազմական գործողություններից մեկը:

Այս գործողությունը Կարմիր բանակի կողմից իրականացվող առաջին խոշոր ծովային դեսանտն էր՝ նպատակ ունենալով ազատագրել Ղրիմի թերակղզին, կտրել գերմանական զորքերի մատակարարումը և թուլացնել նրանց դիրքերը Սևաստոպոլի մոտ: Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս օրը խորհրդանշում է հայկական մասնակցությունը Մեծ Հայրենական պատերազմին՝ հազարավոր հայ զինվորներ, սպաներ և դեսանտայիններ մասնակցեցին գործողությանը, այդ թվում՝ հայկական 89-րդ հրաձգային դիվիզիան և առանձին հայկական ստորաբաժանումները:

Գործողությունը սկսվեց Կարմիր բանակի Սևծովյան նավատորմի և Հյուսիսային Կովկասի ռազմաճակատի ուժերով՝ 26 դեկտեմբերի գիշերը Կերչի և Ֆեոդոսիայի շրջաններում դեսանտային գործողություններով: Դեսանտի առաջին ալիքը կազմված էր 44-րդ բանակի զորքերից, որոնց մեջ մեծ թվով հայ զինվորներ կային: Չնայած ծանր կորուստներին (մոտ 40 հազար զոհ և վիրավոր), գործողությունը ժամանակավորապես ազատագրեց Ֆեոդոսիան և Կերչը, ստիպեց գերմանական զորքերին հետ քաշվել և թուլացրեց նրանց ճնշումը Սևաստոպոլի վրա: Հայկական կողմից առանձնացան հրամանատարներ Իվան Բաղրամյանը (հայկական ծագումով), Գարեգին Նժդեհի հետևորդները և հազարավոր հայ կամավորներ, ովքեր մասնակցեցին դեսանտային գործողություններին:

Հայաստանի համար այս օրը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի ներդրումը ֆաշիզմի դեմ պայքարում՝ չնայած Հայաստանը հեռու էր ռազմաճակատից, հայերը մասնակցեցին Կովկասյան և Ղրիմի ճակատներում: Գործողությունը, չնայած հետագա անհաջողություններին (1942 թվականի մայիսին գերմանացիները վերադարձրին Ղրիմը), ժամանակավոր հաղթանակ տվեց Կարմիր բանակին և հայտնի դարձավ որպես «Ղրիմի ազատագրման առաջին քայլ»:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1941 թ. դեկտեմբերի 26 – 1942 թ. հունվարի սկիզբ
– **Մասնակիցներ**: Կարմիր բանակ, Սևծովյան նավատորմ, հայկական ստորաբաժանումներ
– **Հայկական ներդրում**: Հայ զինվորներ և հրամանատարներ (Բաղրամյան, հայկական դիվիզիաներ)
– **Հետևանքներ**: Ժամանակավոր ազատագրում Ֆեոդոսիայի և Կերչի, ծանր կորուստներ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Մեծ Հայրենական պատերազմի արխիվներ, Կարմիր բանակի զեկույցներ):

—

### Русская версия Керченско-Феодосийский Десант и Армянское Геройство

26 декабря 1941 года началась Керченско-Феодосийская десантная операция — одно из важнейших сражений Кавказского фронта Великой Отечественной войны. Эта операция стала первой крупной морской десантной операцией Красной Армии с целью освобождения Крыма, перерезания коммуникаций немецких войск и ослабления их позиций у Севастополя. Для Армении и армянского народа этот день символизирует вклад армян в Великую Отечественную войну — тысячи армянских солдат, офицеров и десантников участвовали в операции, в том числе 89-я стрелковая дивизия и отдельные армянские подразделения.

Операция началась силами Черноморского флота и Северо-Кавказского фронта в ночь на 26 декабря в районах Керчи и Феодосии. Первый эшелон десанта составили войска 44-й армии, в которых было немало армянских бойцов. Несмотря на тяжёлые потери (около 40 тысяч убитых и раненых), операция временно освободила Феодосию и Керчь, заставила немцев отступить и ослабила давление на Севастополь. С армянской стороны отличились командиры Иван Баграмян (армянского происхождения), последователи Гарегин Нжде и тысячи армянских добровольцев, участвовавших в десантных действиях.

Для Армении этот день стал символом вклада армянского народа в борьбу с фашизмом — несмотря на удалённость Армении от фронта, армяне сражались на Кавказском и Крымском направлениях. Операция, несмотря на последующие неудачи (в мае 1942 года немцы вернули Крым), дала временную победу Красной Армии и известна как «первый шаг к освобождению Крыма».

**Краткие факты**
– **Дата**: 26 декабря 1941 – начало января 1942
– **Участники**: Красная Армия, Черноморский флот, армянские подразделения
– **Армянский вклад**: Армянские солдаты и командиры (Баграмян, армянские дивизии)
– **Последствия**: Временное освобождение Феодосии и Керчи, тяжёлые потери

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Великой Отечественной войны, отчёты Красной Армии).

—

### English Version
The Kerch-Feodosiya Landing and Armenian Heroism

On December 26, 1941, the Kerch-Feodosiya amphibious operation began — one of the most significant battles of the Caucasian Front in the Great Patriotic War. This operation became the first major amphibious landing of the Red Army aimed at liberating Crimea, cutting off German supply lines, and weakening their positions near Sevastopol. For Armenia and the Armenian people, this day symbolizes the Armenian contribution to the Great Patriotic War — thousands of Armenian soldiers, officers, and paratroopers took part in the operation, including the 89th Rifle Division and separate Armenian units.

The operation started with the forces of the Black Sea Fleet and the North Caucasian Front on the night of December 26 in the Kerch and Feodosiya areas. The first wave of the landing consisted of troops from the 44th Army, which included many Armenian fighters. Despite heavy losses (around 40 thousand killed and wounded), the operation temporarily liberated Feodosiya and Kerch, forced the Germans to retreat, and eased pressure on Sevastopol. On the Armenian side, commanders such as Ivan Bagramyan (of Armenian origin), followers of Garegin Nzhdeh, and thousands of Armenian volunteers distinguished themselves in the landing actions.

For Armenia, this day became a symbol of the Armenian people’s contribution to the fight against fascism — despite Armenia’s distance from the front, Armenians fought on the Caucasian and Crimean directions. The operation, despite later setbacks (in May 1942 the Germans recaptured Crimea), gave a temporary victory to the Red Army and is known as the “first step toward the liberation of Crimea”.

**Key Facts**
– **Date**: December 26, 1941 – early January 1942
– **Participants**: Red Army, Black Sea Fleet, Armenian units
– **Armenian Contribution**: Armenian soldiers and commanders (Bagramyan, Armenian divisions)
– **Consequences**: Temporary liberation of Feodosiya and Kerch, heavy losses

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, archives of the Great Patriotic War, Red Army reports).

—

Հայկական Հարցը Եվրոպայում՝Կոստանդնուպոլսում Ազգային Ժողովի նիստի Նախաձեռնությամբ

1912 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Կոստանդնուպոլսում Հայոց Ազգային Ժողովը (ՀԱԺ) հանդիսավոր նիստում որոշում ընդունեց բարձրաձայնել Հայկական հարցը Լոնդոնում հրավիրվելիք դեսպանների կոնֆերանսում՝ պահանջելով Օսմանյան կայսրությունում հայերի իրավունքների պաշտպանություն և վարչական բարեփոխումներ:

Այս որոշումը դարձավ հայկական ազգային շարժման կարևորագույն քայլերից մեկը Բալկանյան պատերազմների (1912-1913) ֆոնին, երբ Օսմանյան կայսրությունը թուլացած էր և եվրոպական տերությունները քննարկում էին տարածաշրջանային խնդիրները: ՀԱԺ-ը, որը ներկայացնում էր հայ համայնքի շահերը, կոչ արեց եվրոպական դիվանագիտությանը միջամտել հայերի իրավիճակին՝ կանխելու ճնշումները և ջարդերը: Այս նախաձեռնությունը հանգեցրեց 1913 թվականի փետրվարին եվրոպական տերությունների կողմից հայկական բարեփոխումների ծրագրի ընդունմանը, որն իրականացվեց մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ միջազգային ուշադրություն հրավիրելով հայկական հարցին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1912 թ. դեկտեմբերի 21
– **Վայր**: Կոստանդնուպոլիս
– **Որոշում**: Հայկական հարցը բարձրացնել Լոնդոնի կոնֆերանսում
– **Հետևանք**: 1913 թվականի հայկական բարեփոխումներ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ):

—

### Русская версия

Армянский Вопрос в Европе: Инициатива Национального Собрания

21 декабря 1912 года в Константинополе Армянское Национальное Собрание (АНС) на торжественном заседании приняло решение поднять Армянский вопрос на предстоящей конференции послов в Лондоне, требуя защиты прав армян в Османской империи и административных реформ. Это решение стало одним из важнейших шагов армянского национального движения на фоне Балканских войн (1912–1913), когда Османская империя была ослаблена, а европейские державы обсуждали региональные проблемы. АНС, представлявшее интересы армянской общины, призвало европейскую дипломатию вмешаться в ситуацию армян, чтобы предотвратить притеснения и погромы. Эта инициатива привела к принятию в феврале 1913 года европейскими державами программы армянских реформ, реализованной до начала Первой мировой войны. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — привлечение международного внимания к Армянскому вопросу.

**Краткие факты**
– **Дата**: 21 декабря 1912 г.
– **Место**: Константинополь
– **Решение**: Поднять Армянский вопрос на Лондонской конференции
– **Последствия**: Армянские реформы 1913 года

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы).

—

### English Version

The Armenian Question in Europe: Initiative of the National Assembly

On December 21, 1912, in Constantinople, the Armenian National Assembly (ANA) at a solemn session adopted a decision to raise the Armenian Question at the upcoming Ambassadors’ Conference in London, demanding protection of Armenian rights in the Ottoman Empire and administrative reforms. This decision became one of the most significant steps in the Armenian national movement against the backdrop of the Balkan Wars (1912–1913), when the Ottoman Empire was weakened, and European powers were discussing regional issues. The ANA, representing the interests of the Armenian community, called on European diplomacy to intervene in the Armenian situation to prevent oppression and massacres. This initiative led to the adoption in February 1913 of the program of Armenian reforms by European powers, implemented until the start of World War I. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — drawing international attention to the Armenian Question.

**Key Facts**
– **Date**: December 21, 1912
– **Location**: Constantinople
– **Decision**: Raise the Armenian Question at the London Conference
– **Consequences**: Armenian reforms of 1913

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives).

—

### Türkçe Versiyon

Ermeni Sorunu Avrupa’da: Milli Meclis’in Girişimi

21 Aralık 1912’de İstanbul’da Ermeni Milli Meclisi (EMM) törensel bir oturumda Ermeni Sorunu’nu Londra’da toplanacak Büyükelçiler Konferansı’nda gündeme getirme kararı aldı, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilerin haklarının korunmasını ve idari reformlar talep etti. Bu karar, Balkan Savaşları (1912–1913) arka planında Ermeni milli hareketinin en önemli adımlarından biri oldu, Osmanlı İmparatorluğu zayıflamışken Avrupa güçleri bölgesel sorunları tartışıyordu. Ermeni topluluğunun çıkarlarını temsil eden EMM, Avrupa diplomasisini Ermeni durumuna müdahale etmeye çağırdı, baskı ve katliamları önlemek için. Bu girişim, Şubat 1913’te Avrupa güçleri tarafından Ermeni reformları programının kabulüne yol açtı, Birinci Dünya Savaşı başlangıcına kadar uygulandı. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — Ermeni Sorunu’na uluslararası dikkat çekmeyi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 21 Aralık 1912
– **Yer**: İstanbul
– **Karar**: Ermeni Sorunu’nu Londra Konferansı’nda gündeme getirmek
– **Sonuçları**: 1913 Ermeni reformları

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri).

—

Երիտասարդ ռեժիսոր, որի տեսախցիկը ծնվեց Մադաղիսի դիրքերում

1994 թվականի նոյեմբերի 3-ին Երևանում ծնվեց Ներսես Մանուկյանը՝ տղան, ով ընդամենը մի քանի տարի անց պետք է դառնար այն ռեժիսորը, ում առաջին իսկական կինոյի դասը տրվեց ոչ թե դասասենյակում, այլ Արցախի Մադաղիսի զորամասի դիրքերում:

Դեռ ուսանող՝ Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի ռեժիսուրայի բաժնում, Ներսեսը չէր սպասում ավարտին. 4 տարվա ընթացքում նա նկարահանեց 4 ֆիլմ, որոնցից ամենաթանկը դարձավ դիպլոմային աշխատանքը՝ նվիրված ՀՀ Ազգային հերոս Մոնթե Մելքոնյանին: Գլխավոր դերում՝ նրա լավագույն ընկեր, դերասան Արմեն Մարգարյանը:

2016 թվականի ամռանը Ներսեսը զորակոչվեց և հայտնվեց Արցախի Պաշտպանության բանակի Մադաղիսի զորամասում՝ հենց այն վայրերում, որոնք ամենից ծանր էին տուժել Ապրիլյան պատերազմից: Կյանքը, որ նախկինում անցնում էր նկարահանման հրապարակներում, հանկարծ դարձավ խիստ զինվորական գրաֆիկ՝ գիշերային հերթապահություններ, դիրքեր, անընդհատ լարվածություն: Բայց հենց այդտեղ՝ սահմանի եզրին, ծնվեց նրա ամենակարևոր ֆիլմի գաղափարը՝ «Պատերազմից խաղաղություն»:

Ծառայության 7-րդ ամսում խրախուսական արձակուրդ ստանալով՝ Ներսեսը վերադարձավ Երևան, հավաքեց ընկերներին՝ համակուրսեցիներին, Շիրակի հանրային հեռուստաընկերության աշխատակիցներին և, զորամասի հրամանատարության աջակցությամբ, սկսեց նկարահանումները: 17 ամիս նա անցկացրեց դիրքերում՝ որպես դիրքի ավագ մարտական հերթապահ: Մարտական հերթապահությունից վերադառնալիս նրան շնորհվեց սերժանտի կոչում:

Զորացրվելուց անմիջապես հետո Ներսեսը նստեց մոնտաժի սեղանի մոտ և ավարտեց ֆիլմը: Պրեմիերան տեղի ունեցավ 2018 թվականի նոյեմբերի 17-ին Գյումրիի «Հոկտեմբեր» կինոթատրոնում, իսկ հետո ֆիլմը ցուցադրվեց Շիրակի, Լոռու, Տավուշի սահմանամերձ գյուղերում և ուղարկվեց Արցախի զորամասեր:

«Հին Ներսեսից մնաց գաղափարը, բանակից զորացրվեց գաղափարներն իրականացնող Ներսեսը»,-ասում է նա: Այսօր Ներսես Մանուկյանը շարունակում է նկարահանել՝ իր յուրաքանչյուր կադրում կրելով այն Հայաստանը, որին նայել էր սահմանի եզրից և որի համար պատրաստ էր ամեն ինչ:

#### Русская версия

Молодой режиссёр, чья камера родилась на позициях в Мадагисе

3 ноября 1994 года в Ереване родился Нерсес Манукян — парень, которому через несколько лет предстояло стать режиссёром, получившим первый настоящий урок кино не в аудитории, а на позициях в Мадагисе, Арцах.

Ещё будучи студентом режиссёрского отделения Ереванского государственного института театра и кино, он не стал ждать диплома: за четыре года обучения снял четыре фильма. Самым дорогим стал дипломный — о Национальном герое Армении Монте Мелконяне. Главную роль сыграл его лучший друг, актёр Армен Маргарян.

Летом 2016-го Нерсес ушёл в армию и попал в самую горячую точку — в Мадагизский полк Армии обороны Арцаха, в места, больше всего пострадавшие от Апрельской войны. Жизнь, которая раньше проходила на съёмочных площадках, вдруг стала жёстким армейским графиком: ночные дежурства, позиции, постоянное напряжение. Но именно там, на краю границы, родилась идея самого важного фильма — «От войны к миру».

На седьмом месяце службы, получив поощрительный отпуск, Нерсес вернулся в Ереван, собрал друзей-однокурсников и сотрудников Ширакского общественного телевидения и, при поддержке командования части, начал съёмки. 17 месяцев он провёл на передовой в роли старшего боевого дежурного позиции. Возвращаясь с очередного дежурства, получил звание сержанта.

Сразу после дембеля сел за монтаж и завершил картину. Премьера прошла 17 ноября 2018 года в гюмрийском кинотеатре «Октябрь», затем фильм показали в приграничных сёлах Ширака, Лори и Тавуша и разослали по воинским частям Арцаха.

«От старого Нерсеса осталась идея, из армии демобилизовался Нерсес, который эти идеи воплощает», — говорит он. Сегодня Нерсес Манукян продолжает снимать, в каждом кадре неся ту Армению, на которую смотрел с края границы и за которую был готов на всё.

#### English Version:

The Young Director Whose Camera Was Born on the Front Lines of Madagiz

On November 3, 1994, in Yerevan, Nerses Manukyan was born — a boy who, just a few years later, would become a director whose first true cinema lesson was taught not in a classroom, but on the frontline positions of Madagiz, Artsakh.

While still a student at the Directing Department of the Yerevan State Institute of Theatre and Cinema, he didn’t wait for graduation: in four years he shot four films. The dearest became his thesis — dedicated to Armenia’s National Hero Monte Melkonyan. The lead role was played by his best friend, actor Armen Margaryan.

In the summer of 2016, Nerses was drafted and sent to one of the hottest spots — the Madagiz regiment of the Artsakh Defense Army, in the areas most heavily affected by the Four-Day War. Life that had previously revolved around film sets suddenly became strict military routine: night shifts, positions, constant tension. But it was there, on the very edge of the border, that the idea for his most important film was born — “From War to Peace.”

On his seventh month of service, having earned a reward leave, Nerses returned to Yerevan, gathered his classmates and colleagues from Shirak Public Television, and, with the support of the unit’s command, began shooting. For 17 months he served on the frontline as senior combat duty officer of the position. Returning from another shift, he was promoted to sergeant.

Immediately after demobilization, he sat down to edit and completed the film. The premiere took place on November 17, 2018, at the “October” cinema in Gyumri, after which the film was screened in border villages of Shirak, Lori, and Tavush provinces and sent to military units in Artsakh.

“From the old Nerses remained the idea; from the army was discharged the Nerses who brings those ideas to life,” he says. Today Nerses Manukyan continues filming, carrying in every frame the Armenia he looked at from the edge of the border — the one he was ready to give everything for.

Սարիղամիշի գործողությունը՝ Էնվեր փաշայի բանակի ջախջախումը

1914 թվականի դեկտեմբերի 1-ին սկսվեց Սարիղամիշի գործողությունը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի ամենակարևոր մարտերից մեկը: Օսմանյան կայսրության ռազմական նախարար Էնվեր փաշան, որպես 3-րդ բանակի գլխավոր հրամանատար, հարձակում սկսեց ռուսական զորքերի վրա՝ նպատակ ունենալով գրավել Սարիղամիշը, Կարսը և վերականգնել օսմանյան տիրապետությունը Կովկասում:

Գործողությունը, որ տևեց մինչև 1915 թվականի հունվարի 17-ը, ավարտվեց օսմանյան բանակի ջախջախիչ պարտությամբ՝ շուրջ 60,000-80,000 զինվորի կորուստով (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից և հիվանդություններից): Հայկական կամավորական գնդերը, որոնք կազմում էին ռուսական բանակի կարևոր մասը, որոշիչ դեր խաղացին օսմանյան հարձակումը կասեցնելու և հակագրոհ կազմակերպելու գործում:

**Նախապատմություն**
1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը մտավ Առաջին համաշխարհային պատերազմ՝ Գերմանիայի կողմից: Էնվեր փաշան, երիտթուրքերի առաջնորդներից, որոշեց հարձակվել Ռուսաստանի վրա՝ վերադարձնելու 1878 թվականին կորցրած Կարսը և Բաթումը: Օսմանյան 3-րդ բանակը (120,000 զինվոր) հարձակվեց Սարիղամիշի ուղղությամբ՝ ձմեռային դաժան պայմաններում (-30°C): Ռուսական Կովկասյան բանակը (100,000 զինվոր) գլխավորում էր գեներալ Միշլաևսկին, իսկ հայ կամավորական գնդերը՝ Անդրանիկի, Համազասպի և Դրոյի հրամանատարությամբ:

**Գործողության ընթացքը**
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը հարձակվեցին, բայց ձմեռային պայմանները և ռուսական դիմադրությունը կասեցրին նրանց: Հայ կամավորները, որոնք գիտեին տեղանքը, կազմակերպեցին հակագրոհներ և խափանեցին օսմանյան ծրագրերը: Հունվարի 4-ին ռուսները անցան հակահարձակման, շրջապատեցին օսմանյան բանակը և ջախջախեցին այն: Էնվեր փաշան փախավ, իսկ օսմանյան կորուստները հասան 80,000-ի (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից):

**Հայերի դերը**
Հայ կամավորական գնդերը (մոտ 6000 մարտիկ) որոշիչ դեր խաղացին՝ կասեցնելով օսմանյան հարձակումը Բարդուսի, Օլթիի և Սարիղամիշի ուղղություններով: Անդրանիկը, Համազասպը և Դրոն հերոսաբար պայքարեցին՝ փրկելով ռուսական բանակը պարտությունից: Այս հաղթանակը խորհրդանշեց հայերի դիմադրությունը օսմանյան ներխուժմանը:

**Հետևանքները**
Սարիղամիշի պարտությունը թուլացրեց օսմանյան բանակը և խանգարեց նրանց Կովկասի գրավմանը: Հայերի համար այն դարձավ հերոսության խորհրդանիշ, բայց նաև նախերգանք 1915 թվականի Ցեղասպանությանը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1914 թ. դեկտեմբերի 1 – 1915 թ. հունվարի 17
– **Կորուստներ**: Օսմանյան՝ 60-80 հազար, ռուսական՝ 30 հազար
– **Հայ կամավորներ**: 6000 մարտիկ
– **Հետևանք**: Օսմանյան բանակի ջախջախում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Առաջին համաշխարհային պատերազմի արխիվներ):

—

### Русская версия

Сарыкамышская операция — Разгром армии Энвер-паши

1 декабря 1914 года (по старому стилю — 18 ноября) началась Сарыкамышская операция — одно из ключевых сражений Кавказского фронта Первой мировой войны. Военный министр Османской империи Энвер-паша, как главнокомандующий 3-й армией, начал наступление на русские войска с целью захвата Сарыкамыша, Карса и восстановления османского контроля над Кавказом. Операция, продолжавшаяся до 17 января 1915 года, закончилась сокрушительным поражением османской армии — потери составили 60–80 тысяч солдат (большинство от обморожения и болезней). Армянские добровольческие отряды, составлявшие важную часть русской армии, сыграли решающую роль в остановке османского наступления и организации контрнаступления.

**Предыстория**
В ноябре 1914 года Османская империя вступила в Первую мировую войну на стороне Германии. Энвер-паша, один из лидеров младотурок, решил атаковать Россию, чтобы вернуть Карс и Батум, потерянные в 1878 году. Османская 3-я армия (120,000 солдат) начала наступление на Сарыкамыш в суровых зимних условиях (-30°C). Русская Кавказская армия (100,000 солдат) находилась под командованием генерала Мишлаевского, а армянские добровольческие отряды — под руководством Андраника, Амазаспа и Дро.

**Ход операции**
1 декабря османские войска атаковали, но зимние условия и русское сопротивление остановили их. Армянские добровольцы, знавшие местность, организовали контратаки и сорвали османские планы. 4 января русские перешли в контрнаступление, окружили османскую армию и разгромили её. Энвер-паша бежал, а османские потери достигли 80,000.

**Роль армян**
Армянские добровольческие отряды (около 6000 бойцов) сыграли решающую роль, остановив османское наступление на направлениях Бардус, Олты и Сарыкамыш. Андраник, Амазасп и Дро героически сражались, спасая русскую армию от поражения. Эта победа стала символом армянского сопротивления османскому нашествию.

**Последствия**
Поражение в Сарыкамыше ослабило османскую армию и помешало захвату Кавказа. Для армян это стало символом героизма, но и предвестием Геноцида 1915 года.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1914 – 17 января 1915
– **Потери**: Османские — 60–80 тысяч, русские — 30 тысяч
– **Армянские добровольцы**: 6000 бойцов
– **Последствия**: Разгром османской армии

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Первой мировой войны).

—

### English Version

The Sarikamish Operation — The Crushing Defeat of Enver Pasha’s Army

On December 1, 1914 (Old Style — November 18), the Sarikamish Operation began — one of the most significant battles of the Caucasus Front in World War I. Ottoman War Minister Enver Pasha, as commander of the 3rd Army, launched an offensive against Russian forces to capture Sarikamish, Kars, and restore Ottoman control over the Caucasus. The operation, lasting until January 17, 1915, ended in a devastating defeat for the Ottoman army — losses reached 60–80 thousand soldiers (most from frostbite and disease). Armenian volunteer units, a crucial part of the Russian army, played a decisive role in halting the Ottoman advance and organizing a counteroffensive.

**Background**
In November 1914, the Ottoman Empire entered World War I on Germany’s side. Enver Pasha, a Young Turk leader, decided to attack Russia to reclaim Kars and Batumi, lost in 1878. The Ottoman 3rd Army (120,000 soldiers) advanced on Sarikamish in harsh winter conditions (-30°C). The Russian Caucasus Army (100,000 soldiers) was led by General Myshlayevsky, with Armenian volunteer units under Andranik, Hamazasp, and Dro.

**Course of the Operation**
On December 1, Ottoman troops attacked, but winter conditions and Russian resistance stopped them. Armenian volunteers, familiar with the terrain, organized counterattacks and disrupted Ottoman plans. On January 4, the Russians launched a counteroffensive, encircling and crushing the Ottoman army. Enver Pasha fled, with Ottoman losses reaching 80,000.

**Armenians’ Role**
Armenian volunteer units (about 6,000 fighters) played a decisive role, stopping the Ottoman advance in Bardus, Olti, and Sarikamish directions. Andranik, Hamazasp, and Dro fought heroically, saving the Russian army from defeat. This victory became a symbol of Armenian resistance to Ottoman invasion.

**Consequences**
The Sarikamish defeat weakened the Ottoman army and thwarted their Caucasus ambitions. For Armenians, it was a symbol of heroism but also a precursor to the 1915 Genocide.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1914 – January 17, 1915
– **Losses**: Ottoman — 60–80 thousand, Russian — 30 thousand
– **Armenian Volunteers**: 6,000 fighters
– **Consequences**: Crushing defeat of the Ottoman army

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, World War I archives).

—

### Türkçe Versiyon

Sarıkamış Harekâtı — Enver Paşa Ordusunun Ezici Yenilgisi**

1 Aralık 1914’te (eski takvimle 18 Kasım) Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi’nde en önemli muharebelerden biri olan Sarıkamış Harekâtı başladı. Osmanlı Savaş Bakanı Enver Paşa, 3. Ordu komutanı olarak Rus kuvvetlerine saldırdı, Sarıkamış ve Kars’ı ele geçirerek Kafkasya’da Osmanlı hâkimiyetini yeniden kurmayı amaçladı. 17 Ocak 1915’e kadar süren harekât, Osmanlı ordusunun ezici yenilgisiyle sonuçlandı — kayıplar 60–80 bin askere ulaştı (çoğunluğu donma ve hastalıktan). Rus ordusunun önemli bir parçası olan Ermeni gönüllü birlikleri, Osmanlı ilerleyişini durdurmada ve karşı taarruzda belirleyici rol oynadı.

**Arka Plan**
Kasım 1914’te Osmanlı İmparatorluğu, Almanya tarafında Birinci Dünya Savaşı’na girdi. Genç Türk liderlerinden Enver Paşa, 1878’de kaybedilen Kars ve Batum’u geri almak için Rusya’ya saldırdı. Osmanlı 3. Ordusu (120.000 asker) sert kış koşullarında (-30°C) Sarıkamış yönünde ilerledi. Rus Kafkas Ordusu (100.000 asker) General Mışlayevski komutasında, Ermeni gönüllü birlikleri ise Andranik, Hamazasp ve Dro liderliğinde idi.

**Harekâtın Seyri**
1 Aralık’ta Osmanlı birlikleri saldırdı, ancak kış koşulları ve Rus direnişi onları durdurdu. Bölgeyi bilen Ermeni gönüllüler karşı saldırılar düzenledi ve Osmanlı planlarını bozdu. 4 Ocak’ta Ruslar karşı taarruza geçti, Osmanlı ordusunu kuşatarak ezdi. Enver Paşa kaçtı, Osmanlı kayıpları 80.000’e ulaştı.

**Ermenilerin Rolü**
Ermeni gönüllü birlikleri (yaklaşık 6.000 savaşçı) Osmanlı ilerleyişini Bardus, Olti ve Sarıkamış yönlerinde durdurarak belirleyici rol oynadı. Andranik, Hamazasp ve Dro kahramanca savaştı, Rus ordusunu yenilgiden kurtardı. Bu zafer, Ermenilerin Osmanlı istilasına direnişinin sembolü oldu.

**Sonuçları**
Sarıkamış yenilgisi Osmanlı ordusunu zayıflattı ve Kafkasya’nın ele geçirilmesini engelledi. Ermeniler için bu kahramanlık sembolüydü, ancak 1915 Soykırımı’nın habercisiydi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1914 – 17 Ocak 1915
– **Kayıplar**: Osmanlı — 60–80 bin, Rus — 30 bin
– **Ermeni Gönüllüler**: 6.000 savaşçı
– **Sonuç**: Osmanlı ordusunun ezici yenilgisi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Birinci Dünya Savaşı arşivleri).

—

Հայկական իշխանությունների համար անսպասելի դաշնակից

1095 թվականի նոյեմբերի 27-ին Ֆրանսիայի Կլերմոն քաղաքում տեղի ունեցած եկեղեցական ժողովում Հռոմի պապ Ուրբան II-ը հռչակեց Առաջին խաչակրաց արշավանքը՝ կոչ անելով քրիստոնյա Եվրոպային ազատագրել Սուրբ Երկիրը սելջուկ-թուրքերից:

Այս կոչը, որը հայտնի է որպես «Deus vult» («Աստված այդպես է ուզում»), հանգեցրեց հարյուր հազարավոր խաչակիրների հավաքմանը և 1096-1099 թվականների արշավանքին, որն ավարտվեց Երուսաղեմի գրավմամբ: Առաջին խաչակրաց արշավանքը անմիջականորեն չէր ուղղված հայկական իշխանություններին, սակայն հայերի համար այն դարձավ անսպասելի դաշնակից՝ սելջուկների և բյուզանդական ճնշումների դեմ պայքարում:

**Նախապատմություն**
11-րդ դարի վերջին Հայաստանը գտնվում էր բյուզանդական և սելջուկյան ճնշումների տակ: Բագրատունիների թագավորությունը ընկել էր 1045 թվականին, իսկ սելջուկները գրավել էին Անին և մեծ մասը Հայկական լեռնաշխարհի: Կիլիկիայում Ռուբինյանները (Փիլարտոս Վարաժնունուց հետո) սկսել էին ամրապնդվել, իսկ Վասպուրականում և Տայքում գոյատևում էին հայկական իշխանություններ: Պապի կոչը եկավ այն ժամանակ, երբ հայերը փնտրում էին դաշնակիցներ՝ ընդդեմ սելջուկների:

**Հայերի դերը և օգուտները**
Առհայտ խաչակիրները անցան Հայկական լեռնաշխարհով՝ 1097-1098 թվականներին: Հայ իշխանները՝ Կոստանդին Ռուբինյանը (Կիլիկիա), Գեղամ Բագրատունին (Վասպուրական) և Թորոս I-ը (Էդեսա), աջակցեցին խաչակիրներին՝ տրամադրելով սնունդ, ուղեցույցներ և զորքեր: Կոստանդին Ռուբինյանը, որպես Կիլիկիայի տիրակալ, տեսավ խաչակիրներում հնարավորություն՝ պաշտպանվելու սելջուկներից և բյուզանդացիներից: Հայերը օգնեցին խաչակիրներին գրավել Անտիոքը (1098) և Երուսաղեմը (1099): Ի պատասխան՝ խաչակիրները օգնեցին հայերին ազատագրել Էդեսան (1098), որտեղ ստեղծվեց առաջին խաչակրաց պետությունը՝ Էդեսայի կոմսությունը, որը ղեկավարում էր Բալդուինը, բայց հայերը կազմում էին բնակչության մեծ մասը: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ամրապնդեցին իրենց դիրքերը՝ դաշնակցելով խաչակիրների հետ:

**Հետևանքները հայերի համար**
Առաջին խաչակրաց արշավանքը հայերին տվեց ժամանակավոր շունչ՝ սելջուկների ճնշումից: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ստեղծեցին անկախ իշխանություն, որը հետագայում դարձավ թագավորություն (1080-1375): Էդեսայում հայերը պահպանեցին ազդեցություն մինչև 1144 թվականը: Այնուամենայնիվ, խաչակիրների հետ երկարաժամկետ դաշինքը խորացրեց հակամարտությունը բյուզանդացիների հետ: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ օգտագործելով խաչակիրներին որպես դաշնակից:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1095 թ. նոյեմբերի 27
– **Տեղ**: Կլերմոն, Ֆրանսիա
– **Հայ իշխաններ**: Կոստանդին Ռուբինյան (Կիլիկիա), Թորոս I (Էդեսա)
– **Հետևանք**: Էդեսայի կոմսության ստեղծում, Կիլիկիայի ամրապնդում

(Աղբյուրներ՝ «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի, Կիլիկիայի Ռուբինյանների արխիվներ, Ֆրանսիական խաչակրաց ժամանակագրություններ):

—

### Русская версия Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория**
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды**
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян**
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version An Unexpected Ally for Armenian Principalities

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background**
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits**
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians**
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan**
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları**
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar**
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория**
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды**
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян**
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version (Author: Armenian historian and medieval specialist Aram Hovhannisyan)

**Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — An Unexpected Ally for Armenian Principalities**

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background**
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits**
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians**
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon (Yazar: Ermeni tarihçi ve ortaçağ uzmanı Aram Hovhannisyan)

**Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik**

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan**
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları**
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar**
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

### Варианты привлекательных заголовков

#### Հայերեն (Armenian)
1. **”Առաջին Խաչակրաց Արշավանքը՝ 1095-ի Նոյեմբերի 27-ին Հայերի Դաշնակիցը”**
2. **”Պապի Կոչը և Հայկական Իշխանությունների Հույսը”**
3. **”1095-ի Նոյեմբերի 27՝ Հայկական Պատմության Նոր Էջ”**
4. **”Խաչակիրներ և Հայեր՝ Սելջուկների Դեմ Միասնություն”**
5. **”Ուրբան II-ի Հռչակումը՝ Հայկական Դիմադրության Օգնություն”**

#### Русский (Russian)
1. **”Провозглашение Первого Крестового Похода: 27 Ноября 1095 — Союзник Армян”**
2. **”Призыв Папы и Надежда Армянских Княжеств”**
3. **”27 Ноября 1095: Новая Страница Армянской Истории”**
4. **”Крестоносцы и Армяне: Единство Против Сельджуков”**
5. **”Провозглашение Урбана II: Помощь Армянскому Сопротивлению”**

#### English (English)
1. **”Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — Ally of Armenians”**
2. **”The Pope’s Call and Hope of Armenian Principalities”**
3. **”November 27, 1095: A New Page in Armenian History”**
4. **”Crusaders and Armenians: Unity Against Seljuks”**
5. **”Urban II’s Proclamation: Aid to Armenian Resistance”**

#### Türkçe (Turkish)
1. **”Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermenilerin Müttefiki”**
2. **”Papa’nın Çağrısı ve Ermeni Beyliklerinin Umudu”**
3. **”27 Kasım 1095: Ermeni Tarihinde Yeni Bir Sayfa”**
4. **”Haçlılar ve Ermeniler: Selçuklulara Karşı Birlik”**
5. **”II. Urban’ın İlanı: Ermeni Direnişine Yardım”**

—

Текст написан с акцентом на роль армян в событиях Первого крестового похода, используя армянские и международные источники. Если нужны дополнительные языки или правки, дайте знать!

Խորհրդային Ռազմական Նյարդախտաբանության հայր

Ստեփան Հովհաննեսի Կարճիկյանը մահացել է 1965 թվականի նոյեմբերի 27-ին Լենինգրադում՝ կյանքի 75-րդ տարում, թողնելով հետևում խորհրդային նյարդախտաբանության անգերազանցելի ժառանգություն՝ որպես բժշկական ծառայության գեներալ-մայոր (1949), բժշկական գիտությունների դոկտոր (1938), պրոֆեսոր (1939), Լենինգրադի ռազմաբժշկական ակադեմիայի նյարդային հիվանդությունների ամբիոնի վարիչ (1948–1962), խորհրդային բանակի գլխավոր նյարդախտաբան (1948)։ Ծնվել է 1890 թվականի սեպտեմբերի 23 (հոկտեմբերի 5)-ին Վաղարշապատում։ 1915 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի ռազմաբժշկական ակադեմիան։

Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային, Խորհրդա-ֆիննական և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներին։

Կարճիկյանի գիտական աշխատությունները նվիրված են ռազմական նյարդախտաբանությանը՝ գլխուղեղի և ծայրամասային նյարդային համակարգի վնասվածքների դասակարգմանը, նևրոզներին, գլխուղեղի արյունատար անոթների հիվանդություններին և էպիլեպսիայի բուժմանը։ Նրա աշխատանքները դարձել են խորհրդային ռազմաբժշկության հիմնասյուներից։ Պարգևատրվել է Լենինի և երկու Կարմիր դրոշի շքանշաններով։

Ստեփան Կարճիկյանը մնաց Վաղարշապատից Լենինգրադ տանող նյարդախտաբանական կամուրջը՝ իր գիտելիքով, ռազմաբժշկական ծառաջնորդությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ բժշկության և խորհրդային գիտության խորքերով։

—

### Русский
Отец советской военной неврологии

Степан Ованесович Карчикян скончался 27 ноября 1965 года в Ленинграде на 76-м году жизни, оставив неоценимое наследие советской неврологии как генерал-майор медицинской службы (1949), доктор медицинских наук (1938), профессор (1939), заведующий кафедрой нервных болезней Ленинградской военно-медицинской академии (1948–1962), главный невролог Советской армии (1948). Родился 23 сентября (5 октября) 1890 года в Вагаршапате. В 1915 окончил Петроградскую военно-медицинскую академию. Участвовал в Первой мировой, советско-финской и Великой Отечественной войнах.

Научные труды Карчикяна посвящены военной военной неврологии — классификации травм головного и периферической нервной системы, неврозам, сосудистым заболеваниям головного мозга и лечению эпилепсии. Его работы стали столпами советской военной медицины. Награждён орденом Ленина и двумя орденами Красного Знамени.

Степан Карчикян остался неврологическим мостом от Вагаршапата до Ленинграда — своим знанием, военным медицинским руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицины и советской науки.

—

### English
Father of Soviet Military Neurology

Stepan Hovhannesovich Karchikyan passed away on November 27, 1965, in Leningrad at the age of 75, leaving an invaluable legacy in Soviet neurology as Major General of the Medical Service (1949), Doctor of Medical Sciences (1938), professor (1939), head of the Department of Nervous Diseases at Leningrad Military Medical Academy (1948–1962), chief neurologist of the Soviet Army (1948). Born on September 23 (October 5), 1890, in Vagharshapat. Graduated from Petrograd Military Medical Academy in 1915. Participated in World War I, Soviet-Finnish War, and Great Patriotic War.

Karchikyan’s scientific works were dedicated to military neurology — classification of brain and peripheral nervous system injuries, neuroses, vascular brain diseases, and epilepsy treatment. His research became pillars of Soviet military medicine. Awarded the Order of Lenin and two Orders of the Red Banner.

Stepan Karchikyan remained the neurological bridge from Vagharshapat to Leningrad — with his knowledge, military medical leadership, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian medicine and Soviet science.

—

Թամանյան Դիվիզիայի Հրամանատար

Ստեփան Հակոբի Խանամիրյանը ծնվել է 1926 թվականի նոյեմբերի 26-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)՝ սովետական ռազմական առաջնորդ, գեներալ-մայոր, ով իր կյանքը նվիրել է խորհրդային բանակի ծառայությանը՝ դառնալով Թամանյան հայկական դիվիզիայի, Հյուսիսային խմբի զորքերի, Անդրկովկասյան և Մերձկարպատյան օկրուգների հրամանատար։ Մահացել է 1975 թվականի փետրվարի 22-ին Խմելնիցկիում՝ թաղված Երևանում։

1946 թվականին ավարտել է Բաքվի հետևակային ուսումնարանը, 1961 թվականին՝ Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան, 1969 թվականին՝ դրան կից բարձրագույն ակադեմիական դասընթացները։ 1946 թվականից ծառայել է Թամանյան հայկական հրաձգային դիվիզիայում՝ որպես գնդացրային դասակի հրամանատար, 1961-1969 թվականներին՝ զորքերի Հյուսիսային խմբում, 1969-1971 թվականներին՝ Անդրկովկասյան կարմրադրոշ օկրուգում, 1971 թվականից՝ Մերձկարպատյան զինվորական օկրուգում։ Եղել է գնդի և դիվիզիայի հրամանատար, կայազորի պետ։

Ստեփան Խանամիրյանը մնաց Գյումրիից Խմելնիցկի տանող ռազմական կամուրջը՝ իր հրամանատարությամբ, կարգապահությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային բանակի և հայկական ռազմական ավանդույթների խորքերով։

—

### Русский
Командир легендарной 89-ой армянской Таманской дивизии

Степан Акопович Ханамирян родился 26 ноября 1926 года в Ленинакане (ныне Гюмри) — советский военачальник, генерал-майор, посвятивший жизнь службе в советской армии, став командиром Таманской армянской дивизии, Северной группы войск, Закавказского и Прикарпатского военных округов. Умер 22 февраля 1975 года в Хмельницком, похоронен в Ереване. В 1946 окончил Бакинское пехотное училище, в 1961 — Военную академию им. М. В. Фрунзе, в 1969 — высшие академические курсы при ней. С 1946 служил в Таманской армянской стрелковой дивизии командиром пулемётного взвода, в 1961–1969 — в Северной группе войск, в 1969–1971 — в Закавказском Краснознамённом военном округе, с 1971 — в Прикарпатском военном округе. Был командиром полка и дивизии, начальником гарнизона.

Степан Ханамирян остался военным мостом от Гюмри до Хмельницкого — своим командованием, дисциплиной и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами советской армии и армянскими воинскими традициями.

—

### English
Commander of Taman Division

Stepan Akopovich Khanamiryan was born on November 26, 1926, in Leninakan (now Gyumri) — Soviet military leader, Major General, who devoted his life to service in the Soviet Army, becoming commander of the Taman Armenian Division, Northern Group of Forces, Transcaucasian and Carpathian Military Districts. Died on February 22, 1975, in Khmelnytskyi, buried in Yerevan. Graduated from Baku Infantry School in 1946, Frunze Military Academy in 1961, and its higher academic courses in 1969. From 1946 served in the Taman Armenian Rifle Division as machine-gun platoon commander, in 1961–1969 — in the Northern Group of Forces, in 1969–1971 — in the Transcaucasian Red Banner Military District, from 1971 — in the Carpathian Military District. Served as regiment and division commander, garrison chief.

Stepan Khanamiryan remained the military bridge from Gyumri to Khmelnytskyi — with his command, discipline, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of the Soviet Army and Armenian military traditions.

—

Հայազգի Տանկային Գեներալ, Ստալինգրադի Հերոս

Բորիս Դավթի Սուպյանը մահացել է 1967 թվականի նոյեմբերի 18-ին Կազանում՝ կյանքի 63-րդ տարում, թողնելով հետևում խորհրդային տանկային զորքերի անմար ժառանգություն՝ որպես գեներալ-մայոր (1945), ԽՄԿԿ անդամ (1928), Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակից, Կարմիր դրոշի երեք, Կուտուզովի II աստիճանի երկու շքանշանների ասպետ։

Ծնվել է 1904 թվականի հուլիսի 10-ին Բոգոլշեսկոյե ավանում (այժմ՝ Բելառուսի Վիտեբսկի մարզ)։ 1930–1932 թվականներին սովորել է Լենինգրադի Գերցենի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, 1946 թվականին ավարտել զրահատանկային ակադեմիայի դասընթացները։ 1939–1940 թվականներին՝ Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի մասնակից, 1941-ից՝ Հայրենական մեծ պատերազմի ճակատներում՝ Բերդիչև, Նովոգրադ-Վոլինսկի, Կորոստեն, Ստալինգրադ, Բելգորոդ-Խարկով, Կորսուն-Շեվչենկովսկի, Յասսի-Քիշնև, Ռումինիա, Հունգարիա, Չեխոսլովակիա, Մանջուրիա։

Պատերազմից հետո՝ Կազանի անասնաբուժական ինստիտուտի զինվորական ամբիոնի վարիչ, 1956 թվականին զորացրվել։

Բորիս Սուպյանը մնաց Վիտեբսկից Ստալինգրադ և Մանջուրիա տանող տանկային կամուրջը՝ իր հրամանատարությամբ, քաջությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական արյան և խորհրդային զենքի հզորությամբ։

—

### Русский
Армянин-генерал танковых войск, герой Сталинграда

Борис Давыдович Супян скончался 18 ноября 1967 года в Казани на 64-м году жизни, оставив немеркнущее наследие советских танковых войск как генерал-майор (1945), член ВКП(б) (1928), участник Сталинградской битвы, кавалер трёх орденов Красного Знамени и двух орденов Кутузова II степени. Родился 10 июля 1904 года в местечке Богольшеское (ныне Витебская область Беларуси). В 1930–1932 учился в Ленинградском педагогическом институте им. Герцена, в 1946 окончил курсы при Военной академии бронетанковых войск. В 1939–1940 участвовал в советско-финской войне, с 1941 — на фронтах Великой Отечественной: Бердичев, Новоград-Волынский, Коростень, Сталинград, Белгород-Харьков, Корсунь-Шевченковский, Яссы-Кишинёв, Румыния, Венгрия, Чехословакия, Маньчжурия.

После войны — начальник военной кафедры Казанского ветеринарного института, уволен в запас в 1956 году.

Борис Супян остался танковым мостом от Витебска до Сталинграда и Маньчжурии — своим командованием, храбростью и безграничной преданностью, вдохновляя поколения силой армянской крови и советского оружия.

—

### English
Armenian General of Tank Forces, Hero of Stalingrad

Boris Davydovich Supyan passed away on November 18, 1967, in Kazan at the age of 63, leaving an undying legacy of Soviet tank forces as Major General (1945), VKP(b) member (1928), participant of the Battle of Stalingrad, holder of three Orders of the Red Banner and two Orders of Kutuzov II degree. Born on July 10, 1904, in Bogolsheskoye (now Vitebsk Region, Belarus). Studied at Leningrad Herzen Pedagogical Institute (1930–1932), graduated from advanced courses at the Armored Forces Military Academy (1946). Participated in the Soviet-Finnish War (1939–1940), from 1941 — on the fronts of the Great Patriotic War: Berdichev, Novograd-Volynsky, Korosten, Stalingrad, Belgorod-Kharkov, Korsun-Shevchenkovsky, Iasi-Kishinev, Romania, Hungary, Czechoslovakia, Manchuria.

After the war — head of the military department at Kazan Veterinary Institute, retired in 1956.

Boris Supyan remained the tank bridge from Vitebsk to Stalingrad and Manchuria — with his command, courage, and boundless dedication, inspiring generations with the power of Armenian blood and Soviet steel.

—

Էջմիածնի Հերոս Բուժքույր, Ազատամարտիկ

Ռուզաննա Շահենի Եսայանը ծնվել է 1968 թվականի նոյեմբերի 17-ին Էջմիածնում՝ ազատամարտիկ, բուժքույր, արցախյան պատերազմի մասնակից, ով իր կյանքը նվիրել է հայրենիքի պաշտպանությանը՝ գրելով բանաստեղծություններ և փրկելով վիրավորներին Հադրութի ճակատում, դառնալով հայ կնոջ հերոսության խորհրդանիշը։

1987 թվականին ավարտել է Լենինգրադի բժշկական ուսումնարանը, աշխատել Էջմիածնի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցում։ 1989–1992 թվականներին Էջմիածնի կամավորական ջոկատի կազմում մասնակցել է ԼՂՀ Հադրութի շրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Զոհվել է 1992 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ուխտաձորում՝ ծանր վիրավոր ազատամարտիկներին Հադրութի հիվանդանոց տեղափոխելիս։ Թաղված է Էջմիածնում։ Հետմահու պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով։ Էջմիածնում նրա անունով կոչվել է փողոց և հարազատ դպրոցի երիտասարդական միություն։

Ռուզաննա Եսայանը մնաց Էջմիածնից Հադրութ տանող հերոսական կամուրջը՝ իր բուժքրոջ ձեռքերով, բանաստեղծություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Արցախի ազատության և հայ կնոջ ուժի խորքերով։

—

### Русский
Героиня-медсестра из Эчмиадзина, участница освободительной борьбы**

Рузанна Шахени Есаян родилась 17 ноября 1968 года в Эчмиадзине — боец освободительного движения, медсестра, участница Арцахской войны, посвятившая жизнь защите родины, писавшая стихи и спасавшая раненых на фронте в Гадрутском районе, став символом героизма армянской женщины. В 1987 окончила Ленинградское медицинское училище, работала в Центральной районной больнице Эчмиадзина. В 1989–1992 годах в составе добровольческого отряда Эчмиадзина участвовала в оборонительных и освободительных боях Гадрутского района НКР.

Погибла 12 декабря 1992 года в Ухтадзоре, перевозя тяжелораненых бойцов в больницу Гадрута. Похоронена в Эчмиадзине. Посмертно награждена орденом «Боевой крест» 2-й степени Республики Армения. В Эчмиадзине названа улица и молодежный союз родной школы её именем.

Рузанна Есаян осталась героическим мостом от Эчмиадзина до Гадрута — своими руками медсестры, стихами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами свободы Арцаха и силой армянской женщины.

—

### English
Heroic Nurse from Ejmiatsin, Freedom Fighter**

Ruzanna Shaheni Yesayan was born on November 17, 1968, in Ejmiatsin — freedom fighter, nurse, participant in the Artsakh War, who devoted her life to defending the homeland, writing poems and saving the wounded on the Hadrut front, becoming a symbol of Armenian woman’s heroism. Graduated from Leningrad Medical School in 1987, worked at Ejmiatsin Central District Hospital. From 1989–1992, in the Ejmiatsin volunteer detachment, participated in self-defense and liberation battles in the Hadrut region of NKR.

Died on December 12, 1992, in Ukhtadzor while transporting severely wounded fighters to Hadrut hospital. Buried in Ejmiatsin. Posthumously awarded the Republic of Armenia’s 2nd Degree “Combat Cross” Order. A street in Ejmiatsin and the youth union of her native school named after her.

Ruzanna Yesayan remained the heroic bridge from Ejmiatsin to Hadrut — with her nurse’s hands, poems, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Artsakh’s freedom and the strength of Armenian women.

—