2021 թվականի նոյեմբերի 16-ին, ժամը 13:00-ի սահմաններում, Սյունիքի մարզում տեղի ունեցավ հայ-ադրբեջանական ռազմական բախում, որի ընթացքում Ադրբեջանի զինված ուժերի ստորաբաժանումները հարձակվեցին Հայաստանի սահմանային տարածքներին՝ Մեծ Իշխանասարի և հյուսիս-արևմտյան հարակից հենակետերի վրա: Այս գործողությունը, որը տևեց մինչև ժամը 18:30-ը, հանգեցրեց կողմերի կորուստներին և Ռուսաստանի միջնորդությամբ հրադադարի:

Բախումը, որը տեղի ունեցավ 2020 թվականի եռակողմ հայտարարությունից հետո, ընդգծեց սահմանային ճգնաժամի սրացումը և Ադրբեջանի հարձակումները Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Նոյեմբերի 16-ի բախումը հաջորդեց նոյեմբերի 14-ի ռազմական գործողություններին Սյունիքում, երբ Ադրբեջանը ներխուժեց հայկական տարածքներ: 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը չէր սահմանել սահմանները, ինչը հանգեցրեց Ադրբեջանի կողմից «սահմանազատման» անվան տակ օկուպացիաներին: Սյունիքի մարզը, որպես Հայաստանի հարավային սահման, դարձավ թիրախ՝ Ադրբեջանի «Զանգեզուրի միջանցք»-ի գաղափարի պատճառով: Հայկական կողմը պահանջեց Ռուսաստանի միջնորդությունը ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում:

**Բախման ընթացքը** 
Ժամը 13:00-ին Ադրբեջանի զորքերը հարձակվեցին Մեծ Իշխանասարի հենակետերի վրա՝ օգտագործելով հրետակոծություն, զրահատեխնիկա և հրաձգային զինատեսակներ: Հայկական կողմը դիմեց դիմադրության, բայց կրակոցները շարունակվեցին մինչև երեկո: Պաշտպանության նախարարությունը հաստատեց կրակի դադարեցումը ժամը 18:30-ին՝ Ռուսաստանի միջնորդությամբ: Բախման հետևանքով հայկական կողմը կրեց 6 զոհ (Տարոն Սահակյան, Մերուժան Հարությունյան, Գուրգեն Սարգսյան, Արթուր Մարտիրոսյան, Դավիթ Ամիրյան, 6-րդ անունը չհրապարակված), 12 գերի, 2 դիրքի կորուստ և վիրավորներ: Ադրբեջանը հաստատեց 7 զոհ (Ումուդ Նիֆթալիև, Օրխան Ջաբբարով, Նաթիգ Ալիև, Էլչին Աղաև, Էլմին Ալիզադե, Էլչին Ալիև, Մուրադ Խալիլով) և 10 վիրավոր: Միջազգային հանրությունը (ՀԱՊԿ, ՌԴ) կոչ արեց խաղաղ ճանապարհով լուծել հակամարտությունը:

**Հետևանքները** 
Բախումը խորացրեց հակամարտությունը, հանգեցրեց սահմանային ճգնաժամի և Ռուսաստանի միջնորդության պահանջին: Հայաստանը դիմեց ՄԱԿ-ին և ԵՄ-ին՝ պահանջելով Ադրբեջանի դուրսբերումը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ սահմանային անվտանգության խաթարումը և հայ ժողովրդի դիմադրությունը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2021 թ. նոյեմբերի 16
– **Զոհեր (հայկական)**: 6 (Տ. Սահակյան, Մ. Հարությունյան, Գ. Սարգսյան, Ա. Մարտիրոսյան, Դ. Ամիրյան, անանուն)
– **Գերիներ**: 12
– **Ադրբեջանական կորուստներ**: 7 զոհ, 10 վիրավոր

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Պաշտպանության նախարարության հաղորդագրություններ, ՄԱԿ-ի զեկույցներ, ՀԱՊԿ-ի հայտարարություններ):

—

### Русская версия Армяно-азербайджанский военный конфликт в Сюнике — Новый этап пограничного кризиса

16 ноября 2021 года, около 13:00, в Сюникской области произошёл армяно-азербайджанский военный инцидент, когда подразделения вооружённых сил Азербайджана атаковали армянские пограничные позиции — Мец Ишханасар и прилегающие северо-западные опорные пункты. Это столкновение, продолжавшееся до 18:30, привело к потерям с обеих сторон и прекращению огня при посредничестве России. Инцидент, последовавший за событиями 14 ноября в Сюнике, подчеркнул эскалацию пограничного кризиса и азербайджанские вторжения на суверенную территорию Армении после трёхстороннего заявления 2020 года.

**Предыстория** 
Инцидент 16 ноября последовал за боестолкновением 14 ноября в Сюнике, когда Азербайджан вторгся на армянские земли. Трёхстороннее заявление от 9 ноября 2020 года не определило границы, что привело к “демаркации” под предлогом оккупации. Сюник, как южная граница Армении, стал целью из-за азербайджанской идеи “Зангезурского коридора”. Армения потребовала посредничества России в рамках ОДКБ.

**Ход столкновения** 
Около 13:00 азербайджанские силы атаковали опорные пункты Мец Ишханасара, используя артиллерию, бронетехнику и стрелковое оружие. Армянская сторона ответила огнём, но бои продолжались до вечера. Министерство обороны Армении подтвердило прекращение огня в 18:30 при посредничестве России. Армянские потери: 6 убитых (старший лейтенант Тарон Сахакян, младший сержант Меруужан Арутюнян, рядовой Гурген Саргсян, младший сержант Артур Мартиросян, рядовой Давид Амирян, шестой имя не опубликовано), 12 пленных, потеря 2 позиций и раненые. Азербайджанские потери: 7 убитых (лейтенант Умуд Нифталев, Орхан Джаббаров, Натіг Алиев, Эльчин Агаев, Элмин Ализаде, Эльчин Алиев, Мурат Халилов) и 10 раненых. Международное сообщество (ОДКБ, РФ) призвало к мирному разрешению.

**Последствия** 
Столкновение обострило конфликт, вызвало пограничный кризис и потребовало посредничества России. Армения обратилась в ООН и ЕС за выводом азербайджанских сил. Как армянский историк, я вижу в этом нарушение пограничной безопасности и армянскую стойкость.

**Краткие факты**
– **Дата**: 16 ноября 2021 г.
– **Потери (армянские)**: 6 убитых (Т. Сахакян, М. Арутюнян, Г. Саргсян, А. Мартиросян, Д. Амирян, аноним)
– **Пленные**: 12
– **Азербайджанские потери**: 7 убитых, 10 раненых

(Источники: Сообщения Министерства обороны Армении, отчёты ООН, заявления ОДКБ).

—

### English Version

Armenian-Azerbaijani Military Clash in Syunik — A New Phase of Border Crisis

On November 16, 2021, around 13:00, a military clash erupted in Syunik Province when Azerbaijani armed forces attacked Armenian border positions — Mets Ishkhanasar and adjacent northwest outposts. The engagement, lasting until 18:30, resulted in losses on both sides and a ceasefire mediated by Russia. This incident, following the November 14 clashes in Syunik, highlighted the escalation of the border crisis and Azerbaijan’s incursions into sovereign Armenian territory after the 2020 trilateral statement.

**Background** 
The November 16 clash followed the November 14 military actions in Syunik, where Azerbaijan invaded Armenian lands. The trilateral statement of November 9, 2020, did not define borders, leading to “demarcation” under the pretext of occupation. Syunik, as Armenia’s southern border, became a target due to Azerbaijan’s “Zangezur Corridor” idea. Armenia demanded Russian mediation within the CSTO framework.

**Course of the Clash** 
Around 13:00, Azerbaijani forces assaulted Mets Ishkhanasar outposts using artillery, armored vehicles, and small arms. Armenia responded with fire, but fighting continued until evening. The Armenian Ministry of Defense confirmed the ceasefire at 18:30 through Russian mediation. Armenian losses: 6 killed (Senior Lieutenant Taron Sahakyan, Junior Sergeant Meruzh An Harutyunyan, Private Gurgen Sargsyan, Junior Sergeant Artur Martirosyan, Private David Amiryan, sixth name unpublished), 12 captured, loss of 2 positions, and wounded. Azerbaijani losses: 7 killed (Lieutenant Umud Niftaliyev, Orhan Jabbarov, Natig Aliyev, Elchin Agaev, Elmin Alizade, Elchin Aliyev, Murad Khalilov) and 10 wounded. The international community (CSTO, RF) called for peaceful resolution.

**Consequences** 
The clash intensified the conflict, sparking a border crisis and requiring Russian mediation. Armenia appealed to the UN and EU for Azerbaijan’s withdrawal. As an Armenian historian, I see this as a violation of border security and Armenian resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 16, 2021
– **Losses (Armenian)**: 6 killed (T. Sahakyan, M. Harutyunyan, G. Sargsyan, A. Martirosyan, D. Amiryan, anonymous)
– **Captured**: 12
– **Azerbaijani losses**: 7 killed, 10 wounded

(Sources: Armenian Ministry of Defense statements, UN reports, CSTO declarations).

—

### Azərbaycan versiyası Erməni-Azərbaycan hərbi toqquşması Syunikdə: — Sərhəd böhranın yeni mərhələsi

16 noyabr 2021-ci il, saat 13:00 ətrafında, Syunik vilayətində Ermənistanın sərhəd mövqelərinə — Mets İshxanasar və şimal-qərbdəki əlaqəli dəstəklənmə nöqtələrinə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hücumu ilə hərbi toqquşma baş verdi. Bu qarşıdurğu saat 18:30-a qədər davam etdi, hər iki tərəfdə itkilərə səbəb oldu və Rusiya vasitəçiliyi ilə atəşkes bədən gəldi. Bu hadisə, 14 noyabr Syunikdəki hadisələrdən sonra, sərhəd böhranının kəskinləşməsini vurğuladı və Azərbaycanın 2020-ci il üçtərəfli bəyannamədən sonra suveren Ermənistan ərazisinə daxiletini göstərdi.

**Arxa plan** 
16 noyabr hadisəsi 14 noyabr Syunikdəki hərbi əməliyyatlardan sonra baş verdi, Azərbaycan Ermənistan ərazilərinə daxil oldu. 2020-ci il 9 noyabr üçtərəfli bəyannamə sərhədləri müəyyən etmədi, bu da “demarkasiya” adı altında işğala səbəb oldu. Syunik, Ermənistanın cənub sərhədi kimi, Azərbaycanın “Zəngəzur dəhlizi” fikri səbəbindən hədəf oldu. Ermənistan KİTO çərçivəsində Rusiya vasitəçiliyi tələb etdi.

**Toqquşmanın seyi** 
Saat 13:00 ətrafında Azərbaycan qüvvələri Mets İshxanasar mövqelərinə topçu atəşi, zirəli texnika və kiçik silahlarla hücum etdi. Ermənistan cavab atəşi açdı, amma döyüş axşama qədər davam etdi. Ermənistan Müdafiə Nazirliyi saat 18:30-da Rusiya vasitəçiliyi ilə atəşkes təsdiq etdi. Ermənistan itkiləri: 6 ölü (kiçik leytenant Taron Sahakyan, kichik serjant Meruj An Harutyunyan, sıradan Gurgen Sargsyan, kichik serjant Artur Martirosyan, sıradan David Amiryan, altıncı ad gizli), 12 əsir, 2 mövqe itkisi və yaralılar. Azərbaycan itkiləri: 7 ölü (leytenant Umud Niftaliyev, Orhan Jabbarov, Natig Aliyev, Elchin Agaev, Elmin Alizade, Elchin Aliyev, Murad Khalilov) və 10 yaralı. Beynəlxalq icma (KİTО, RF) sülh yolu ilə həllə çağırdı.

**Nəticələr** 
Toqquşma münaqişəni kəskinləşdirdi, sərhəd böhran yarattı və Rusiya vasitəçiliyi tələb etdi. Ermənistan BMT-yə və AB-ya müraciət etdi Azərbaycan qüvvələrinin çıxarılması üçün. Erməni tarixçi kimi, bunda sərhəd təhlükəsizliyinin pozulmasını və erməni xalqın möhkəmliyini görürəm.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 16 noyabr 2021
– **İtkilər (erməni)**: 6 ölü (T. Sahakyan, M. Harutyunyan, G. Sargsyan, A. Martirosyan, D. Amiryan, anonim)
– **Əsir**: 12
– **Azərbaycan itkiləri**: 7 ölü, 10 yaralı

(Mənbələr: Ermənistan Müdafiə Nazirliyinin bəyanatları, BMT hesabatları, KİTО bəyanatları).

1917 թվականի նոյեմբերի 13-ին Բաքվի Խորհրդի նիստում ստեղծվեց Բաքվի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհուրդը (ԲԺԿԽ), որը հռչակեց Խորհրդային իշխանությունը Բաքվում և Բաքվի նահանգում՝ դառնալով Անդրկովկասի  առաջին խորհրդային կառավարությունը:

Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Պետրոգրադի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո և հիմք դրեց Բաքվի կոմունային (1917-1918 թթ.), որը ղեկավարում էր հայ բոլշևիկ Ստեփան Շահումյանը “Կովկասի Լենինը”: Հայերի որոշիչ դերը եղել է կարևորագույն՝ ինչպես քաղաքական, այնպես էլ ռազմական առումով: Հայ բոլշևիկները (Շահումյան, Կոստանդյան, Խանփերյանց) կազմում էին խորհրդի ղեկավարությունը, իսկ հայկական զինված ուժերը (դաշնակցականներ) ապահովեցին քաղաքի պաշտպանությունը և իշխանության կայունությունը:

**Նախապատմություն** 
Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Բաքվում ստեղծվեց Իշխկոմ (Իշխանական կոմիտե), որտեղ հայերը կազմում էին բնակչության մոտ 40%-ը: Հոկտեմբերյան հեղափոխության ազդեցությամբ նոյեմբերի 2-ին Բաքվի Խորհուրդը հռչակեց Խորհրդային իշխանություն, իսկ նոյեմբերի 14-ին ստեղծվեց ԲԺԿԽ-ը՝ Ստեփան Շահումյանի (հայ) գլխավորությամբ: Խորհրդի կազմում հայերը գերակշռում էին՝ Շահումյան (նախագահ), Մեսրոպ Կոստանդյան, Մարտիրոս Խանփերյանց, Ալեքսանդր Ջապարիձե (հայկական ծագումով): Հայկական կարմիր գվարդիան (70% հայեր) և դաշնակցական ուժերը պաշտպանեցին քաղաքը մուսավատականներից և ծայրահեղականներից:

**Խորհրդի գործունեությունը և հայերի դերը** 
ԲԺԿԽ-ը նացիոնալիզացրեց նավթարդյունաբերությունը, ստեղծեց կարմիր բանակ և իրականացրեց սոցիալական բարեփոխումներ: Հայ բոլշևիկները, ինչպես Շահումյանը, ապահովեցին կառավարման կայունությունը և Պետրոգրադի հետ կապը: Հայկական զորքերը (դաշնակցականներ) որոշիչ դեր խաղացին 1918 թվականի մարտ-ապրիլյան մարտերում՝ պաշտպանելով Բաքվի խորհրդային իշխանությունը: Այս դերը խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի ներդրումը հեղափոխության մեջ:

**Հետևանքները** 
Բաքվի կոմունան տևեց մինչև 1918 թվականի հուլիսի 31-ը, երբ անգլիացիները և մուսավատականները գրավեցին քաղաքը: Շահումյանը և 25 կոմիսարները (հայերից շատերը) կալանավորվեցին և սպանվեցին 1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին: Հայերի դերը մնաց խորհրդային պատմության կարևոր մաս:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1917 թ. նոյեմբերի 13
– **Ղեկավար**: Ստեփան Շահումյան (հայ)
– **Կազմ**: Հայեր, ռուսներ, վրացիներ
– **Ժամկետ**: 1917 նոյեմբեր – 1918 հուլիս

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Շահումյանի հուշեր, Բաքվի կոմունայի արխիվներ):

—

### Русская версия

Бакинский Совет берёт власть— Решающая роль армян**

13  ноября 1917 года  на заседании Бакинского совета был создан Бакинский Совет Народных Комиссаров (БакСНК), провозгласивший Советскую власть в Баку и Бакинской губернии — первым в Закавказье. Это событие произошло после Октябрьской революции в Петрограде и положило начало Бакинской коммуне (1917–1918), возглавляемой армянским большевиком Степаном Шаумяном. Решающая роль армян была ключевой: армянские большевики (Шаумян, Костанян, Ханперянц) составляли руководство, а армянские вооружённые силы (дашнаки) обеспечили защиту города и стабильность власти.

**Предыстория** 
После Февральской революции в Баку образовался Иском (Исполнительный комитет), где армяне составляли около 40% населения. Под влиянием Октябрьской революции 2 ноября Бакинский совет провозгласил Советскую власть, а 14 ноября создал БакСНК во главе с Шаумяном (армянином). В составе преобладали армяне — Шаумян (председатель), Месроп Костанян, Мартирос Ханперянц, Александр Джапаридзе (армянского происхождения). Армянская Красная гвардия (70% армяне) и дашнакские отряды защитили город от мусаватистов и экстремистов.

**Деятельность совета и роль армян** 
БакСНК национализировал нефтяную промышленность, создал Красную армию и провёл социальные реформы. Армянские большевики, как Шаумян, обеспечили управление и связь с Петроградом. Армянские войска (дашнаки) сыграли решающую роль в марте-апреле 1918 года, защищая Советскую власть в Баку. Эта роль символизировала вклад армянского народа в революцию.

**Последствия** 
Бакинская коммуна просуществовала до 31 июля 1918 года, когда город захватили англичане и мусаватисты. Шаумян и 25 комиссаров (многие армяне) были арестованы и убиты 20 сентября 1918 года. Роль армян осталась важной частью советской истории.

**Краткие факты**
– **Дата**: 13 ноября 1917 г.
– **Лидер**: Степан Шаумян (армянин)
– **Состав**: Армяне, русские, грузины
– **Период**: ноябрь 1917 – июль 1918

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, мемуары Шаумяна, архивы Бакинской коммуны).

—

### English Version

The Baku Soviet Takes Power— The Decisive Role of Armenians

On November 13, 1917 , the Baku Soviet formed the Baku Council of People’s Commissars (BakSNK), proclaiming Soviet power in Baku and the Baku Governorate — the first in Transcaucasia. This event followed the October Revolution in Petrograd and laid the foundation for the Baku Commune (1917–1918), led by Armenian Bolshevik Stepan Shaumyan. Armenians played a decisive role: Armenian Bolsheviks (Shaumyan, Kostanyan, Khanperyants) formed the leadership, while Armenian armed forces (Dashnaks) ensured the city’s defense and power stability.

**Background** 
After the February Revolution, the Izhkom (Executive Committee) was formed in Baku, where Armenians made up about 40% of the population. Influenced by the October Revolution, on November 2, the Baku Soviet proclaimed Soviet power, and on November 14, created BakSNK under Shaumyan (Armenian). Armenians dominated the composition — Shaumyan (chairman), Mesrop Kostanyan, Martiros Khanperyants, Alexander Japaridze (of Armenian origin). The Armenian Red Guard (70% Armenians) and Dashnak detachments protected the city from Musavatists and extremists.

**Soviet Activities and Armenians’ Role** 
BakSNK nationalized the oil industry, created the Red Army, and implemented social reforms. Armenian Bolsheviks, like Shaumyan, ensured governance and links with Petrograd. Armenian troops (Dashnaks) played a pivotal role in March-April 1918, defending Soviet power in Baku. This role symbolized the Armenian people’s contribution to the revolution.

**Consequences** 
The Baku Commune lasted until July 31, 1918, when the British and Musavatists captured the city. Shaumyan and 25 commissars (many Armenians) were arrested and killed on September 20, 1918. Armenians’ role remains a significant part of Soviet history.

**Key Facts**
– **Date**: November 13, 1917
– **Leader**: Stepan Shaumyan (Armenian)
– **Composition**: Armenians, Russians, Georgians
– **Period**: November 1917 – July 1918

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Shaumyan’s memoirs, Baku Commune archives).

—

### Azərbaycan versiyası

Bakı Soveti hakimiyyəti ələ keçirir — Ermənilərin qətiyyətli rolu

14 noyabr 1917-ci il (köhnə təqvimlə — 1 noyabr) Bakı Sovetinin iclasında Bakı Xalq Komissarları Soveti (Bakı XKS) yaradıldı və Bakıda və Bakı quberniyasında Sovet hakimiyyəti elan edildi — Zaqafqaziyada ilk. Bu hadisə Petroqraddakı Oktyabr inqilabından sonra baş verdi və Bakı Kommunasını (1917–1918) yaratdı, onu erməni bolşeviki Stepan Şaumyan rəhbərliyi etdi. Ermənilərin qətiyyətli rolu əsas idi: erməni bolşevikləri (Şaumyan, Kostanyan, Xanperyants) rəhbərliyi təşkil etdilər, erməni silahlı qüvvələri (daşnaklar) şəhərin müdafiəsini və hakimiyyətin sabitliyini təmin etdilər.

**Arxa plan** 
Fevral inqilabından sonra Bakıda İjkom (İcraiyyə Komitəsi) yaradıldı, ermənilər əhalinin təxminən 40%-ni təşkil edirdi. Oktyabr inqilabının təsiri ilə 2 noyabrda Bakı Soveti Sovet hakimiyyətini elan etdi, 14 noyabrda isə Şaumyanın (erməni) rəhbərliyi ilə Bakı XKS yaradıldı. Tərkibdə ermənilər üstünlük təşkil edirdi — Şaumyan (sədr), Mesrop Kostanyan, Martiros Xanperyants, Aleksandr Caparidze (erməni mənşəli). Erməni Qırmızı Qvardiyası (70% erməni) və daşnak dəstələri şəhəri müsavatçılardan və ekstremistlərdən qorudu.

**Sovetin fəaliyyəti və ermənilərin rolu** 
Bakı XKS neft sənayesini milliləşdirdi, Qırmızı Ordu yaratdı və sosial islahatlar keçirdi. Erməni bolşevikləri, Şaumyan kimi, idarəetməni və Petroqradla əlaqəni təmin etdi. Erməni qoşunları (daşnaklar) 1918-ci il mart-aprel döyüşlərində Bakıdakı Sovet hakimiyyətini müdafiə edərək qətiyyətli rol oynadı. Bu rol erməni xalqının inqilaba töhfəsini simvollaşdırır.

**Nəticələr** 
Bakı Kommunası 31 iyul 1918-ci ilə qədər davam etdi, ingilislər və müsavatçılar şəhəri tutdu. Şaumyan və 25 komissar (çoxu erməni) həbs edildi və 20 sentyabr 1918-ci ildə öldürüldü. Ermənilərin rolu sovet tarixinin mühüm hissəsi olaraq qaldı.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 14 noyabr 1917
– **Lider**: Stepan Şaumyan (erməni)
– **Tərkib**: Ermənilər, ruslar, gürcülər
– **Müddət**: noyabr 1917 – iyul 1918

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, Şaumyanın xatirələri, Bakı Kommunasının arxivləri).

2020 թվականի նոյեմբերի 10-ին, ժամը 00:00-ից (Մոսկվայի ժամանակով), ուժի մեջ մտավ եռակողմ հայտարարությունը՝ ստորագրված Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից:

Այս փաստաթուղթը, որը հայտնի է որպես «կապիտուլացիայի համաձայնագիր» հայկական կողմում, պաշտոնապես դադարեցրեց 44-օրյա պատերազմը (2020 թվականի սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10), որը սկսվել էր Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ լայնամասշտաբ հարձակմամբ: Հայտարարությունը հանգեցրեց Արցախի տարածքների մեծ մասի կորստին, Շուշիի և Հադրութի գրավմանը, ինչպես նաև Լաչինի միջանցքի ռուս խաղաղապահների տակ անցնելուն: Փաշինյանը հայտարարեց ստորագրության մասին Facebook-ում՝ նշելով, որ որոշումը «անասելի ցավոտ է ինձ և ժողովրդիս համար», բայց անհրաժեշտ էր խուսափելու ավելի մեծ կորուստներից:

**Նախապատմություն** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի հարձակմամբ՝ Թուրքիայի, Իսրայելի և վարձկանների աջակցությամբ: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ և տարածքներ: Նոյեմբերի 8-ին ընկավ Շուշին, ինչը դարձավ ռազմավարական կորուստ: Ռուսաստանի միջնորդությամբ բանակցությունները սկսվեցին նոյեմբերի 9-ին, և Պուտինը առաջարկեց հրադադար՝ պահպանելով Լաչինի միջանցքը և տեղակայելով 1960 խաղաղապահներ: Հայտարարությունը ստորագրվեց առցանց՝ Փաշինյանի, Ալիևի և Պուտինի կողմից:

**Համաձայնագրի բովանդակությունը** 
Հայտարարությունը ուներ 9 կետ՝
1. Լիակատար հրադադար ժամը 00:00-ից:
2. Ադրբեջանը պահպանում է գրաված տարածքները:
3. Հայաստանը վերադարձնում է Քարվաճառը (նոյեմբերի 15-ին), Աղդամը (նոյեմբերի 20-ին) և Լաչինի միջանցքի մասը:
4. Ռուս խաղաղապահներ Լաչինում 5 տարով:
5. Փոխգերիների փոխանակում և մարմինների վերադարձ:
6. Տրանսպորտային կապեր՝ Նախիջևան-Ադրբեջան:
7. Փախստականների վերադարձ:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Համաձայնագիրը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին, 100,000 հայերի տեղահանմանը և Հայաստանի ներքին ճգնաժամին: Երևանում բողոքի ակցիաներ սկսվեցին, խորհրդարանը գրոհվեց: Փաշինյանը մեղադրվեց կապիտուլացիայի մեջ, ինչը հանգեցրեց քաղաքական ճգնաժամի: Ադրբեջանը տոնեց հաղթանակ, իսկ Ռուսաստանը ամրապնդեց դիրքերը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի ողբերգությունը՝ կորուստների և դիմադրության խորհրդանիշ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 10
– **Ստորագրողներ**: Փաշինյան, Ալիև, Պուտին
– **Կորուստներ**: ~5000 հայ զինվոր, տարածքների 75%
– **Հետագա**: Ռուս խաղաղապահներ, ճգնաժամ Հայաստանում

(Աղբյուրներ՝ ՀՀ կառավարության արխիվներ, Արցախի նախագահության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր):

—

### Русская версия

Соглашение о прекращении огня в Арцахе— Завершение армянской трагедии 2020 года

10 ноября 2020 года в 00:00 (по московскому времени) вступило в силу трёхстороннее заявление, подписанное премьер-министром Армении Николом Пашиняном, президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым и президентом России Владимиром Путиным. Этот документ, известный в Армении как «соглашение о капитуляции», официально прекратил 44-дневную войну (27 сентября – 10 ноября 2020 года), начатую Азербайджаном против Арцаха. Заявление привело к потере большей части территории Арцаха, захвату Шуши и Хадрута, а также размещению российских миротворцев в Лачинском коридоре. Пашинян объявил о подписании в Facebook, отметив, что решение «невероятно болезненно для меня и народа», но необходимо для предотвращения больших потерь.

**Предыстория** 
Война началась 27 сентября азербайджанским наступлением с поддержкой Турции, Израиля и наёмников. Армянская сторона потеряла тысячи солдат и территории. 8 ноября пал Шуши, став стратегической потерей. По инициативе России переговоры начались 9 ноября, и Путин предложил прекращение огня с сохранением Лачинского коридора и размещением 1960 миротворцев. Заявление подписано онлайн Пашиняном, Алиевым и Путиным.

**Содержание соглашения** 
Заявление имело 9 пунктов:
1. Полное прекращение огня с 00:00.
2. Азербайджан сохраняет захваченные территории.
3. Армения возвращает Кельбаджар (15 ноября), Агдам (20 ноября) и часть Лачинского коридора.
4. Российские миротворцы в Лачине на 5 лет.
5. Обмен пленными и телами.
6. Транспортные связи Нахичевань-Азербайджан.
7. Возвращение беженцев.

**Последствия для армян** 
Соглашение привело к потере 75% территории Арцаха, депортации 100,000 армян и внутреннему кризису в Армении. В Ереване начались протесты, парламент был штурмован. Пашинян обвинялся в капитуляции, что привело к политическому кризису. Азербайджан праздновал победу, Россия укрепила позиции. Как армянский историк, я вижу в этом трагедию армянского народа — символ потерь и стойкости.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10 ноября 2020 г.
– **Подписанты**: Пашинян, Алиев, Путин
– **Потери**: ~5000 армянских солдат, 75% территории
– **Дальнейшее**: Российские миротворцы, кризис в Армении

(Источники: Архивы правительства Армении, отчеты президента Арцаха, резолюции ООН).

—

### English Version

The Artsakh Ceasefire Agreement — The End of an Armenian Tragedy 2020

On November 10, 2020, at 00:00 (Moscow time), a trilateral statement signed by Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan, Azerbaijani President Ilham Aliyev, and Russian President Vladimir Putin took effect. This document, known in Armenia as the “capitulation agreement,” officially ended the 44-day war (September 27 – November 10, 2020), launched by Azerbaijan against Artsakh. The statement led to the loss of most of Artsakh’s territory, the capture of Shushi and Hadrut, and the deployment of Russian peacekeepers in the Lachin Corridor. Pashinyan announced the signing on Facebook, stating the decision was “incredibly painful for me and the people,” but necessary to avoid greater losses.

**Background** 
The war began on September 27 with Azerbaijan’s offensive, supported by Turkey, Israel, and mercenaries. The Armenian side lost thousands of soldiers and territories. On November 8, Shushi fell, becoming a strategic loss. At Russia’s initiative, negotiations started on November 9, and Putin proposed a ceasefire preserving the Lachin Corridor and deploying 1960 peacekeepers. The statement was signed online by Pashinyan, Aliyev, and Putin.

**Content of the Agreement** 
The statement had 9 points:
1. Complete ceasefire from 00:00.
2. Azerbaijan retains captured territories.
3. Armenia returns Kelbajar (November 15), Agdam (November 20), and part of Lachin Corridor.
4. Russian peacekeepers in Lachin for 5 years.
5. Exchange of prisoners and bodies.
6. Transport links Nakhichevan-Azerbaijan.
7. Return of refugees.

**Consequences for Armenians** 
The agreement led to the loss of 75% of Artsakh’s territory, deportation of 100,000 Armenians, and an internal crisis in Armenia. Protests erupted in Yerevan, the parliament was stormed. Pashinyan was accused of capitulation, leading to a political crisis. Azerbaijan celebrated victory, Russia strengthened positions. As an Armenian historian, I see in this the tragedy of the Armenian people — a symbol of losses and resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 10, 2020
– **Signatories**: Pashinyan, Aliyev, Putin
– **Losses**: ~5000 Armenian soldiers, 75% territory
– **Further**: Russian peacekeepers, crisis in Armenia

(Sources: Armenian government archives, Artsakh president’s reports, UN resolutions).

—

2020 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ադրբեջանի զինված ուժերը գրավեցին Շուշին՝ Արցախի Հանրապետության մշակութային և ռազմավարական կարևորագույն քաղաքը, ինչը դարձավ 44-օրյա պատերազմի (2020 թ. սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10) ամենացավալի պահերից մեկը: Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ պատերազմի 42-րդ օրը, հանգեցրեց Շուշիի հայ բնակչության տեղահանմանը և քաղաքի կորստին:

Նոյեմբերի 9-ին ստորագրված եռակողմ հայտարարությունը (Հայաստան, Ադրբեջան, Ռուսաստան) պաշտոնապես հաստատեց Շուշիի անցումը Ադրբեջանին: Շուշին, որը հայտնի է որպես «Արցախի պսակը», ուներ հազարամյա հայկական պատմություն և խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի դիմադրությունը: Նրա անկումը դարձավ հայկական ողբերգության օր՝ հիշեցնելով 1915 թվականի Ցեղասպանության և տարածքային կորուստների ցավը:

**Նախապատմություն** 
Շուշին հիմնադրվել է 18-րդ դարում և դարձել Արցախի մշակութային կենտրոն՝ հայկական եկեղեցիներով (Ղազանչեցոց, Կանաչ Ժամ) և բերդով: 1920 թվականին Շուշիի ջարդերը (ադրբեջանական ուժերի կողմից) ոչնչացրին հայ բնակչությունը: 1992 թվականին հայկական ուժերը ազատագրեցին քաղաքը, դարձնելով այն Արցախի խորհրդանիշ: 2020 թվականի պատերազմում Ադրբեջանը, Թուրքիայի և վարձկանների աջակցությամբ, գրավեց Շուշին՝ օգտագործելով դրոններ և հրետանի: Նոյեմբերի 8-ին ադրբեջանական զորքերը մտան քաղաք՝ հանգեցնելով հայկական ուժերի նահանջի:

**Պատերազմի ընթացքը և Շուշիի անկումը** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին, և Շուշին դարձավ գլխավոր թիրախ՝ իր բարձր դիրքի պատճառով: Հոկտեմբերի վերջին ադրբեջանական ուժերը շրջապատեցին քաղաքը, իսկ նոյեմբերի 8-ին գրավեցին այն: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ, իսկ քաղաքի բնակչությունը տեղահանվեց: Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց գրավումը, իսկ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նոյեմբերի 9-ին ստորագրեց հայտարարությունը՝ կանգնեցնելով պատերազմը: Շուշիի անկումը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Շուշիի անկումը դարձավ հայկական ողբերգության օր՝ հիշեցնելով կորուստները: Այն խորացրեց Հայաստանի ներքին ճգնաժամը, հանգեցրեց բողոքի ակցիաների և Փաշինյանի իշխանության թուլացմանը: Միջազգային հանրությունը (ՄԱԿ, ԵՄ) դատապարտեց գրավումը, բայց չկարողացավ կանգնեցնել: Հայերը կորցրեցին մշակութային ժառանգություն՝ եկեղեցիներ և հուշարձաններ, որոնք հետագայում ավերվեցին կամ վերափոխվեցին: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության շարունակությունը՝ չնայած կորուստներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 8
– **Կորուստներ**: Հազարավոր զինվորներ, քաղաքի հայ բնակչության տեղահանում
– **Հետագա զարգացում**: Նոյեմբերի 9-ի հայտարարություն, Շուշիի անցում Ադրբեջանին

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի պաշտպանության նախարարության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր, Արցախի կառավարության արխիվներ):

—

### Русская версия

Падение Шуши — День армянской трагедии

8 ноября 2020 года азербайджанские вооружённые силы захватили Шуши — культурный и стратегический центр Республики Арцах, что стало одним из самых болезненных моментов 44-дневной войны (27 сентября – 10 ноября 2020 года). Это событие произошло на 42-й день войны и привело к депортации армянского населения Шуши. 9 ноября было подписано трёхстороннее заявление (Армения, Азербайджан, Россия), официально закрепившее переход Шуши под контроль Азербайджана. Шуши, известный как «корона Арцаха», имел тысячелетнюю армянскую историю и символизировал стойкость армянского народа. Его падение стало днём армянской трагедии, напоминая о потерях и боли Геноцида 1915 года.

**Предыстория** 
Шуши был основан в XVIII веке и стал культурным центром Арцаха с армянскими церквями (Газанчецоц, Канах Жам) и крепостью. В 1920 году шушинские погромы (азербайджанскими силами) уничтожили армянское население. В 1992 году армянские силы освободили город, сделав его символом Арцаха. В 2020 году Азербайджан, с поддержкой Турции и наёмников, захватил Шуши, используя дроны и артиллерию. 8 ноября азербайджанские войска вошли в город, вынудив армянские силы отступить.

**Ход войны и падение Шуши** 
Война началась 27 сентября, и Шуши стал главной целью из-за своего высокого положения. К концу октября азербайджанские силы окружили город, а 8 ноября захватили его. Армянская сторона потеряла тысячи солдат, а население города было депортировано. Президент Азербайджана Ильхам Алиев объявил о захвате, а премьер Армении Никол Пашинян 9 ноября подписал заявление, остановив войну. Падение Шуши привело к потере 75% территории Арцаха.

**Последствия для армян** 
Падение Шуши стало днём армянской трагедии, напоминая о потерях. Оно углубило внутренний кризис в Армении, привело к протестам и ослаблению власти Пашиняна. Международное сообщество (ООН, ЕС) осудило захват, но не смогло его остановить. Армяне потеряли культурное наследие — церкви и памятники, которые позже были разрушены или переименованы. Как армянский историк, я вижу в этом продолжение армянской стойкости несмотря на потери.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 ноября 2020 г.
– **Потери**: Тысячи солдат, депортация армянского населения
– **Дальнейшее развитие**: Заявление 9 ноября, переход Шуши Азербайджану

(Источники: Отчёты Министерства обороны Армении, резолюции ООН, архивы правительства Арцаха).

—

### English Version

The Fall of Shushi — A Day of Armenian Tragedy

On November 8, 2020, Azerbaijani armed forces captured Shushi, the cultural and strategic center of the Republic of Artsakh, marking one of the most painful moments of the 44-day war (September 27 – November 10, 2020). This event occurred on the 42nd day of the war and led to the deportation of Shushi’s Armenian population. On November 9, a trilateral statement (Armenia, Azerbaijan, Russia) was signed, officially ceding Shushi to Azerbaijan. Shushi, known as the “crown of Artsakh,” had a millennia-old Armenian history and symbolized the Armenian people’s resilience. Its fall became a day of Armenian tragedy, evoking memories of losses and the pain of the 1915 Genocide.

**Background** 
Shushi was founded in the 18th century and became Artsakh’s cultural center with Armenian churches (Ghazanchetsots, Kanach Zham) and a fortress. In 1920, the Shushi massacres (by Azerbaijani forces) destroyed the Armenian population. In 1992, Armenian forces liberated the city, making it a symbol of Artsakh. In 2020, Azerbaijan, with Turkey’s support and mercenaries, captured Shushi using drones and artillery. On November 8, Azerbaijani troops entered the city, forcing Armenian forces to retreat.

**Course of the War and Fall of Shushi** 
The war began on September 27, and Shushi became the main target due to its elevated position. By late October, Azerbaijani forces surrounded the city, and on November 8, captured it. The Armenian side lost thousands of soldiers, and the city’s population was deported. Azerbaijani President Ilham Aliyev announced the capture, while Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan signed the statement on November 9, halting the war. The fall of Shushi led to the loss of 75% of Artsakh’s territory.

**Consequences for Armenians** 
The fall of Shushi became a day of Armenian tragedy, reminding of losses. It deepened Armenia’s internal crisis, leading to protests and weakening Pashinyan’s power. The international community (UN, EU) condemned the capture but could not stop it. Armenians lost cultural heritage — churches and monuments later destroyed or repurposed. As an Armenian historian, I see in this the continuation of Armenian resilience despite losses.

**Key Facts**
– **Date**: November 8, 2020
– **Losses**: Thousands of soldiers, deportation of Armenian population
– **Further Development**: November 9 statement, Shushi’s transfer to Azerbaijan

(Sources: Reports from Armenia’s Ministry of Defense, UN resolutions, Artsakh government archives).

—

Լև Դավիթովիչ Տրոցկին (Բրոնշտեյն) ծնվել է 1879 թվականի նոյեմբերի 7-ին  Յանովկա գյուղում, Խերսոնի губерնիա, Ռուսական կայսրություն (այժմ՝ Բերեսլավկա, Ուկրաինա)՝ հարուստ, բայց անգրագետ հրեական ընտանիքում։

Երբեմնի հեղափոխական, խորհրդային քաղաքական գործիչ և տեսաբան, Տրոցկին խաղացել է կարևոր դեր 1905 թվականի հեղափոխության, 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղափոխության, Ռուսական քաղաքացիական պատերազմի և ԽՍՀՄ ստեղծման գործում։ Նրա կյանքը և գաղափարախոսությունը հաճախ կապվում են հայերի ճակատագրի հետ, քանի որ Տրոցկին, որպես Կարմիր բանակի հրամանատար, ազդեց հայ ժողովրդի վրա 1917-1920 թվականների իրադարձությունների ընթացքում, հատկապես Արևմտյան Հայաստանի և Ղարաբաղի հարցերում։

Տրոցկին, ով հրեական ծագմամբ էր, բայց միշտ պաշտպանել է բոլոր ճնշված ժողովուրդների իրավունքները, աջակցել է հայերի ազգային շարժմանը 1917-1918 թվականներին, երբ Բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո ձևավորվեց Հայաստանի Առաջին հանրապետությունը։ Նրա հրամանները օգնել են հայկական ուժերին պայքարել օսմանյան բանակի դեմ, և նա հանդես է եկել հակաթուրքական դիրքորոշմամբ, հատկապես 1918 թվականի Բաթումի պայմանագրի ժամանակ, որով Օսմանյան կայսրությունը կտրուկ կրճատեց հայկական տարածքները։ Տրոցկին քննադատել է Բաթումի պայմանագիրը որպես «իմպերիալիստական դավաճանություն» հայերի հանդեպ, և նրա գրառումները ցույց են տալիս հայերի ճնշման դեմ պայքարի աջակցությունը։ 1920 թվականին Կարմիր բանակի առաջխաղացման ժամանակ Տրոցկին հրամայել է աջակցել հայկական բոլշևիկներին, ինչը հանգեցրեց Հայաստանի սովետացմանը, սակայն նրա գաղափարախոսությունը՝ մշտական հեղափոխության տեսությունը, չի համապատասխանել Ստալինի կենտրոնացված իշխանությանը, ինչը հանգեցրեց Տրոցկու աքսորմանը 1929 թվականին և սպանությանը 1940 թվականին։ Պատերազմի տարիներին Տրոցկին աջակցել է հայկական գերիների ազատագրմանը և հակահայկական քաղաքականության դեմ պայքարին, սակայն Ստալինի ռեպրեսիաները, որոնց Տրոցկին դեմ էր, հարվածել են հայ ինտելիգենցիային, ինչը քննադատվում է որպես Տրոցկու «վաղ հաղթանակի» քաղաքականության հետևանք։ Տրոցկու հիշատակը հայերի մեջ կապված է հեղափոխության հույսի և ճնշման դեմ պայքարի հետ, չնայած նրա կյանքը կտրվել է 1940 թվականի օգոստոսի 21-ին Մեքսիկոյում, Ստալինի հրամանով։ Նրա գրքերը, ինչպիսիք են «Ռուսական հեղափոխությունը»-ն, հաճախ քննարկվում են հայկական համատեքստում՝ որպես ազգային ազատագրման օրինակ։

### Русский
Еврей подержавший армянские освободительные движения против Османской Империи

Лев Давидович Троцкий (Бронштейн) родился 7 ноября 1879 года (по старому стилю 26 октября) в селе Яновка Херсонской губернии Российской империи (ныне Береславка, Украина) в богатой, но неграмотной еврейской семье. Бывший революционер, советский политик и теоретик, Троцкий сыграл ключевую роль в революции 1905 года, Октябрьской революции 1917 года, Гражданской войне в России и создании СССР. Его жизнь и идеология часто связаны с судьбой армян, поскольку как командующий Красной армией он повлиял на армянский народ в событиях 1917–1920 годов, особенно в вопросах Западной Армении и Карабаха.

Троцкий, еврей по происхождению, всегда защищал права угнетённых народов, поддерживал национальное движение армян в 1917–1918 годах, когда после большевистской революции возникла Первая Республика Армения. Его приказы помогали армянским силам бороться с османской армией, и он выступал против турецкой политики, особенно во время Батумского договора 1918 года, по которому Османская империя резко сократила армянские территории. Троцкий критиковал договор как «империалистическое предательство» по отношению к армянам, и его записи показывают поддержку борьбы армян за свободу. В 1920 году, во время наступления Красной армии, Троцкий приказал поддерживать армянских большевиков, что привело к советизации Армении, но его теория постоянной революции не соответствовала сталинской централизованной власти, что закончилось его изгнанием в 1929 году и убийством в 1940 году. Во время войны Троцкий поддерживал освобождение армянских пленных и борьбу против антиармянской политики, но сталинские репрессии, против которых Троцкий был, ударили по армянской интеллигенции, что критикуется как следствие его «преждевременной победы». Память о Троцком среди армян связана с надеждой на революцию и борьбой против угнетения, несмотря на то, что его жизнь оборвалась 21 августа 1940 года в Мексике по приказу Сталина. Его книги, такие как «Русская революция», часто обсуждаются в армянском контексте как пример национального освобождения.

### English
A Jew who supported the Armenian liberation movements against the Ottoman Empire

Lev Davidovich Trotsky (Bronstein) was born on November 7, 1879 (October 26, Old Style), in the village of Yanovka, Kherson Governorate, Russian Empire (now Bereslavka, Ukraine), into a wealthy but illiterate Jewish family. A former revolutionary, Soviet politician, and theorist, Trotsky played a key role in the 1905 Revolution, the October Revolution of 1917, the Russian Civil War, and the creation of the USSR. His life and ideology are often linked to the fate of the Armenians, as, commanding the Red Army, he influenced the Armenian people during the events of 1917–1920, particularly regarding Western Armenia and Karabakh.

Trotsky, of Jewish descent, always defended the rights of oppressed peoples and supported the Armenian national movement in 1917–1918, when the First Republic of Armenia emerged after the Bolshevik Revolution. His orders aided Armenian forces in fighting the Ottoman army, and he took an anti-Turkish stance, especially during the 1918 Treaty of Batumi, by which the Ottoman Empire drastically reduced Armenian territories. Trotsky criticized the treaty as an “imperialist betrayal” against the Armenians, and his records show support for their struggle for freedom. In 1920, during the Red Army’s advance, Trotsky ordered support for Armenian Bolsheviks, leading to the Sovietization of Armenia, but his theory of permanent revolution clashed with Stalin’s centralized power, resulting in his exile in 1929 and assassination in 1940. During the war, Trotsky supported the liberation of Armenian prisoners and opposition to anti-Armenian policies, but Stalin’s repressions, which Trotsky opposed, struck the Armenian intelligentsia, criticized as a consequence of his “premature victory” policy. Trotsky’s memory among Armenians is associated with hope for revolution and struggle against oppression, despite his life ending on August 21, 1940, in Mexico on Stalin’s orders. His books, such as *The Russian Revolution*, are often discussed in the Armenian context as examples of national liberation.

### Hebrew Translation (עברית)

יהודי שתמך בתנועות השחרור הארמניות נגד האימפריה העות’מאנית

לב דוידוביץ’ טרוצקי (ברונשטיין) נולד ב-7 בנובמבר 1879 (26 באוקטובר, סגנון ישן), בכפר יאנובקה, מחוז חרסון, האימפריה הרוסית (כיום ברסלבקה, אוקראינה), למשפחה יהודית אמידה אך אנאלפביתית. מהפכן לשעבר, פוליטיקאי סובייטי ותיאורטיקן, טרוצקי מילא תפקיד מרכזי במהפכת 1905, במהפכת אוקטובר 1917, במלחמת האזרחים הרוסית וביצירת ברית המועצות. חייו ואידיאולוגייתו קשורים לעיתים קרובות לגורל הארמנים, שכן, כמפקד הצבא האדום, הוא השפיע על העם הארמני במהלך האירועים של 1917–1920, במיוחד בנוגע לארמניה המערבית וקרבאך.

טרוצקי, ממוצא יהודי, תמיד הגן על זכויותיהם של עמים מדוכאים ותמך בתנועה הלאומית הארמנית בשנים 1917–1918, כאשר הרפובליקה הראשונה של ארמניה הוקמה לאחר המהפכה הבולשביקית. פקודותיו סייעו לכוחות הארמניים להילחם בצבא העות’מאני, והוא נקט עמדה אנטי-טורקית, במיוחד במהלך חתימת הסכם בטומי ב-1918, שבו האימפריה העות’מאנית צמצמה באופן דרסטי את השטחים הארמניים. טרוצקי ביקר את ההסכם כ”בגידה אימפריאליסטית” נגד הארמנים, ורשומותיו מראות תמיכה במאבקם לחופש. ב-1920, במהלך התקדמות הצבא האדום, טרוצקי הורה לתמוך בבולשביקים הארמניים, מה שהוביל לסובייטיזציה של ארמניה, אך תיאוריית המהפכה המתמדת שלו התנגשה עם הכוח המרכזי של סטלין, מה שהוביל לגלותו ב-1929 ולהתנקשות בו ב-1940. במהלך המלחמה, טרוצקי תמך בשחרור אסירים ארמניים ובהתנגדות למדיניות אנטי-ארמנית, אך הדיכוי של סטלין, שטרוצקי התנגד לו, פגע באינטליגנציה הארמנית, דבר שביקורתו נתפסה כתוצאה ממדיניות “הניצחון המוקדם” שלו. זכרו של טרוצקי בקרב הארמנים קשור לתקווה למהפכה ולמאבק נגד דיכוי, למרות שחייו הסתיימו ב-21 באוגוסט 1940, במקסיקו, בהוראת סטלין. ספריו, כמו *המהפכה הרוסית*, נדונים לעיתים קרובות בהקשר הארמני כדוגמאות לשחרור לאומי.

—

### Turkish Translation (Türkçe)

Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Ermeni kurtuluş hareketlerini destekleyen bir Yahudi

Lev Davidoviç Troçki (Bronstein), 7 Kasım 1879’da (Eski Stil 26 Ekim), Rus İmparatorluğu’nun Herson Valiliği’ndeki Yanovka köyünde (bugün Ukrayna’da Bereslavka) zengin ancak okuma yazma bilmeyen bir Yahudi ailesinde doğdu. Eski bir devrimci, Sovyet politikacısı ve teorisyen olan Troçki, 1905 Devrimi, 1917 Ekim Devrimi, Rus İç Savaşı ve SSCB’nin kurulmasında kilit bir rol oynadı. Hayatı ve ideolojisi genellikle Ermenilerin kaderiyle ilişkilendirilir; çünkü Kızıl Ordu’nun komutanı olarak, 1917-1920 olayları sırasında, özellikle Batı Ermenistan ve Karabağ konusunda Ermeni halkını etkiledi.

Yahudi kökenli olan Troçki, her zaman ezilen halkların haklarını savundu ve 1917-1918 yıllarında, Bolşevik Devrimi’nden sonra Birinci Ermenistan Cumhuriyeti’nin ortaya çıktığı dönemde Ermeni ulusal hareketini destekledi. Emirleri, Ermeni güçlerinin Osmanlı ordusuyla savaşmasına yardımcı oldu ve özellikle 1918 Batum Antlaşması sırasında anti-Türk bir duruş sergiledi; bu antlaşma ile Osmanlı İmparatorluğu Ermeni topraklarını büyük ölçüde azalttı. Troçki, bu antlaşmayı Ermenilere karşı bir “emperyalist ihanet” olarak eleştirdi ve kayıtları, onların özgürlük mücadelesine verdiği desteği gösteriyor. 1920’de Kızıl Ordu’nun ilerleyişi sırasında Troçki, Ermeni Bolşeviklere destek verilmesini emretti; bu, Ermenistan’ın Sovyetleşmesine yol açtı, ancak sürekli devrim teorisi Stalin’in merkezi iktidarıyla çelişti ve bu, 1929’da sürgüne gönderilmesine ve 1940’ta suikasta kurban gitmesine neden oldu. Savaş sırasında Troçki, Ermeni mahkumların serbest bırakılmasını ve anti-Ermeni politikalara karşı çıkılmasını destekledi, ancak Stalin’in, Troçki’nin karşı çıktığı baskıları, Ermeni entelijansiyasını vurdu ve bu, onun “erken zafer” politikasının bir sonucu olarak eleştirildi. Ermeniler arasında Troçki’nin hatırası, devrim umudu ve baskıya karşı mücadeleyle ilişkilendirilir, ancak hayatı 21 Ağustos 1940’ta Stalin’in emriyle Meksika’da sona erdi. *Rus Devrimi* gibi kitapları, genellikle Ermeni bağlamında ulusal kurtuluş örnekleri olarak tartışılır.

1917 թվականի նոյեմբերի 7-ին (հին տոմարով՝ հոկտեմբերի 25-ին) Պետրոգրադում տեղի ունեցավ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը՝ բոլշևիկների գլխավորությամբ Վլադիմիր Լենինի ղեկավարությամբ, որը տապալեց Ժամանակավոր կառավարությունը և հռչակեց սովետական իշխանություն: Այս իրադարձությունը, որը դարձավ համաշխարհային պատմության կարևորագույն էջերից մեկը, խոր հետք թողեց հայ ժողովրդի ճակատագրում՝ բերելով ինչպես հույսեր, այնպես էլ ողբերգություններ:

Հայերը ակտիվորեն մասնակցել են հեղափոխությանը: Բազմաթիվ հայ բոլշևիկներ, ինչպես Ստեփան Շահումյանը՝ «Կովկասի Լենինը», դարձան հեղափոխության առաջնորդները: Շահումյանը գլխավորեց Բաքվի կոմունան 1918 թվականին, որտեղ բոլշևիկները համագործակցում էին դաշնակների հետ՝ պայքարելով մուսավաթիստների դեմ: Հայերը տեսնում էին հեղափոխության մեջ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության հույսը, քանի որ 1917 թվականի դեկտեմբերին ընդունվեց դեկրետ «Թուրքահայաստանի մասին»՝ խոստանալով ինքնորոշում:

Սակայն հեղափոխությունը բերեց նաև կորուստներ: Ռուսական զորքերի հետքայլը Կովկասյան ճակատից բացեց ճանապարհը թուրքական ներխուժմանը: 1918 թվականի Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, որով բոլշևիկները զիջեցին Արևմտյան Հայաստանի տարածքները, անտեսեց հայերի շահերը: Անդրկովկասում ստեղծվեց կարճատև ֆեդերացիա, որից հետո Հայաստանը հռչակեց անկախություն 1918 թվականի մայիսի 28-ին՝ դաշնակների գլխավորությամբ: Հայ-ադրբեջանական և հայ-թուրքական պատերազմները հանգեցրին հազարավոր զոհերի:

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը հայերի համար դարձավ երկակի երևույթ՝ բերելով սովետական իշխանություն 1920 թվականին, ինդուստրիալացում և կրթության զարգացում, բայց նաև կորուստներ Արևմտյան Հայաստանում: Այն ոգեշնչեց սերունդներին, բայց նաև հիշեցնում է ազգային ողբերգությունների մասին՝ ձևավորելով ժամանակակից Հայաստանի ճակատագիրը:

#### Русская версия

Армяне в большевистском огне  — от надежды к трагедии

7 ноября 1917 года (по старому стилю — 25 октября) в Петрограде произошла Великая Октябрьская социалистическая революция под руководством Владимира Ленина, свергнувшая Временное правительство и провозгласившая советскую власть. Это событие, изменившее ход мировой истории, глубоко повлияло на судьбу армянского народа, принеся как надежды, так и трагедии.

Армяне активно участвовали в революции. Многие армянские большевики, такие как Степан Шаумян — «Кавказский Ленин», стали лидерами. Шаумян возглавил Бакинскую коммуну в 1918 году, где большевики сотрудничали с дашнаками против мусаватистов. Армяне видели в революции надежду на освобождение Западной Армении, поскольку в декабре 1917 года был принят декрет «О Турецкой Армении», обещавший самоопределение.

Однако революция принесла и потери: отступление русских войск с Кавказского фронта открыло путь турецкому наступлению. Брест-Литовский договор 1918 года, по которому большевики уступили территории Западной Армении, игнорировал интересы армян. В Закавказье создалась кратковременная федерация, после чего Армения провозгласила независимость 28 мая 1918 года под руководством дашнаков. Армяно-азербайджанская и армяно-турецкая войны привели к тысячам жертв.

Октябрьская революция для армян стала двойственным явлением: она привела к советизации в 1920 году, индустриализации и развитию образования, но и к потере Западной Армении. Она вдохновила поколения, но напоминает о национальных трагедиях, сформировав судьбу современной Армении.

#### English Version

Armenians in the Bolshevik Fire— From Hope to Tragedy
On November 7, 1917 (October 25 by the old calendar), the Great October Socialist Revolution took place in Petrograd under Vladimir Lenin’s leadership, overthrowing the Provisional Government and proclaiming Soviet power. This event, a pivotal moment in world history, profoundly impacted the Armenian people, bringing both hopes and tragedies.

Armenians actively participated in the revolution. Many Armenian Bolsheviks, such as Stepan Shaumyan — the “Caucasian Lenin” — became leaders. Shaumyan headed the Baku Commune in 1918, where Bolsheviks allied with Dashnaks against Musavatists. Armenians saw hope for Western Armenia’s liberation in the revolution, as the December 1917 decree “On Turkish Armenia” promised self-determination.

Yet the revolution brought losses: Russian troops’ retreat from the Caucasian Front opened the way for Turkish invasion. The 1918 Brest-Litovsk Treaty, ceding Western Armenian territories, ignored Armenian interests. Transcaucasia formed a short-lived federation, after which Armenia declared independence on May 28, 1918, under Dashnak leadership. Armenian-Azerbaijani and Armenian-Turkish wars caused thousands of deaths.

The October Revolution was dual for Armenians: it led to Sovietization in 1920, industrialization, and education growth, but also loss of Western Armenia. It inspired generations while reminding of national tragedies, shaping modern Armenia’s destiny.

1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենադաժան օրերից մեկում, Սև ծովում տեղի ունեցավ պատմության ամենամեծ ծովային աղետներից մեկը՝ գերմանական օդուժի կողմից «Արմենիա» սանիտարական ջերմանավի խորտակումը: Այս ողբերգությունը, որի մասին շատերն այսօր էլ քիչ են իմանում, խլեց հազարավոր կյանքեր՝ դառնալով խորհրդային պատմության ամենամեծ ծովային կորուստը և աշխարհի երրորդ ամենամահաբեր նավաբեկությունը (Wilhelm Gustloff-ից և Goya-ից հետո):

«Արմենիա» ջերմանավը կառուցվել էր 1928 թվականին Լենինգրադի (այժմյան Սանկտ Պետերբուրգ) Բալթյան նավաշինարանում՝ որպես ուղևորատար նավ Սև ծովի համար: 1941 թվականի օգոստոսին, գերմանական ներխուժումից հետո, այն վերածվեց սանիտարական տրանսպորտի՝ ներկվելով կարմիր խաչերով և զինվելով թեթև հակաօդային զենքերով: Նոյեմբերի սկզբին գերմանական 11-րդ բանակը Էրիխ ֆոն Մանշտայնի գլխավորությամբ պաշարել էր Ղրիմը և Սևաստոպոլը: Քաղաքից դուրս գալու միակ ճանապարհը ծովն էր:

Նոյեմբերի 6-ի երեկոյան «Արմենիա»-ն, նավապետ Վլադիմիր Պլաուշևսկու հրամանատարությամբ, դուրս եկավ Սևաստոպոլից՝ բեռնված հազարավոր վիրավոր զինվորներով, բժիշկներով, բուժքույրերով և քաղաքացիական փախստականներով: Գերբեռնվածությունը սարսափելի էր՝ նավը, որը նախատեսված էր 1000 մարդու համար, տեղափոխում էր 5000-10000 մարդ (ճշգրիտ թիվը անհայտ է, բայց գնահատականները տատանվում են 6000-8000-ի սահմաններում): Կեսգիշերին նավը կանգ առավ Յալթայում՝ լրացուցիչ վիրավորներ և փախստականներ վերցնելու համար, չնայած հրամանատարության ցուցումներին գիշերով շարժվել:

Առավոտյան ժամը 8-ին նավը դուրս եկավ Յալթայից՝ ուղեկցությամբ երկու կատերների և երկու Ի-153 կործանիչների: Ժամը 11:29-ին, Յալթայից 40 կմ հեռու, Heinkel He 111 տորպեդակիր-ռմբակոծիչը (հրամանատար՝ Էռնստ-Ավգուստ Ռոթ) երկու տորպեդ արձակեց: Մեկը բաց թողեց, մյուսը ուղիղ հարվածեց առջևին: Նավը կիսվեց և խորտակվեց ընդամենը 4 րոպեում: Փրկվեց ընդամենը 8 մարդ (այդ թվում՝ մեկ բուժքույր), որոնց վերցրեց պարեկային կատերը: Մահացածները՝ 5000-10000, այդ թվում՝ հարյուրավոր երեխաներ և բժիշկներ:

Նավի սանիտարական կարգավիճակը վիճելի էր՝ կարմիր խաչերով նշված լինելով հանդերձ, այն ուներ զենքեր և ուղեկցություն, ինչը թույլ էր տալիս գերմանացիներին համարել այն օրինական թիրախ: Հաագայի կոնվենցիաները հաճախ անտեսվում էին արևելյան ճակատում: 2020 թվականին Ռուսաստանի ՊՆ-ն և ՀԳԸ-ն հայտնաբերեցին նավի մնացորդները 520 մ խորության վրա, 15 մղոն Ղրիմից:

Այս ողբերգությունը մնում է պատերազմի մոռացված էջերից՝ հիշեցնելով անմեղ զոհերի մասին և ծովային պատերազմի դաժանության մասին:

#### Русская версия

Потопление «Армении»: 7000 жизней на дне Черного моря

7 ноября 1941 года в Черном море произошла одна из самых страшных морских катастроф в истории — потопление немецкой авиацией санитарного теплохода «Армения». Эта трагедия, унесшая жизни тысяч людей, стала крупнейшей морской потерей в советской истории и третьей по числу жертв в мире (после Wilhelm Gustloff и Goya).

Теплоход «Армения», построенный в 1928 году в Ленинграде как пассажирский лайнер для Черного моря, в августе 1941-го был переоборудован в санитарный транспорт с красными крестами и легким зенитным вооружением. В начале ноября 11-я армия вермахта под командованием Эриха фон Манштейна осадила Крым и Севастополь. Единственный путь эвакуации — море.

Вечером 6 ноября «Армения» под командованием капитана Владимира Плаушевского вышла из Севастополя с тысячами раненых солдат, медиков и гражданских беженцев. Перегруженность была ужасной: судно на 1000 человек везло 5000–10000 (оценки варьируются от 6000 до 8000). Ночью зашла в Ялту за дополнительными эвакуируемыми, несмотря на приказы двигаться под покровом темноты.

Утром в 8:00 вышла из Ялты с эскортом двух катеров и двух И-153. В 11:29, в 40 км от Ялты, Heinkel He 111 (командир Эрнст-Август Рот) выпустил две торпеды. Одна промахнулась, вторая попала в нос. Судно разломилось и затонуло за 4 минуты. Спаслось лишь 8 человек (включая одну медсестру), подобранных патрульным катером. Погибло 5000–10000, включая сотни детей и врачей.

Статус санитарного судна был спорным: красные кресты налицо, но оружие и эскорт делали его законной целью. Гаагские конвенции часто игнорировались на Восточном фронте. В 2020 году МО РФ и РГО нашли остатки на глубине 520 м, в 15 милях от Крыма.

Эта трагедия остается забытой страницей войны, напоминая о невинных жертвах и жестокости морских сражений.

#### English Version

The Loss of MV Armenia: 7000 Lives Claimed by the Black Sea

On November 7, 1941, amid the brutal Eastern Front of World War II, the Black Sea witnessed one of history’s deadliest maritime disasters: the sinking of the Soviet hospital ship Armenia by German aircraft. This forgotten tragedy claimed thousands of lives, marking the worst sea loss in Soviet history and the third-deadliest single-ship sinking worldwide (after Wilhelm Gustloff and Goya).

Built in 1928 in Leningrad as a Black Sea passenger liner, Armenia was converted in August 1941 into a hospital transport, marked with red crosses and armed lightly for defense. By early November, the German 11th Army under Erich von Manstein had besieged Crimea and Sevastopol. The only escape route was by sea.

On the evening of November 6, under Captain Vladimir Plaushevsky, Armenia left Sevastopol overloaded with thousands of wounded soldiers, medical staff, and civilian refugees. Designed for 1,000, it carried 5,000–10,000 (estimates 6,000–8,000). It stopped in Yalta overnight for more evacuees, defying orders to travel under darkness.

At 8:00 AM, it departed Yalta escorted by two patrol boats and two I-153 fighters. At 11:29, 40 km from Yalta, a Heinkel He 111 (piloted by Ernst-August Roth) dropped two torpedoes. One missed; the other struck the bow. The ship split and sank in 4 minutes. Only 8 survived (including one nurse), rescued by a patrol boat. Deaths: 5,000–10,000, including hundreds of children and doctors.

Its hospital status was contested: red crosses visible, but armament and escort made it a valid target. Hague Conventions were often ignored on the Eastern Front. In 2020, Russia’s Ministry of Defense and Russian Geographical Society located the wreck at 520m depth, 15 miles off Crimea.

This catastrophe remains a forgotten chapter of the war, a stark reminder of innocent victims and the cruelty of naval warfare.

Վահագն Ֆելիքսի Ասատրյանը զոհվել է 2020 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Հադրութում, Արցախի Հանրապետություն, 43 տարեկանում, հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում ադրբեջանական հրթիռային հարվածից։

Հայ ռազմական գործիչ, Հայաստանի զինված ուժերի գնդապետ, հայ-ադրբեջանական պատերազմի մասնակից, «Հայաստանի ազգային հերոս» (հետմահու, 2020)։ Ծնվել է 1977 թվականի հունվարի 14-ին Քասախ գյուղում, Նաիրիի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ, բուժաշխատողներ Ֆելիքս Ասատրյանի և Սիմա Պետրոսյանի ընտանիքում, որպես երկու որդիներից կրտսերը։ Վաղ հասակում կորցրել է հորը։ 1983-1994 թվականներին սովորել է Քասախի միջնակարգ դպրոցում, 1985-1991 թվականներին՝ Քասախի երաժշտական դպրոցի ջութակի բաժնում։ 1994 թվականին ընդունվել է Հայաստանի պաշտպանության նախարարության Մոնթե Մելքոնյանի անվան ռազմական ուսումնարան, որն ավարտել է 1997 թվականին՝ ստանալով լեյտենանտի կոչում և հետախուզական դասակի հրամանատարի մասնագիտություն։ Ընդհանուր առմամբ ավարտել է ռազմական հինգ բուհ, ընտրելով որպես հերոսի կերպար Արցախյան առաջին պատերազմի (1991-1994) հրամանատար, Հայաստանի և Արցախի հերոս Մոնթե Մելքոնյանը, առաջնորդվելով սեփական սկզբունքներով, որ հրամանատարը պետք է լինի գրագետ, իսկ սպան՝ կարդացած։ 1997 թվականին ծառայությունը շարունակել է Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարանում՝ որպես դասակի հրամանատար, ապա դարձել է ՀՀ ԶՈՒ հատուկ նշանակության զորամասի հրամանատար, լեյտենանտից հասնելով գնդապետի կոչման։ 2020 թվականի պատերազմում իր ղեկավարած ստորաբաժանմամբ մասնակցել է Շահումյանի և Հադրութի մարտերին։ Պատերազմի առաջին օրը՝ սեպտեմբերի 27-ին, մեկնել է Սյունիք, ապա Շահումյան, որտեղ հոկտեմբերի սկզբին իր մշակած ռազմագործողությամբ վերագրավել է «Շղթաներ» դիրքը՝ կորցնելով մեկ զինվոր՝ Խաչատուր Խաչատրյանին, և դիրքն անվանել նրա պատվին։ Շահումյանից տեղափոխվել է Հադրութի Ջրական, որտեղ ընկել է շրջափակման մեջ, սակայն ճեղքել է այն՝ կորցնելով Հենզել անունով զինվորը։ Ադրբեջանական հրամանները նշում էին, որ նրան պետք է ոչնչացնել «Սմերչ» համակարգով, եթե հայտնաբերվի։ Հադրութի պաշտպանության ժամանակ զոհվել է ադրբեջանական հրթիռի հարվածից։ Հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել 2020 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Երևանի Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում, 1991-1994 թվականների Արցախյան պատերազմի զոհվածների հատվածում։ 2014 թվականին պարգևատրվել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալով, իսկ 2020 թվականին հետմահու արժանացել է «Հայաստանի ազգային հերոս» կոչման՝ հայրենիքի պաշտպանության, անվտանգության ապահովման և մարտերում ցուցաբերած անձնուրացության համար։ Ամուսնացած էր, ունի երկու որդի։ Վահագն Ասատրյանի սխրանքը նշանակալի է Արցախյան պատերազմի պատմության մեջ, նրա հիշատակը հավերժացվել է որպես հայրենիքի պաշտպանության խորհրդանիշ։

—

### Русский
Армянский военный деятель, герой Арцаха 

Ваагн Феликсович Асатрян погиб 12 октября 2020 года в Гадруте, Нагорно-Карабахская Республика, в возрасте 43 лет, в результате азербайджанского ракетного удара во время армяно-азербайджанской войны. Армянский военный деятель, полковник Вооружённых сил Армении, участник войны, Национальный герой Армении (посмертно, 2020). Родился 14 января 1977 года в селе Касах, Наирийский район, Армянская ССР, СССР, в семье медиков Феликса Асатряна и Симы Петросян, младший из двух сыновей. В раннем возрасте потерял отца. В 1983–1994 годах учился в средней школе села Касах, в 1985–1991 годах — в музыкальной школе Касаха по классу скрипки. В 1994 году поступил в Военную школу имени Монте Мелконяна при Министерстве обороны Армении, которую окончил в 1997 году, получив звание лейтенанта и специальность командира разведвзвода. Всего окончил пять военных вузов, выбрав в качестве героя и образца командира Монте Мелконяна, героя Карабахской войны 1991–1994 годов, Национального героя Армении и Арцаха, и руководствовался принципами, что командир должен быть грамотным, а офицер — начитанным. В 1997 году продолжил службу в Военном университете имени Вазгена Саргсяна как командир взвода, затем стал командиром спецподразделения Вооружённых сил Армении, поднявшись от лейтенанта до полковника. Участвовал в войне 2020 года с подразделением, которое вело бои в Шаумяне и Хадруте. В первый день войны, 27 сентября, выехал в Сюник, затем в Шаумян, где в начале октября по его плану отбили позицию «Цепи», потеряв одного бойца — Хачатура Хачатряна, в честь которого назвали позицию. Из Шаумяна переместился в Джрабер Хадрута, где попал в окружение, но прорвался, потеряв бойца по имени Хензел. Азербайджанские приказы предписывали уничтожить его с помощью «Смерча», если он будет обнаружен. Во время обороны Хадрута погиб от ракетного удара. Похороны прошли 15 октября 2020 года в военном пантеоне Ераблур в Ереване, в секции погибших в Карабахской войне 1991–1994 годов. В 2014 году награждён медалью «За заслуги перед Отечеством» 2-й степени, а в 2020 году посмертно удостоен звания Национального героя Армении за исключительные заслуги в защите Родины и проявленный героизм. Был женат, имеет двух сыновей. Подвиг Ваагна Асатряна значим для истории Арцахской войны, его память увековечена как символ защиты родины.

—

### English
Armenian Military Leader, Hero of Artsakh 

Vahagn Feliksovich Asatryan died on October 12, 2020, in Hadrut, Artsakh Republic, at the age of 43, from an Azerbaijani rocket strike during the Armenian-Azerbaijani war. An Armenian military leader, colonel in the Armed Forces of Armenia, war participant, and National Hero of Armenia (posthumously, 2020). Born on January 14, 1977, in Kasakh village, Nairi District, Armenian SSR, USSR, to medical workers Feliks Asatryan and Sima Petrosyan, he was the younger of two sons. He lost his father at an early age. From 1983 to 1994, he studied at Kasakh secondary school and from 1985 to 1991 at Kasakh music school in violin class. In 1994, he enrolled in the Monte Melkonian Military School under Armenia’s Ministry of Defense, graduating in 1997 with the rank of lieutenant and specializing as a reconnaissance platoon commander. He completed five military academies, choosing Monte Melkonian, hero of the First Karabakh War (1991–1994) and National Hero of Armenia and Artsakh, as his ideal, guided by principles that a commander must be literate and an officer well-read. In 1997, he continued service at the Vazgen Sargsyan Military University as a platoon commander, later becoming commander of a special forces unit, rising from lieutenant to colonel. He participated in the 2020 war with his unit, fighting in Shahumyan and Hadrut. On the first day, September 27, he moved to Syunik, then Shahumyan, where in early October, his plan recaptured the “Chains” position, losing one soldier, Khachatur Khachatryan, after whom it was named. From Shahumyan, he moved to Hadrut’s Jrakan, where his unit was surrounded but broke through, losing a soldier named Henzel. Azerbaijani orders demanded his immediate elimination with “Smerch” systems if found. He died in Hadrut’s defense from a rocket strike. His funeral was held on October 15, 2020, at Yerablur military pantheon in Yerevan, in the section for those killed in the 1991–1994 Karabakh War. In 2014, he received the Medal “For Services to the Homeland” 2nd Degree, and in 2020, he was posthumously awarded the National Hero of Armenia title for exceptional services in homeland defense and heroism. He was married with two sons. Vahagn Asatryan’s feat is significant in Artsakh War history, his memory immortalized as a symbol of homeland defense.

—

1768 թվականի հոկտեմբերի 6-ինԿոստանդնուպոլսում Օսմանյան կայսրության սուլթան Մուսթաֆա III-ը հրաման տվեց ձերբակալել ռուս դեսպան Ալեքսեյ Միխայլովիչ Օբրեսկովին և նրա դեսպանության 11 անդամներին, ինչը դարձավ Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև 1768-1774 թվականների պատերազմի անմիջական պատճառը:

Այս իրադարձությունը, որը համարվում է Օսմանյան կայսրության պատերազմի հայտարարություն, տեղի ունեցավ Լեհաստանի ներքին խնդիրների շուրջ Ռուսաստանի միջամտության ֆոնին: Օբրեսկովի ձերբակալությունը, որն իրականացվեց Կոստանդնուպոլսի Օսմանյան պետական պալատում (Դիվան), հանգեցրեց Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա II-ի կողմից պատերազմի հայտարարությանը՝ 1768 թվականի դեկտեմբերի 23-ին: Պատերազմը, որն ընդգրկեց վեց տարի, ավարտվեց Քյուչուք-Կայնարջայի հաշտության պայմանագրով (1774 թ.), որով Օսմանյան կայսրությունը կորցրեց Ղրիմը՝ դառնալով Ռուսաստանի պրոտեկտորատ, իսկ Ռուսաստանը ստացավ Ազովի ծովի ափերը, Բեսսարաբիան և ուղիղ ազդեցություն Կովկասում:

**Նախապատմություն** 
1760-ական թվականներին Ռուսաստանը, Եկատերինա II-ի կառավարման տակ, ակտիվորեն միջամտում էր Լեհաստանի ներքին գործերին՝ նպատակ ունենալով ընդլայնել իր ազդեցությունը Արևելյան Եվրոպայում: 1768 թվականին Ռուսաստանը ստիպեց Լեհաստանին ստորագրել «Հավերժական պայմանագիրը», որը Լեհաստանին դարձրեց Ռուսաստանի պրոտեկտորատ, ինչը հանգեցրեց Բարի կոնֆեդերացիայի ապստամբությանը: Ապստամբ Լեհերը, որոնք ստացել էին Ֆրանսիայի և Օսմանյան կայսրության աջակցություն, դիմեցին ռուսական զորքերին, որոնք հետապնդում էին նրանց դեպի օսմանյան սահմաններ: Գարնանը ռուսական զորքերը, ներառյալ Զապորոժյան քաոսները, հարձակվեցին Բալտա քաղաքի վրա (Իզմայիլի մարզ, Ուկրաինա), որտեղ, ըստ օսմանյան հաշվետվությունների, կոտորել էին բնակչությանը: Ռուսաստանը ժխտեց մեղադրանքները, սակայն սուլթան Մուսթաֆա III-ը, խորհրդատուների (ներառյալ Ֆրանսիայի դեսպանության) ազդեցության տակ, որոշեց օգտվել իրավիճակից՝ հարձակվելու Ռուսաստանի վրա: Օբրեսկովի դեսպանությունը, որը ղեկավարում էր Ռուսաստանի-Օսմանյան հարաբերությունները 1763 թվականից, գտնվում էր Կոստանդնուպոլսում՝ բանակցություններ վարելու համար:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Հոկտեմբերի 6-ին օսմանյան ջանդարմները (հատուկ ուժեր) շրջապատեցին Օբրեսկովի դեսպանությունը Կոստանդնուպոլսի պալատում և ձերբակալեցին դեսպանին, նրա թարգմանչին, սեկրետարներին և 9 այլ անդամներին: Օբրեսկովը, ով 1763 թվականից էր Ռուսաստանի դեսպանը Թուրքիայում, մեղադրվեց Լեհաստանի ներքին գործերին միջամտելու մեջ: Ձերբակալությունը տեղի ունեցավ բանակցությունների ժամանակ, երբ օսմանյան պաշտոնյաներն (ներառյալ Մուսթաֆա Ռեֆիկ էֆենդին) պահանջեցին Ռուսաստանից դուրս բերել զորքերը Լեհաստանից: Օբրեսկովը հրաժարվեց, հղում անելով Եկատերինա II-ի հրամաններին: Ձերբակալությունը տևեց մինչև 1774 թվականը, երբ հաշտության պայմանագրից հետո Օբրեսկովը ազատվեց: Այս իրադարձությունը հանգեցրեց Ռուսաստանի կողմից պատերազմի հայտարարությանը՝ 1768 թվականի դեկտեմբերի 23-ին, և Օսմանյան կայսրությունը սկսեց հարձակում Ուկրաինայի և Կովկասի վրա:

**Պատերազմի ընթացքը և հետևանքները** 
Պատերազմը տևեց 6 տարի և ցույց տվեց Ռուսաստանի ռազմական գերակայությունը: Ռուսական զորքերը, գեներալ Պյոտր Ռումյանցևի և Ալեքսանդր Սուվորովի գլխավորությամբ, հաղթանակ տարան Կագուլի (1770) և Քոզլուջայի (1774) ճակատամարտներում: Ռուսական ծովային ջոկատը, Ալեքսեյ Օրլովի գլխավորությամբ, ավերեց օսմանյան ծովակայանները Չեսմայում (1770): Պատերազմը ավարտվեց Քյուչուք-Կայնարջայի պայմանագրով (1774 թ., հուլիսի 21), որով Ռուսաստանը ստացավ Ազովի ծովի ափերը, Բեսսարաբիան, Ղրիմի խանությունը դարձավ անկախ պրոտեկտորատ, և Ռուսաստանը ստացավ օրթոդոքս քրիստոնյաների պաշտպանության իրավունք Օսմանյան կայսրությունում: Եվս մեկ կարևոր հետևանք էր Ղրիմի հայ համայնքի ճակատագիրը: Պատերազմի ընթացքում Ղրիմի հայերը, որոնք մեծամասամբ բնակվում էին Ղրիմի ավանդական հայկական գյուղերում (օրինակ՝ Օր-Կապու և Կերչ), ենթարկվեցին ռազմական գործողությունների և փախստականների տեղահանման: Պայմանագրից հետո Ղրիմի հայ համայնքը սկսեց նվազել, քանի որ շատ ընտանիքներ տեղափոխվեցին Ռուսաստանի կայսրության այլ մասեր, ինչպես նաև Հայաստան՝ փնտրելով անվտանգություն և վերաբնակեցման հնարավորություններ: Դա նպաստեց հայկական համայնքի աստիճանական տարածմանը Ռուսաստանի տարածքում:

—

### Русская версия

Как Крым стал российским и лишился армянского населения

6 октября 1768 года  в Константинополе султан Османской империи Мустафа III приказал арестовать русского посла Алексея Михайловича Обрескова и 11 членов его посольства, что стало непосредственным поводом для Русско-турецкой войны 1768–1774 годов. Это событие, рассматриваемое как объявление войны Османской империей России, произошло на фоне вмешательства России во внутренние дела Польши. Арест Обрескова, состоявшийся в османском Диване в Константинополе, привел к объявлению войны Россией 23 декабря 1768 года. Шестилетняя война завершилась Кючук-Кайнарджийским мирным договором (1774 год), по которому Османская империя потеряла Крым, сделав его протекторатом России, а Россия получила выход к Азовскому морю, Бессарабию и влияние на Кавказ.

**Предыстория** 
В 1760-х годах Россия под правлением Екатерины II активно вмешивалась в дела Польши, стремясь расширить свое влияние в Восточной Европе. В 1768 году Россия вынудила Польшу подписать «Вечный договор», превративший ее в протекторат России, что спровоцировало восстание Барской конфедерации. Поляки-повстанцы, поддерживаемые Францией и Османской империей, бежали к османским границам, преследуемые русскими войсками. Весной русские силы, включая запорожских казаков, атаковали город Балта (Измаильская область, Украина), где, по османским данным, произошла резня. Россия отрицала обвинения, но султан Мустафа III, под влиянием советников (включая французское посольство), решил воспользоваться ситуацией для войны с Россией. Посольство Обрескова, управлявшее русско-османскими отношениями с 1763 года, находилось в Константинополе для переговоров.

**Ход событий** 
6 октября янычары окружили посольство Обрескова в Диване и арестовали посла, его переводчика, секретарей и 9 других членов. Обресков обвинялся во вмешательстве в польские дела. Арест произошел во время переговоров, когда османские чиновники (включая Мустафу Рефика эфенди) потребовали вывода русских войск из Польши. Обресков отказался, ссылаясь на указы Екатерины II. Арест длился до 1774 года, когда после мирного договора Обресков был освобожден. Это привело к объявлению войны Россией 23 декабря 1768 года, и Османская империя начала наступление в Украине и на Кавказе.

**Ход войны и последствия** 
Война длилась шесть лет, демонстрируя военное превосходство России. Русские войска под командованием генералов Петра Румянцева и Александра Суворова одержали победы при Кагуле (1770) и Козлуджи (1774). Русская эскадра под руководством Алексея Орлова уничтожила османский флот в Чесме (1770). Война завершилась Кючук-Кайнарджийским договором (21 июля 1774 года), по которому Россия получила Азовское море, Бессарабию, Крым стал независимым протекторатом, а Россия — защитницей православных в Османской империи. Значительным последствием стало влияние на судьбу крымских армян. Во время войны крымские армяне, проживавшие в традиционных армянских селах (например, Ор-Капу и Керчь), подверглись военным действиям и депортации беженцев. После договора их община начала сокращаться, так как многие семьи переселялись в другие части Российской империи, включая Армению, в поисках безопасности и возможностей для репатриации. Это способствовало постепенному распространению армянской диаспоры в России.

—

### English Version

How Crimea Became Russian and Lost Its Armenian Population

On October 6, 1768 (Old Style: September 25), Sultan Mustafa III of the Ottoman Empire ordered the arrest of Russian ambassador Alexei Mikhailovich Obreskov and 11 members of his embassy in Constantinople, marking the immediate casus belli for the Russo-Turkish War of 1768–1774. This event, seen as the Ottoman Empire’s declaration of war on Russia, occurred amid Russia’s intervention in Poland’s internal affairs. The arrest of Obreskov, conducted in the Ottoman Divan in Constantinople, led to Russia’s declaration of war on December 23, 1768. The six-year conflict concluded with the Treaty of Küçük Kaynarca (1774), under which the Ottoman Empire lost Crimea, making it a Russian protectorate, and Russia gained access to the Sea of Azov, Bessarabia, and influence in the Caucasus.

**Background** 
In the 1760s, under Catherine II, Russia actively interfered in Poland’s affairs to expand its influence in Eastern Europe. In 1768, Russia forced Poland to sign the “Perpetual Treaty,” turning it into a Russian protectorate, sparking the Bar Confederation revolt. Polish rebels, supported by France and the Ottoman Empire, fled toward Ottoman borders pursued by Russian troops. In spring, Russian forces, including Zaporozhian Cossacks, attacked Balta (Izmail Oblast, Ukraine), where, per Ottoman reports, a massacre occurred. Russia denied the allegations, but Sultan Mustafa III, influenced by advisors (including the French embassy), decided to exploit the situation for war against Russia. Obreskov’s embassy, managing Russo-Ottoman relations since 1763, was in Constantinople for negotiations.

**Course of Events** 
On October 6, Janissaries surrounded Obreskov’s embassy in the Divan and arrested the ambassador, his translator, secretaries, and 9 others. Obreskov was accused of meddling in Polish affairs. The arrest occurred during talks when Ottoman officials (including Mustafa Refik Efendi) demanded Russian troop withdrawal from Poland. Obreskov refused, citing Catherine II’s orders. The detention lasted until 1774, when Obreskov was released after the peace treaty. This triggered Russia’s war declaration on December 23, 1768, with the Ottoman Empire launching offensives in Ukraine and the Caucasus.

**Course of the War and Consequences** 
The war lasted six years, showcasing Russian military supremacy. Russian forces under Generals Peter Rumyantsev and Alexander Suvorov won at Kagul (1770) and Kozludzha (1774). The Russian squadron, led by Alexei Orlov, destroyed the Ottoman fleet at Chesme (1770). The conflict ended with the Treaty of Küçük Kaynarca (July 21, 1774), granting Russia the Sea of Azov, Bessarabia, Crimean independence as a protectorate, and protection rights for Orthodox Christians in the Ottoman Empire. A significant outcome was the fate of Crimean Armenians. During the war, Armenians in traditional villages (e.g., Or-Kapu and Kerch) faced military actions and refugee displacement. Post-treaty, their community dwindled as many families relocated to other parts of the Russian Empire, including Armenia, seeking safety and repatriation opportunities, contributing to the spread of the Armenian diaspora in Russia.

—

### Türkçe Versiyonu

Kırım Nasıl Rus Haline Geldi ve Ermeni Nüfusunu Nasıl Kaybetti?

6 Ekim 1768’de (Eski Takvim: 25 Eylül), Osmanlı İmparatorluğu’nun sultanı Mustafa III, Konstantinopolis’te Rus büyükelçi Aleksey Mihayloviç Obreskov ile elçilikteki 11 üyesinin tutuklanmasını emretti; bu olay, 1768-1774 Rus-Türk Savaşı’nın doğrudan nedeni oldu. Bu olay, Osmanlı İmparatorluğu’nun Rusya’ya savaş ilan ettiği bir durum olarak görülür ve Rusya’nın Polonya’nın iç işlerine müdahalesi sırasında gerçekleşti. Obreskov’un, Konstantinopolis’teki Osmanlı Divanı’nda tutuklanması, Rusya’nın 23 Aralık 1768’de savaş ilan etmesine yol açtı. Altı yıl süren bu çatışma, Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile sona erdi; bu antlaşmayla Osmanlı İmparatorluğu Kırım’ı kaybetti ve bu bölge Rusya’nın protektorası haline geldi, Rusya ise Azak Denizi kıyılarına, Besarabya’ya ve Kafkasya’da doğrudan etkiye sahip oldu.

**Arka Plan** 
1760’larda, Katerina II’nin yönetimi altında Rusya, Doğu Avrupa’daki etkisini artırmak için Polonya’nın iç işlerine aktif olarak müdahale ediyordu. 1768’de Rusya, Polonya’yı “Sonsuz Antlaşma”yı imzalamaya zorlayarak burayı bir Rus protektorası haline getirdi; bu, Bar Konfederasyonu isyanına yol açtı. İsyan eden Lehler, Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu’nun desteğiyle Rus birliklerinden kaçarak Osmanlı sınırlarına yöneldi. Baharda, Rus kuvvetleri (Zaporojya Kazakları dahil), Ukrayna’daki Balta kasabasına saldırdı; Osmanlı raporlarına göre burada bir katliam gerçekleşti. Rusya bu suçlamaları reddetti, ancak Sultan Mustafa III, danışmanlarının (Fransa elçiliğini de içeren) etkisiyle bu durumu Rusya’ya karşı savaş için bir fırsat olarak kullandı. 1763’ten beri Rus-Osmanlı ilişkilerini yöneten Obreskov’un elçiliği, müzakereler için Konstantinopolis’te bulunuyordu.

**Olayların Gidişatı** 
6 Ekim’de Yeniçeriler, Obreskov’un Divan’daki elçiliğini kuşattı ve büyükelçiyi, çevirmenini, sekreterlerini ve 9 diğer üyeyi tutukladı. Obreskov, Polonya’nın iç işlerine karıştığı suçlamasıyla karşılaştı. Tutuklama, Osmanlı yetkililerinin (Mustafa Refik Efendi dahil) Rus birliklerinin Polonya’dan çekilmesini talep ettiği müzakereler sırasında gerçekleşti. Obreskov, Katerina II’nin emirlerine atıfta bulunarak reddetti. Tutukluluk 1774’e kadar sürdü; barış antlaşmasından sonra Obreskov serbest bırakıldı. Bu olay, Rusya’nın 23 Aralık 1768’de savaş ilan etmesine ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Ukrayna ve Kafkasya’da taarruza geçmesine neden oldu.

**Savaşın Gidişatı ve Sonuçları** 
Savaş altı yıl sürdü ve Rusya’nın askeri üstünlüğünü ortaya koydu. Rus kuvvetleri, Generaller Pyotr Rumyantsev ve Aleksandr Suvorov’un komutasında Kagul (1770) ve Kozludja (1774) savaşlarında zafer kazandı. Aleksey Orlov komutasındaki Rus filosu, Çeşme’de (1770) Osmanlı donanmasını yok etti. Savaş, Küçük Kaynarca Antlaşması (21 Temmuz 1774) ile sona erdi; bu antlaşmayla Rusya, Azak Denizi kıyılarını, Besarabya’yı aldı, Kırım bağımsız bir protektoraya dönüştü ve Rusya, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ortodoks Hıristiyanların koruyucusu oldu. Önemli bir sonuç da Kırım Ermenilerinin kaderiydi. Savaş sırasında, geleneksel Ermeni köylerinde (örneğin Or-Kapu ve Kerç) yaşayan Kırım Ermenileri, askeri operasyonlar ve mülteci yer değiştirmelerine maruz kaldı. Antlaşmadan sonra toplulukları küçülmeye başladı; birçok aile güvenlik ve yeniden yerleştirme fırsatları arayarak Rus İmparatorluğu’nun diğer bölgelerine, özellikle Ermenistan’a göç etti. Bu, Ermeni diasporasının Rusya’da yayılmasına katkıda bulundu.

—

Գառնիկ Սուրենի Ալեքսանյանը ծնվել է 1956 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Խանձաձոր գյուղում, ԼՂՀ Հադրութի շրջան։ Վիրաբույժ էր, ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության մայոր (1998), Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

1985 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1986-2000 թվականներին աշխատել է Հայաստանի Մեղրիի և ԼՂՀ Հադրութի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցներում, Հադրութի ՊՇ-ում, ՀՀ ՊՆ համար 1 զորամասում, կենտրոնական զինվորական հոսպիտալում և Երևանի կայազորային կլինիկական հոսպիտալում, որտեղ 2000 թվականից եղել է բուժական գծով պետի տեղակալ։ 1989 թվականին կամավոր մեկնել է Արցախ, մասնակցել Հադրութի և Մարտակերտի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր ազատամարտիկների՝ ցուցաբերելով անձնվիրություն և խիզախություն։ Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Արիության համար» և ՀՀ «Մարտական ծառայության համար» մեդալներով։ Գառնիկ Ալեքսանյանի կյանքն ու գործունեությունը օրինակ են ծառայում հայրենիքի և մասնագիտության հանդեպ նվիրվածության։ Նրա ներդրումը հայ զինվորական բժշկության և Արցախի ազատագրության գործում անգնահատելի է։ Նա մահացել է 2011 թվականին իր ծննդավայր Խանձաձոր գյուղում։

### Русский
Хирург-герой Арцахской войны

Гарник Суренович Алексанян родился 1 октября 1956 года в селе Хандзазор, Хадрутский район, Нагорно-Карабахская автономная область. Хирург, майор медицинской службы армии Армении (1998), участник Арцахской освободительной войны. В 1985 году окончил Ереванский государственный медицинский институт. С 1986 по 2000 годы работал в районных центральных больницах Мегри и Хадрута, в Хадрутской ПШ, в воинской части №1 Минобороны Армении, в Центральном военном госпитале и в Клиническом госпитале гарнизона Еревана, где с 2000 года занимал должность заместителя начальника по лечебной части. В 1989 году добровольцем отправился в Карабах, участвовал в боях за самооборону и освобождение районов Хадрут и Мартакерт. В полевых подвижных госпиталях лечил и оперировал сотни бойцов, проявляя самоотверженность и мужество. Награждён медалью НКР «За мужество» и медалью Армении «За боевые заслуги». Жизнь и деятельность Гарника Алексаняна служат примером преданности родине и профессии. Его вклад в армянскую военную медицину и освобождение Арцаха неоценим. Он скончался в 2011 году в своём родном селе Хандзазор.

### English
Surgeon-Hero of the Artsakh War

Garnik Surenovich Aleksanyan was born on October 1, 1956, in Khantzazor village, Hadrut District, Nagorno-Karabakh Autonomous Region. A surgeon and major in the medical service of the Armenian army (1998), he was a participant in the Artsakh Liberation War. He graduated from the Yerevan State Medical Institute in 1985. From 1986 to 2000, he worked in the district central hospitals of Meghri and Hadrut, at Hadrut PSH, in Military Unit No. 1 of the Armenian Ministry of Defense, at the Central Military Hospital, and at the Yerevan Garrison Clinical Hospital, where he served as deputy chief for medical affairs from 2000. In 1989, he volunteered for Karabakh, participating in the self-defense and liberation battles of Hadrut and Martakert districts. In field mobile hospitals, he treated and operated on hundreds of fighters, demonstrating dedication and courage. He was awarded the NKR Medal “For Courage” and the Armenian Medal “For Combat Service.” Garnik Aleksanyan’s life and work are an example of devotion to homeland and profession. His contribution to Armenian military medicine and the liberation of Artsakh is invaluable. He passed away in 2011 in his native village of Khantzazor.