Գուրգեն Արտուշի Մարգարյանը ծնվել է 1978 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Հայ զինվոր էր, Հայաստանի Հանրապետության Պաշտպանության նախարարության լեյտենանտ։

Գուրգենը ավարտել է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանը՝ ստանալով բակալավրի աստիճան, որից հետո զորակոչվել է Հայաստանի Զինված ուժեր։ Զինվորական ծառայությունն ավարտելուց հետո նա ընտրել է շարունակել կարիերան որպես սպա։ 2004 թվականի հունվարի 11-ից մասնակցել է ՆԱՏՕ-ի «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» անգլիալեզու ուսումնական դասընթացներին Բուդապեշտում, Հունգարիա։ Ցավոք, նրա կյանքը կտրվել է 2004 թվականի փետրվարի 19-ին, երբ ադրբեջանցի սպա Ռամիլ Սաֆարովը դաժանորեն սպանել է նրան՝ քնած ժամանակ կացնով 16 հարված հասցնելով գլխին։ Սաֆարովը փորձել է սպանել նաև մեկ այլ հայ սպայի՝ Հայկ Մակուչյանի, սակայն նրան փրկել է փակված դուռը։ Հունգարիայում անցկացված դատավարությունում Սաֆարովը դատապարտվել է ցմահ բանտարկության՝ առանց առաջին 30 տարում համաներման իրավունքի, սակայն 2012 թվականին նա հանձնվել է Ադրբեջանին, որտեղ անմիջապես ներում է ստացել, ստացել է բնակարան, կոչման բարձրացում և 8 տարվա աշխատավարձ։ Այս որոշումը հանգեցրել է Հայաստանի և Հունգարիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների խզման։ Գուրգենի հիշատակը հավերժացվել է Երևանի Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում, որտեղ նա թաղված է։ Նրա անունով Երևանում կա դպրոց, հասարակական կազմակերպություն, պուրակ՝ հուշարձանով, և Աջափնյակում՝ կիսանդրի Լենինգրադյան փողոց 52 հասցեում։ Շիրակի մարզի Ջաջուռ գյուղի մոտ՝ Հերհերի ձորում, տեղադրված է խաչքար-հուշարձան։ Նրա սպանությունը դատապարտվել է միջազգային հանրության կողմից, ներառյալ Ղազախստանի, որն ընդգծել է հանցագործության դաժանությունը։ Գուրգեն Մարգարյանի կյանքն ու մահը դարձել են հայ-ադրբեջանական հակամարտության խորհրդանիշ։

### Русский

Жертва азербайджанского подонка  в Будапеште

Гурген Артушович Маргарян родился 26 сентября 1978 года в Ереване, Армянская ССР. Армянский военнослужащий, лейтенант Министерства обороны Республики Армения. Гурген окончил Национальный политехнический университет Армении, получив степень бакалавра, после чего был призван в Вооружённые силы Армении. Завершив срочную службу, он решил продолжить карьеру офицера. С 11 января 2004 года участвовал в англоязычных курсах НАТО «Партнёрство ради мира» в Будапеште, Венгрия. К сожалению, его жизнь оборвалась 19 февраля 2004 года, когда азербайджанский офицер Рамиль Сафаров жестоко убил его, нанеся 16 ударов топором по голове во сне. Сафаров также пытался убить другого армянского офицера, Хайка Макучяна, но тому спасла запертая дверь. На суде в Венгрии Сафаров был приговорён к пожизненному заключению без права на помилование в течение первых 30 лет, но в 2012 году его экстрадировали в Азербайджан, где он сразу получил помилование, квартиру, повышение до майора и зарплату за 8 лет. Это вызвало разрыв дипломатических отношений между Арменией и Венгрией. Память Гургена увековечена в военном пантеоне Ераблур в Ереване, где он похоронен. В его честь названы школа, общественная организация, парк с памятником в Ереване, а также бюст в Аджапняке на улице Ленинградян, 52. Вблизи села Джаджур в Ширакской области, в ущелье Херхери, установлен хачкар-памятник. Его убийство осудили международные круги, включая Казахстан, подчеркнувший жестокость преступления. Жизнь и смерть Гургена Маргаряна стали символом армяно-азербайджанского конфликта.

### English

Victim of Azerbaijani scum in Budapest

Gurgen Artushovich Margaryan was born on September 26, 1978, in Yerevan, Armenian SSR. An Armenian soldier and lieutenant in the Ministry of Defense of the Republic of Armenia, he graduated from the National Polytechnic University of Armenia with a bachelor’s degree before being drafted into the Armenian Armed Forces. After completing mandatory service, he chose to continue his career as an officer. From January 11, 2004, he participated in NATO’s “Partnership for Peace” English-language courses in Budapest, Hungary. Tragically, his life ended on February 19, 2004, when Azerbaijani officer Ramil Safarov brutally murdered him, inflicting 16 axe blows to his head while he slept. Safarov also attempted to kill another Armenian officer, Hayk Makuchyan, but was stopped by a locked door. In Hungary, Safarov was sentenced to life imprisonment without parole for the first 30 years, but in 2012, he was extradited to Azerbaijan, where he was immediately pardoned, given an apartment, promoted to major, and paid eight years’ salary. This led to the severance of diplomatic relations between Armenia and Hungary. Gurgen’s memory is honored at the Yerablur military pantheon in Yerevan, where he is buried. A school, public organization, park with a monument, and a bust in Ajapnyak on Leningradyan Street 52 bear his name. A khachkar-monument stands near Jajur village in Shirak’s Herheri Valley. His murder was condemned internationally, including by Kazakhstan, which highlighted the crime’s brutality. Gurgen Margaryan’s life and death have become a symbol of the Armenian-Azerbaijani conflict.

Azərbaycanca

Budapeştdə Azərbaycan alçağının qurbanı

Qurgen Artuşoviç Marqaryan 1978-ci il sentyabrın 26-da Ermənistan SSR, Yerevanda anadan olub. Erməni əsgər, Ermənistan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin leytenantı idi. Qurgen Ermənistan Milli Politeknik Universitetini bakalavr dərəcəsi ilə bitirib, bundan sonra Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə çağırılıb. Məcburi xidməti başa vurduqdan sonra o, zabit kimi karyerasını davam etdirməyi seçib. 2004-cü il yanvarın 11-dən o, Macarıstanın Budapeşt şəhərində NATO-nun “Sülh naminə tərəfdaşlıq” ingilis dilli təlim kurslarında iştirak edib. Təəssüf ki, onun həyatı 2004-cü il fevralın 19-da Azərbaycan zabiti Ramil Səfərov tərəfindən amansızcasına qətlə yetirilərək başa çatıb. Səfərov yatarkən Qurgenin başına balta ilə 16 zərbə endirib, başını bədəndən demək olar ki, ayırıb. Səfərov başqa bir erməni zabiti, Hayk Makıçyanı da öldürməyə cəhd edib, lakin qapalı qapı onun həyatını xilas edib. Macarıstanda keçirilən məhkəmədə Səfərov ilk 30 il ərzində əfv hüququ olmadan ömürlük həbs cəzasına məhkum edilib, lakin 2012-ci ildə o, Azərbaycana ekstradisiya olunub və burada dərhal İham Əliyev tərəfindən əfv edilib, mənzil, mayor rütbəsi və 8 illik maaş ödənişi alıb. Bu, Ermənistan və Macarıstan arasında diplomatik münasibətlərin kəsilməsinə səbəb olub. Qurgenin xatirəsi Yerevanda, Yerablur hərbi panteonunda, harada dəfn olunduğu yerdə əbədiləşdirilib. Onun adı ilə Yerevanda məktəb, ictimai təşkilat, abidə ilə park və Acapnyakda Leningradyan küçəsi 52-də büst qoyulub. Şirak vilayətinin Caccur kəndi yaxınlığında, Herheri vadisində xačkar-abidə ucaldılıb. Onun qətli beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən Qazaxıstan tərəfindən pislənilib, hansı ki, cinayətin vəhşiliyini vurğulayıb. Qurgen Marqaryanın həyatı və ölümü Erməni-Azərbaycan münaqişəsinin simvoluna çevrilib.

1724 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Օսմանյան կայսրության բանակը, Ահմեդ փաշայի հրամանատարությամբ, գրավեց Երևանը՝ Պարսկաստանի մայրաքաղաքը այդ ժամանակաշրջանում:

Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Օսմանյան-Պարսկական պատերազմի (1723-1727) շրջանակներում, երբ Օսմանյան կայսրությունը օգտվեց Պարսկաստանի թուլացումից՝ Աֆղանական ապստամբության հետևանքով: Երևանի գրավումը դարձավ Օսմանյան կայսրության տարածքային ընդլայնման խորհրդանիշը Արևելքում և հանգեցրեց տարածաշրջանի վերաբաժանմանը, որը երկար ժամանակ ազդեց հայկական ժողովրդի ճակատագրի վրա: Պատերազմի այս փուլը նշանակում էր Պարսկաստանի Սեֆյան դինաստիայի անկումը և Օսմանյան կայսրության ժամանակավոր գերակայությունը Կովկասում:

**Նախապատմություն** 
18-րդ դարի սկզբին Պարսկաստանը գտնվում էր խոր ճգնաժամի մեջ՝ Սեֆյան շահերի թուլացման պատճառով: 1722 թվականին ապստամբ ազգերը, հատկապես աբղանները Մահմուդ խանի գլխավորությամբ, գրավեցին Իսֆահանը և տապալեցին Պարսկաստանի իշխանությունը: Այս թուլացումից օգտվելով՝ Օսմանյան կայսրությունը, որը երկար ժամանակ հակամարտություններ ուներ Պարսկաստանի հետ, սկսեց ռազմական արշավանք դեպի Արևելք: Միաժամանակ Ռուսական կայսրությունը, Պետրոս Մեծի գլխավորությամբ, նույնպես ներխուժեց Պարսկաստան՝ 1722-1723 թվականների պատերազմում, գրավելով Կասպից ծովի ափերը: Օսմանյան կայսրությունը, վախենալով ռուսական ընդլայնումից, 1723 թվականին պայմանագիր կնքեց Ռուսաստանի հետ՝ բաժանելով Պարսկաստանի տարածքները: Օսմանյան կայսրությունը ստացավ Արևմտյան Վրաստանը, Ադրբեջանը և Հայաստանը, ներառյալ Երևանը:

**Պատերազմի ընթացքը և Երևանի պաշարումը** 
1724 թվականի գարնան վերջին Օսմանյան բանակը, Ահմեդ փաշայի գլխավորությամբ, շարժվեց դեպի Երևան: Քաղաքը պաշտպանում էին պարսկական և հայկական ուժերը՝ Սաֆի-Ղուլի խանի հրամանատարությամբ: Պաշարումը սկսվեց հունիսին և տևեց ավելի քան երեք ամիս: Օսմանյան զորքերը, որոնք թվով գերազանցում էին պաշտպաններին, կիրառեցին հրետանային հարձակումներ և բազմաթիվ գրոհներ: Պաշտպանները դիմադրեցին դաժանորեն, սակայն սովը, հիվանդությունները և զորքերի պակասը թուլացրին նրանց: Սեպտեմբերի 26-ին օսմանյան զորքերը գրոհեցին քաղաքի պարիսպները և գրավեցին Երևանը: Գրավումը ուղեկցվեց կոտորածներով և թալանով, հազարավոր հայեր և պարսիկներ զոհվեցին կամ գերի ընկան:

**Հետևանքները** 
Երևանի գրավումը հանգեցրեց Օսմանյան կայսրության գերակայությանը տարածաշրջանում: Օսմանյան իշխանությունը տևեց մինչև 1735 թվականը, երբ Պարսկաստանը, Նադիր շահի գլխավորությամբ, վերադարձրեց քաղաքը: Այս ժամանակաշրջանը հայկական ժողովրդի համար դարձավ դժվարին, սակայն նաև խթանեց ազգային ինքնորոշման գաղափարները: Երևանը դարձավ Օսմանյան կայսրության վարչական կենտրոն, բայց հայկական մշակույթը և եկեղեցիները պահպանվեցին, չնայած ճնշումներին:

### Русская версия

Падение Еревана: Османская Победа 1724 года”

26 сентября 1724 года армия Османской империи под командованием Ахмеда-паши захватила Ереван, столицу Персии в тот период. Это событие произошло в рамках Османо-персидской войны (1723–1727 годов), когда Османская империя воспользовалась ослаблением Персии в результате афганского восстания. Захват Еревана стал символом территориального расширения Османской империи на Востоке и привел к переделу региона, который надолго повлиял на судьбу армянского народа. Эта фаза войны ознаменовала падение Сефевидской династии в Персии и временное доминирование Османской империи в Кавказе.

**Предыстория** 
В начале XVIII века Персия находилась в глубоком кризисе из-за ослабления шахов Сефевидов. В 1722 году восставшие афганцы под руководством Махмуда-хана захватили Исфахан и свергли персидскую власть. Османская империя, имевшая давние конфликты с Персией, воспользовалась этим ослаблением и начала военную кампанию на Восток. В то же время Российская империя под руководством Петра Великого также вторглась в Персию во время войны 1722–1723 годов, захватив прикаспийские земли. Османская империя, опасаясь русского расширения, в 1723 году заключила договор с Россией о разделе персидских территорий. Османская империя получила Западную Грузию, Азербайджан и Армению, включая Ереван.

**Ход войны и осада Еревана** 
В конце весны 1724 года османская армия под командованием Ахмеда-паши двинулась на Ереван. Город защищали персидские и армянские силы под командованием Сафи-Кули-хана. Осада началась в июне и длилась более трех месяцев. Османские войска, превосходившие числом защитников, применяли артиллерийские обстрелы и многочисленные штурмы. Защитники сопротивлялись упорно, но голод, болезни и нехватка войск ослабили их. 26 сентября османские войска штурмовали стены города и захватили Ереван. Захват сопровождался резней и грабежами, тысячи армян и персов погибли или попали в плен.

**Последствия** 
Захват Еревана привел к доминированию Османской империи в регионе. Османское правление длилось до 1735 года, когда Персия под руководством Надир-шаха вернула город. Этот период стал тяжелым для армянского народа, но также стимулировал идеи национального самоопределения. Ереван стал административным центром Османской империи, но армянская культура и церкви сохранились, несмотря на давление.

### English Version
The Fall of Yerevan: Ottoman Victory of 1724

On September 26, 1724, the army of the Ottoman Empire, under the command of Ahmed Pasha, captured Yerevan, the capital of Persia at that time. This event occurred during the Ottoman-Persian War (1723–1727), when the Ottoman Empire took advantage of Persia’s weakening due to the Afghan uprising. The capture of Yerevan became a symbol of the Ottoman Empire’s territorial expansion in the East and led to the region’s repartition, which long influenced the fate of the Armenian people. This phase of the war marked the fall of the Safavid dynasty in Persia and the temporary dominance of the Ottoman Empire in the Caucasus.

**Background** 
At the beginning of the 18th century, Persia was in a deep crisis due to the weakening of the Safavid shahs. In 1722, rebel Afghans led by Mahmud Khan captured Isfahan and overthrew Persian rule. The Ottoman Empire, with longstanding conflicts with Persia, exploited this weakening and began a military campaign to the East. Meanwhile, the Russian Empire under Peter the Great also invaded Persia during the 1722–1723 war, seizing the Caspian coastlands. The Ottoman Empire, fearing Russian expansion, concluded a treaty with Russia in 1723 to divide Persian territories. The Ottoman Empire received Western Georgia, Azerbaijan, and Armenia, including Yerevan.

**Course of the War and the Siege of Yerevan** 
In late spring 1724, the Ottoman army under Ahmed Pasha moved toward Yerevan. The city was defended by Persian and Armenian forces commanded by Safi-Quli Khan. The siege began in June and lasted over three months. Ottoman troops, outnumbering the defenders, used artillery bombardments and numerous assaults. The defenders resisted fiercely, but famine, diseases, and troop shortages weakened them. On September 26, Ottoman forces stormed the city walls and captured Yerevan. The capture was accompanied by massacres and looting, with thousands of Armenians and Persians killed or taken captive.

**Consequences** 
The capture of Yerevan led to Ottoman dominance in the region. Ottoman rule lasted until 1735, when Persia under Nadir Shah regained the city. This period was difficult for the Armenian people but also stimulated ideas of national self-determination. Yerevan became an administrative center of the Ottoman Empire, but Armenian culture and churches were preserved despite oppression.

### Türkçe Versiyon

Erivan’ın Düşüşü: 1724 Osmanlının Zaferi

26 Eylül 1724’te Osmanlı İmparatorluğu ordusu, Ahmed Paşa’nın komutasında, o dönem Pers’in başkenti Erivan’ı fethetti. Bu olay, Osmanlı-Pers Savaşı (1723–1727) kapsamında gerçekleşti ve Osmanlı İmparatorluğu, Afgan isyanı nedeniyle zayıflayan Pers’ten yararlanarak Doğu’da toprak genişlemesi yaptı. Erivan’ın fethi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğu’daki toprak genişlemesinin sembolü oldu ve bölgenin yeniden dağılımına yol açtı; bu, Ermeni halkının kaderini uzun süre etkiledi. Savaşın bu aşaması, Pers’teki Safevi hanedanının düşüşünü ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Kafkasya’daki geçici egemenliğini işaret etti.

**Arka Plan** 
18. yüzyılın başında Pers, Safevi şahlarının zayıflaması nedeniyle derin bir krizdeydi. 1722’de isyancı Afganlar, Mahmud Han’ın önderliğinde İsfahan’ı ele geçirdi ve Pers yönetimini devirdi. Osmanlı İmparatorluğu, Pers’le uzun süredir çatışmalar yaşayarak bu zayıflıktan yararlandı ve Doğu’ya askeri sefer başlattı. Aynı dönemde Rusya İmparatorluğu, Büyük Petro’nun önderliğinde 1722–1723 savaşında Pers’e saldırdı ve Hazar kıyılarını ele geçirdi. Osmanlı İmparatorluğu, Rus genişlemesinden korkarak 1723’te Rusya ile Pers topraklarını bölüşmek üzere anlaşma yaptı. Osmanlı İmparatorluğu, Batı Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan’ı, Erivan dahil, aldı.

**Savaşın Seyri ve Erivan Kuşatması** 
1724 baharının sonunda Osmanlı ordusu, Ahmed Paşa’nın komutasında Erivan’a ilerledi. Şehir, Safi-Kuli Han komutasındaki Pers ve Ermeni güçleri tarafından savunuldu. Kuşatma Haziran’da başladı ve üç aydan fazla sürdü. Osmanlı birlikleri, sayısal üstünlükle top bombardımanları ve sayısız hücumlar kullandı. Savunucular sert direniş gösterdi, ancak kıtlık, hastalıklar ve asker eksikliği onları zayıflattı. 26 Eylül’de Osmanlı kuvvetleri şehir duvarlarını aşarak Erivan’ı fethetti. Fetih, katliamlar ve yağmalarla eşlik edildi; binlerce Ermeni ve Pers öldü veya esir alındı.

**Sonuçlar** 
Erivan’ın fethi, bölgede Osmanlı egemenliğine yol açtı. Osmanlı yönetimi 1735’e kadar sürdü, o yıl Pers, Nadir Şah önderliğinde şehri geri aldı. Bu dönem Ermeni halkı için zorlu geçti, ancak ulusal öz belirleme fikirlerini de teşvik etti. Erivan, Osmanlı İmparatorluğu’nun idari merkezi oldu, ancak baskılara rağmen Ermeni kültürü ve kiliseleri korundu.

### فارسی نسخه (Фарси)

**فتح ایروان توسط ارتش عثمانی: ۲۶ سپتامبر ۱۷۲۴**

در تاریخ ۲۶ سپتامبر ۱۷۲۴، ارتش امپراتوری عثمانی به فرماندهی احمد پاشا، ایروان، که در آن زمان پایتخت ایران بود، را فتح کرد. این رویداد در چارچوب جنگ عثمانی-فارسی (۱۷۲۳-۱۷۲۷) رخ داد، زمانی که امپراتوری عثمانی از ضعف ایران به دلیل قیام افغان‌ها بهره‌برداری کرد. فتح ایروان نمادی از گسترش قلمرو عثمانی در شرق شد و به بازتوزیع منطقه منجر گردید که برای مدت طولانی بر سرنوشت مردم ارمنی تأثیر گذاشت. این مرحله از جنگ، سقوط سلسله صفویه در ایران و سلطه موقت عثمانی در قفقاز را نشان داد.

**پیشینه تاریخی** 
در آغاز قرن هجدهم، ایران به دلیل ضعف شاهان صفوی در بحران عمیقی قرار داشت. در سال ۱۷۲۲، قوم‌های شورشی، به‌ویژه افغان‌ها به رهبری محمود خان، اصفهان را تصرف کردند و حکومت ایران را سرنگون ساختند. امپراتوری عثمانی که از دیرباز با ایران درگیری داشت، از این ضعف استفاده کرد و به سوی شرق کمپین نظامی آغاز نمود. در همین زمان، امپراتوری روسیه به فرماندهی پتر کبیر نیز در جنگ ۱۷۲۲-۱۷۲۳ به ایران حمله کرد و سواحل دریای خزر را تصرف نمود. امپراتوری عثمانی که از گسترش روسیه هراس داشت، در سال ۱۷۲۳ با روسیه پیمانی برای تقسیم قلمروهای ایران امضا کرد. عثمانی‌ها غرب گرجستان، آذربایجان و ارمنستان، از جمله ایروان، را به دست آوردند.

**سیر جنگ و محاصره ایروان** 
در اواخر بهار ۱۷۲۴، ارتش عثمانی به فرماندهی احمد پاشا به سوی ایروان حرکت کرد. شهر توسط نیروهای پارسی و ارمنی به فرماندهی صفی‌قلی خان دفاع می‌شد. محاصره در ماه ژوئن آغاز شد و بیش از سه ماه طول کشید. نیروهای عثمانی که از نظر تعداد بر مدافعان برتری داشتند، از بمباران توپخانه‌ای و حملات متعدد استفاده کردند. مدافعان با شجاعت مقاومت کردند، اما قحطی، بیماری‌ها و کمبود نیروها آن‌ها را تضعیف کرد. در ۲۶ سپتامبر، نیروهای عثمانی دیوارهای شهر را تسخیر کردند و ایروان را فتح نمودند. این فتح با کشتار و غارت همراه بود؛ هزاران ارمنی و پارسی کشته شدند یا به اسارت درآمدند.

**پیامدها** 
فتح ایروان به سلطه عثمانی در منطقه منجر شد. حکومت عثمانی تا سال ۱۷۳۵ ادامه داشت، زمانی که ایران به رهبری نادر شاه شهر را بازپس گرفت. این دوره برای مردم ارمنی سخت بود، اما همچنین ایده‌های خودمختاری ملی را تقویت کرد. ایروان به مرکز اداری امپراتوری عثمانی تبدیل شد، اما با وجود فشارها، فرهنگ و کلیساهای ارمنی حفظ شدند.

—

2023 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, ժամը մոտ 19:00-ին, Ստեփանակերտ-Ասկերան ավտոճանապարհի հարակից տարածքում՝ Բերկաձորում (Ստեփանակերտից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա), տեղի ունեցավ խոշոր պայթյուն բենզալցակայան-պահեստում, որը հանգեցրեց Արցախի Հանրապետության (Ղարաբաղի) ամենածանր ողբերգություններից մեկին:

Այս պայթյունը, որը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիայի ֆոնին, հանգեցրեց 170-ից ավելի մահերի (վերջնական թիվը հասավ 218-ի) և 120-ից ավելի վիրավորների, որոնցից շատերը ծանր վիճակում էին: Պայթյունը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ հազարավոր էթնիկ հայեր, վախենալով ցեղասպանությունից, փորձում էին լքել Արցախը՝ դեպի Հայաստան, և բենզալցակայանում մեծ խցանումներ էին առաջացել անվճար վառելիք ստանալու համար: Արցախի պաշտպանության բոլոր ուժերը կենտրոնացած էին սահմանային պաշտպանության վրա, իսկ բժշկական հնարավորությունները բավարար չէին: Այս իրադարձությունը համարվում է Արցախի էթնիկ զտման և ցեղասպանության 2023 թվականի ամենակարևոր խորհրդանիշերից մեկը:

**Նախապատմությունը** 
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց լայնամասշտաբ ռազմական հարձակում Արցախի վրա, որը տևեց ընդամենը 24 ժամ: Արդյունքում Արցախի իշխանությունները ստիպված եղան հանձնվել և համաձայնել «վերադարձը» Ադրբեջանին, ինչը հանգեցրեց 120,000 էթնիկ հայերի մեծածավալ տեղահանման դեպի Հայաստան: Մինչ այդ, 2022-2023 թվականներին Արցախը շրջափակված էր Լաչինի միջանցքով, ինչը հանգեցրեց սննդային ճգնաժամի և հիմնական պարագաների պակասի, այդ թվում՝ վառելիքի: Սեպտեմբերի 25-ի առավոտյան Արցախի տեղեկատվական շտաբը հայտարարեց, որ բոլոր ցանկացող քաղաքացիներին կտրամադրվի անվճար վառելիք 5 բենզալցակայաններում՝ սկսած ժամը 14:00-ից, որպեսզի հեշտացնել տեղահանումը: Սակայն սա հանգեցրեց մեծ խցանումների, քանի որ վառելիքի պակասը ստեղծել էր խուճապ: Պահեստը, որը ծառայում էր ռազմական նպատակներով, հագեցած էր բենզինով և այլ վառելիքներով, ինչը դարձրեց պայթյունը կատաստրոֆիկ:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Պայթյունը տեղի ունեցավ ժամը 19:00-ի հատվածում Բերկաձորի բենզալցակայան-պահեստում, որտեղ հարյուրավոր մեքենաներ էին խցանվել անվճար վառելիք ստանալու համար: Պայթյունը, որը հնարավոր է հրկիզվել վառելիքի արտահոսքից կամ անզգուշությունից, հրդեհ բարձրացրեց, որը տարածվեց արագորեն՝ հաշվի առնելով պահեստի ծանրաբեռնվածությունը: Արդյունքում ստեղծվեց հսկայական կրակի գնդակ, որը կուլ տվեց տասնյակ մեքենաներ և մարդիկ: Առաջին հաղորդումները տարածվեցին անմիջապես, և Ստեփանակերտի հիվանդանոցները լցվեցին ծանր վիրավորներով: Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան Գեղամ Ստեփանյանը հայտարարեց, որ տեղական բժշկական հնարավորությունները բավարար չեն, և պահանջեց անհապաղ սանիտարական ավիացիա Ստեփանակերտ: Հայաստանի կառավարությունը արձագանքեց՝ սեպտեմբերի 26-ի առավոտյան ուղղաթիռով ուղարկելով բժիշկների թիմ, դեղորայք և բժշկական պարագաներ: Ռուսական խաղաղապահները նույնպես օգնեցին վիրավորներին բուժել՝ սակայն Ադրբեջանի առաջարկը տեղափոխել վիրավորներին իրենց հիվանդանոցները մերժվեց: Մինչև սեպտեմբերի 29-ը հաստատված էր 170 մահ, 290 վիրավոր, իսկ վերջնական թվերը հասան 218 մահվան:

**Շրջանառվող վարկածներ** 
Պաշտոնական վարկածով (Արցախի նախագահ Սամվել Շահրամանյանի խոսքերով) պայթյունը տեղի ունեցավ անվտանգության կանոնների խախտման պատճառով՝ պահեստի գերծանրաբեռնվածության հետևանքով: Սակայն շրջանառվում են կոնսպիրացիոն տեսություններ, ինչպես իսրայելցի բլոգեր-լրագրող Ալեքսանդր Լապշինի պնդումները, ով այն համարում է Ադրբեջանի կողմից կանխամտածված ահաբեկչություն՝ ցեղասպանության սցենարի մաս: Լապշինը նշում է, որ պայթյունը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական գործողությունների ֆոնին, որտեղ նպատակահարգով կարող էր թուլացնել հայկական տեղահանումը: Միջազգային լրատվամիջոցները հաստատում են խցանումների և խուճապի մասին, սակայն չեն հաստատում ահաբեկչության վարկածը, թեև ընդգծում են Ադրբեջանի ագրեսիայի դերը ողբերգության նախադրյալներում:

**Արձագանքներ** 
Հայաստանի կառավարությունը անմիջապես արձագանքեց՝ ուղարկելով բժշկական օգնություն, սակայն Արցախի հիվանդանոցների ծանրաբեռնվածությունը խոչընդոտեց: Ռուսաստանի ԱԳՆ խոսնակ Մարիա Զախարովան արտահայտեց ցավակցություն զոհերի ընտանիքներին, սակայն չհայտարարեց կոնկրետ օգնության մասին: Միջազգային հանրությունը դատապարտեց Ադրբեջանի ագրեսիան, սակայն պայթյունի հետ կապված արձագանքը սահմանափակ էր: Արցախի էթնիկ հայերը շարունակեցին տեղահանվել՝ մինչև սեպտեմբերի 26-ը ավելի քան 28,000-ը հասնելով:

**Հետևանքները** 
Պայթյունը խորացրեց Արցախի հումանիտար ճգնաժամը, հանգեցնելով 120,000 հայերի ամբողջական տեղահանման: Այն ցույց տվեց շրջափակման (2022-2023) և ռազմական հարձակման հետևանքները, որտեղ վառելիքի պակասը դարձավ կյանքի սպառնալիք: Մինչ օրս (2025 թ.) ողբերգությունը հիշատակվում է որպես ցեղասպանության խորհրդանիշ, և կան պահանջներ միջազգային հետաքննության:

—

### Русская версия

Взрыв на бензоскладе в Степанакерте: Трагедия Арцаха 25 сентября 2023 года

25 сентября 2023 года, около 19:00 (UTC+4), в районе Беркадзора (недалеко от Степанакерта, примерно 5 км от столицы), на бензоскладе у дороги Степанакерт-Аскеран произошел мощный взрыв, который стал одной из самых тяжелых трагедий в истории Нагорно-Карабахской Республики (Арцах). Взрыв произошел на фоне военной агрессии Азербайджана и привел к гибели от 170 до 218 человек и ранениям более 120, многие из которых находились в тяжелом и критическом состоянии. Взрыв случился, когда тысячи этнических армян, опасаясь геноцида, пытались покинуть Арцах в сторону Армении, и на заправке образовались огромные очереди за бесплатным топливом. Все силы обороны Арцаха были сосредоточены на границе, а медицинские ресурсы оказались недостаточными. Это событие считается одним из ключевых символов этнической чистки и геноцида в Арцахе в 2023 году.

**Предыстория** 
19 сентября 2023 года Азербайджан начал полномасштабное военное наступление на Арцах, которое длилось всего 24 часа. В результате власти Арцаха вынуждены были капитулировать и согласиться на “реинтеграцию” в Азербайджан, что привело к массовому исходу 120 000 этнических армян в Армению. До этого, в 2022–2023 годах, Арцах был заблокирован через Лачинский коридор, что вызвало гуманитарный кризис, включая дефицит топлива и продуктов. Утром 25 сентября Информационный штаб Арцаха объявил, что всем желающим предоставят бесплатное топливо на 5 заправках с 14:00, чтобы облегчить эвакуацию. Однако это привело к пробкам, поскольку дефицит топлива вызвал панику. Склад, использовавшийся для военных нужд, был переполнен бензином и другим топливом, что сделало взрыв катастрофическим.

**Ход событий** 
Взрыв произошел около 19:00 на складе-заправке в Беркадзоре, где сотни машин стояли в очереди за бесплатным топливом. Взрыв, предположительно вызванный утечкой топлива или небрежностью, спровоцировал пожар, который быстро распространился из-за переполненности. Огненный шар поглотил десятки автомобилей и людей. Первые сообщения появились в социальных сетях, и больницы Степанакерта заполнились тяжелыми ранеными. Защитник прав человека Арцаха Гегам Степанян заявил, что местные медицинские возможности недостаточны и потребовал срочной санитарной авиации в Степанакерт. Правительство Армении отреагировало: утром 26 сентября вертолетом отправило бригаду врачей с медикаментами и оборудованием. Российские миротворцы помогли лечить раненых, но предложение Азербайджана эвакуировать пострадавших в свои больницы было отвергнуто. К 29 сентября подтверждено 170 смертей, 290 раненых, а итоговые цифры достигли 218 погибших.

**Циркулирующие версии** 
По официальной версии (заявление президента Арцаха Самвела Шахраманяна) взрыв произошел из-за нарушения правил безопасности в подземном хранилище, перегруженном бензином для военных нужд. Однако распространяются конспирологические теории, включая утверждения израильского блогера-журналиста Александра Лапшина, который назвал это преднамеренным терактом Азербайджана в рамках сценария геноцида в Арцахе. Лапшин отмечает, что взрыв произошел на фоне военных действий Азербайджана и мог быть направлен на срыв армянской эвакуации. Международные СМИ подтверждают пробки и панику, но не подтверждают версию теракта, хотя подчеркивают роль азербайджанской агрессии в предпосылках трагедии.

**Реакции** 
Правительство Армении оперативно отреагировало, отправив медицинскую помощь, но переполненность больниц Арцаха помешала. Официальный представитель МИД РФ Мария Захарова выразила соболезнования семьям погибших, но не объявила о конкретной помощи. Международное сообщество осудило агрессию Азербайджана, но реакция на взрыв была ограниченной. Этнические армяне Арцаха продолжили эвакуацию — к 26 сентября более 28 000 человек пересекли границу в Армению.

**Последствия** 
Взрыв усугубил гуманитарный кризис в Арцахе, приведя к полному исходу 120 000 армян. Он показал последствия блокады (2022–2023) и военного наступления, где дефицит топлива стал угрозой жизни. По состоянию на 2025 год трагедия вспоминается как символ геноцида, и звучат призывы к международному расследованию.

—

### English Version
Explosion at Stepanakert Fuel Depot: The Artsakh Tragedy of September 25, 2023

On September 25, 2023, around 19:00 (UTC+4), a massive explosion occurred at a fuel depot-gas station in Berkadzor (about 5 km from Stepanakert), near the Stepanakert-Askeran highway, marking one of the heaviest tragedies in the history of the Republic of Artsakh (Nagorno-Karabakh). The blast, amid Azerbaijan’s military aggression, resulted in 170 to 218 deaths and over 120 injuries, many in critical condition. It happened as thousands of ethnic Armenians, fearing genocide, queued for free fuel to flee Artsakh toward Armenia, creating massive traffic jams. All defense forces were focused on the border, and medical resources were insufficient. This event is seen as a key symbol of the 2023 ethnic cleansing and genocide in Artsakh.

**Background** 
On September 19, 2023, Azerbaijan launched a full-scale military offensive on Artsakh, lasting just 24 hours. Artsakh authorities were forced to surrender and agree to “reintegration” into Azerbaijan, triggering the exodus of 120,000 ethnic Armenians to Armenia. Previously, in 2022–2023, Artsakh was blockaded via the Lachin Corridor, causing a humanitarian crisis with shortages of fuel and essentials. On the morning of September 25, Artsakh’s Information Headquarters announced free fuel at 5 gas stations from 14:00 for all wishing to evacuate. However, this led to jams, as fuel scarcity sparked panic. The depot, used for military purposes, was overloaded with gasoline and other fuels, making the explosion catastrophic.

**Course of Events** 
The explosion hit around 19:00 at the Berkadzor depot, where hundreds of cars queued for free fuel. Likely triggered by a fuel leak or negligence, it ignited a fire that spread rapidly due to overcrowding. The fireball engulfed dozens of vehicles and people. First reports spread via social media, overwhelming Stepanakert’s hospitals with severe cases. Artsakh Human Rights Defender Gegham Stepanyan stated local medical facilities were inadequate and urged immediate sanitary aviation to Stepanakert. Armenia responded: on September 26 morning, a helicopter team with doctors, medications, and equipment was dispatched. Russian peacekeepers aided treatment, but Azerbaijan’s offer to evacuate the injured to their hospitals was rejected. By September 29, 170 deaths and 290 injuries were confirmed, with final figures reaching 218 fatalities.

**Circulating Theories** 
Officially (per Artsakh President Samvel Shahramanyan’s statement), the blast resulted from safety violations in the overloaded underground depot for military gasoline. However, conspiracy theories circulate, including claims by Israeli blogger-journalist Alexander Lapshin, who called it a deliberate Azerbaijani terrorist act fitting the genocide scenario in Artsakh. Lapshin notes it occurred amid Azerbaijan’s operations and could aim to disrupt Armenian evacuation. International media confirm jams and panic but do not endorse the terror theory, though they highlight Azerbaijan’s aggression as a precursor.

**Responses** 
Armenia acted swiftly, sending aid, but Artsakh hospitals’ overload hindered efforts. Russian Foreign Ministry spokesperson Maria Zakharova expressed condolences to victims’ families but announced no specific aid. The international community condemned Azerbaijan’s aggression, but responses to the explosion were limited. Ethnic Armenians continued evacuating — over 28,000 crossed into Armenia by September 26.

**Aftermath** 
The explosion deepened Artsakh’s humanitarian crisis, leading to the full exodus of 120,000 Armenians. It exposed blockade (2022–2023) and offensive consequences, where fuel shortages became life-threatening. As of 2025, the tragedy is remembered as a genocide symbol, with calls for international investigation.

Գրիգորի Միխայիլի Պոժենյանը մահացել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Մոսկվայում, Ռուսաստան։ Խորհրդային և ռուս ռազմաճակատային բանաստեղծ, գրող, Մոսկվայի գրողների միության անդամ, Ռուսաստանի պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր, մի քանի կինոսցենարների հեղինակ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից էր։

Հայրը՝ Միխայիլ Պոժենյանը, ծագումով հայ էր, Խարկովի տրակտորային գործարանի հիմնադիրներից։ Մայրը՝ Ելիզավետա Քերները, հրեա, բժշկական գիտությունների թեկնածու, աշխատել է որպես թերապևտ և պրոֆեսոր։ Պոժենյանը ծառայել է Սևծովյան նավատորմում, մասնակցել Օդեսայի և Սևաստոպոլի պաշտպանությանը, եղել է հետախույզ։ Նա մասնակցել է Բելյաևկայի ջրամատակարարման կայանի հետգրավմանը, վիրավորվել, բայց ողջ մնացել։ Պատերազմն ավարտել է լեյտենանտի կոչումով։ Նրա սխրանքները ներշնչել են «Ծարավ» ֆիլմի սցենարը։

Պոժենյանը բանաստեղծություններ է գրել պատերազմի ժամանակ, աշխատել «Боевая вахта» և «Красный Черноморец» թերթերում։ Նրա առաջին գիրքը՝ «Քամի ծովից» (1955), բանաստեղծությունների ժողովածու էր։ Գրել է «Ծարավ» (1959), «Երբեք» (1962), «Ցտեսություն» (1966), «Գնացք դեպի հեռավոր օգոստոս» (1971) ֆիլմերի սցենարները։ Նրա բանաստեղծությունների հիման վրա ստեղծվել են ավելի քան 60 երգ, որոնք կատարել են Իոսիֆ Կոբզոնը, Մուսլիմ Մագոմաևը, Յուրի Անտոնովը և այլք։ 1972-ին գրել է «Ջին Գրինը անձեռնմխելի է» վեպը։ Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի I և II աստիճանի, Կարմիր աստղի, Պատվո նշան շքանշաններով, ինչպես նաև «Օդեսայի պաշտպանության համար», «Սևաստոպոլի պաշտպանության համար», «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալներով։

### Русский

Отважный голос войны и литературы

Григорий Михайлович Поженян умер 19 сентября 2005 года в Москве, Россия. Советский и российский фронтовой поэт, писатель, член Союза писателей Москвы, дважды лауреат Государственной премии России, автор нескольких киносценариев. Участник Великой Отечественной войны.

Отец, Михаил Поженян, армянин по происхождению, был одним из основателей Харьковского тракторного завода. Мать, Елизавета Кернер, еврейка, кандидат медицинских наук, работала терапевтом и профессором. Поженян служил в Черноморском флоте, участвовал в обороне Одессы и Севастополя, был разведчиком. Участвовал в операции по возвращению водоснабжающей станции в Беляевке, получил ранение, но выжил. Войну окончил в звании лейтенанта. Его подвиги легли в основу сценария фильма «Жажда».

Поженян начал писать стихи во время войны, работал в газетах «Боевая вахта» и «Красный Черноморец». Первая книга — сборник стихов «Ветер с моря» (1955). Написал сценарии к фильмам «Жажда» (1959), «Никогда» (1962), «Прощай» (1966), «Поезд в далекий август» (1971). На его стихи создано более 60 песен, исполненных Иосифом Кобзоном, Муслимом Магомаевым, Юрием Антоновым и другими. В 1972 году написал роман «Джин Грин — неприкасаемый». Награждён орденами Отечественной войны I и II степени, Красной Звезды, Почётного знака, а также медалями «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Кавказа».

### English

Courageous Voice of War and Literature

Grigory Mikhailovich Pozhenyan died on September 19, 2005, in Moscow, Russia. A Soviet and Russian frontline poet, writer, member of the Moscow Writers’ Union, two-time laureate of the Russian State Prize, and author of several screenplays. He was a participant in the Great Patriotic War.

His father, Mikhail Pozhenyan, of Armenian descent, was a founder of the Kharkiv Tractor Plant. His mother, Elizaveta Kerner, a Jew, was a candidate of medical sciences and worked as a therapist and professor. Pozhenyan served in the Black Sea Fleet, took part in the defense of Odesa and Sevastopol, and worked as a scout. He participated in the recapture of the Belyaevka water supply station, was wounded, but survived. He ended the war as a lieutenant. His exploits inspired the screenplay for the film “Thirst.”

Pozhenyan began writing poetry during the war, contributing to the newspapers *Boevaya Vakhta* and *Krasny Chernomorets*. His first book, the poetry collection *Wind from the Sea*, was published in 1955. He wrote screenplays for films including *Thirst* (1959), *Never* (1962), *Farewell* (1966), and *Train to Distant August* (1971). Over 60 songs based on his poems were performed by artists like Iosif Kobzon, Muslim Magomayev, and Yuri Antonov. In 1972, he co-authored the novel *Jin Green — Untouchable*. He was awarded the Orders of the Patriotic War I and II degrees, the Red Star, the Badge of Honor, and medals for the Defense of Odesa, Sevastopol, and the Caucasus.

### Українська

Відважний голос війни та літератури

Григорій Михайлович Поженян помер 19 вересня 2005 року в Москві, Росія. Радянський і російський фронтовий поет, письменник, член Спілки письменників Москви, дворазовий лауреат Державної премії Росії, автор кількох кіносценаріїв. Учасник Великої Вітчизняної війни.

Його батько, Михайло Поженян, вірменин за походженням, був одним із засновників Харківського тракторного заводу. Мати, Єлизавета Кернер, єврейка, кандидатка медичних наук, працювала терапевтом і професором. Поженян служив у Чорноморському флоті, брав участь в обороні Одеси та Севастополя, був розвідником. Брав участь у відвоюванні водонапірної станції в Біляївці, був поранений, але вижив. Війну закінчив у званні лейтенанта. Його подвиги лягли в основу сценарію фільму «Спрага».

Поженян почав писати вірші під час війни, працюючи в газетах «Боевая вахта» і «Красный Черноморец». Перша книга — збірка віршів «Вітер з моря» (1955). Написав сценарії до фільмів «Спрага» (1959), «Ніколи» (1962), «Прощай» (1966), «Поїзд у далекий серпень» (1971). На його вірші створено понад 60 пісень, виконаних Йосипом Кобзоном, Муслімом Магомаєвим, Юрієм Антоновим та іншими. У 1972 році співавтор роману «Джин Грін — недоторканний». Нагороджений орденами Вітчизняної війни I і II ступеня, Червоної Зірки, Почесного знака, а також медалями за оборону Одеси, Севастополя і Кавказу.

2022 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Ադրբեջանը սկսեց չհրահրված և չարդարացված ռազմական ագրեսիա Հայաստանի Հանրապետության դեմ՝ հարձակվելով սահմանային գոտուց դուրս՝ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքում: Այս հարձակումը, որը տևեց մինչև սեպտեմբերի 14-ը, հանգեցրեց տասնյակ զոհերի և հազարավոր քաղաքացիների տարհանման:

Ադրբեջանը օգտագործեց ծանր հրետանի, անօդաչու թռչող սարքեր և մեծաքանակ զորքեր՝ հարձակվելով Սոթք, Գորիս, Ջերմուկ, Վարդենիս և այլ բնակավայրերի վրա: Այս գործողությունները ոչ միայն խախտեցին 2020 թվականի եռակողմ հրադադարի պայմանները, այլև ուղղված էին Հայաստանի տարածքային ամբողջականության դեմ՝ փորձելով զավթել նոր տարածքներ:

**Նախապատմությունը** 
Հարձակումը տեղի ունեցավ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ Ադրբեջանը, օգտագործելով Թուրքիայի և այլ երկրների աջակցությունը, զավթեց Արցախի տարածքների մեծ մասը: 2021-2022 թվականներին սահմանային միջադեպերը հաճախակիացան՝ Ադրբեջանի կողմից հրահրված: Հայկական կողմը մշտապես զգուշացրել էր միջազգային հանրությանը Ադրբեջանի ռազմատենչության մասին, մասնավորապես՝ Ռուսաստանի թուլության ֆոնին (Ուկրաինայի պատերազմի պատճառով): Սեպտեմբերի 12-ի երեկոյան Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը հայտնեց ադրբեջանական զորքերի կուտակման մասին, իսկ կեսգիշերից հետո սկսվեց հարձակումը: Ադրբեջանը մեղադրեց Հայաստանին «լայնածավալ սադրանքների» մեջ, սակայն հայկական աղբյուրները դա համարում են կեղծ արդարացում՝ հարձակումը քողարկելու համար:

**Իրադարձության ընթացքը** 
Սեպտեմբերի 13-ի կեսգիշերին (մոտ 00:05-ին) ադրբեջանական զորքերը սկսեցին ինտենսիվ հրետակոծություն Հայաստանի սահմանային դիրքերի վրա՝ օգտագործելով հրանոթներ, հավանգներ և անօդաչու թռչող սարքեր: Հարձակումը տարածվեց մոտ 200 կմ երկարությամբ սահմանային գոտում՝ Գեղարքունիքից մինչև Սյունիք: Ադրբեջանցիները հարձակվեցին քաղաքացիական օբյեկտների վրա, ինչը հանգեցրեց 49 հայ զինվորների մահվան և ավելի քան 200 վիրավորների (հայկական տվյալներով): Էվակուացվեց ավելի քան 2700 քաղաքացի: Հայկական բանակը պաշտպանվեց և հակահարված տվեց, սակայն ադրբեջանական կողմը զավթեց որոշ դիրքեր: Միջազգային դիտորդները (օրինակ՝ Crisis Group-ը) նշում են, որ հարձակումը չէր կապված Արցախի հետ, այլ ուղղված էր Հայաստանի ինքնիշխանության դեմ:

**Ադրբեջանի գործողությունների քննադատական գնահատումը** 
Ադրբեջանի գործողությունները խիստ քննադատելի են՝ որպես միջազգային իրավունքի խախտում: Հայկական աղբյուրները (օրինակ՝ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունները և EVN Report-ը) մեղադրում են Բաքվին անպատժելի ագրեսիայի մեջ, որը նպատակ ուներ թուլացնել Հայաստանը և զավթել նոր տարածքներ: Ադրբեջանը օգտագործեց ռազմական առավելություն (Թուրքիայի աջակցությամբ), հարձակվելով քաղաքացիական օբյեկտների վրա, ինչը խախտեց Ժնևյան կոնվենցիաները: Այս հարձակումը ցույց տվեց Ադրբեջանի անհաշտեցվածությունը խաղաղության նկատմամբ՝ օգտվելով Ռուսաստանի թուլությունից Ուկրաինայում: Միջազգային հանրությունը (ԱՄՆ, Ֆրանսիա, ԵՄ) դատապարտեց ագրեսիան, սակայն գործնական քայլերը սահմանափակ էին: Ադրբեջանի պաշտոնական վարկածը (մեղադրանքներ Հայաստանին) համարվում է կեղծ՝ հիմնված չհաստատված պնդումների վրա:

**Հետևանքները** 
Հարձակումը հանգեցրեց հրադադարի (սեպտեմբերի 14-ին), սակայն Ադրբեջանը զավթեց որոշ տարածքներ: Հայաստանը դիմեց ՀԱՊԿ-ին, բայց ռուսական օգնությունը սահմանափակ էր: Միջազգային ճնշումը հանգեցրեց ԵՄ դիտորդական առաքելությանը: Այս իրադարձությունը խորացրեց տարածաշրջանային անկայունությունը և ցույց տվեց Ադրբեջանի ռազմատենչ քաղաքականությունը՝ սպառնալով խաղաղությանը:

### Русская версия

Нападение Азербайджана на Армению: 13 сентября 2022 года — неоправданная агрессия

13 сентября 2022 года Азербайджан начал неспровоцированную и неоправданную военную агрессию против Республики Армения, атакуя позиции внутри суверенной территории Армении. Это нападение, продолжавшееся до 14 сентября, привело к десяткам жертв и эвакуации тысяч гражданских. Азербайджан использовал тяжелую артиллерию, беспилотники и большие силы, атакуя Сотк, Горис, Джермук, Варденис и другие населенные пункты. Эти действия не только нарушили трехстороннее перемирие 2020 года, но и были направлены против территориальной целостности Армении, с попыткой захватить новые земли.

**Предыстория** 
Нападение произошло после 44-дневной войны 2020 года, когда Азербайджан, с поддержкой Турции и других стран, захватил большую часть Арцаха. В 2021-2022 годах пограничные инциденты участились, спровоцированные Азербайджаном. Армянская сторона постоянно предупреждала международное сообщество о милитаризме Азербайджана, особенно на фоне слабости России (из-за войны в Украине). Вечером 12 сентября Министерство обороны Армении сообщило о скоплении азербайджанских войск, а после полуночи началось нападение. Азербайджан обвинил Армению в «масштабных провокациях», но армянские источники считают это ложным оправданием для маскировки агрессии.

**Ход события** 
В полночь 13 сентября (около 00:05) азербайджанские войска начали интенсивный артиллерийский обстрел армянских пограничных позиций, используя орудия, минометы и беспилотники. Нападение распространилось на около 200 км пограничной зоны от Гегаркуника до Сюника. Азербайджанцы атаковали гражданские объекты, что привело к гибели 49 армянских солдат и более 200 раненым (по армянским данным). Эвакуировано более 2700 гражданских. Армянская армия оборонялась и наносила ответные удары, но азербайджанская сторона захватила некоторые позиции. Международные наблюдатели (например, Crisis Group) отмечают, что нападение не было связано с Карабахом, а направлено против суверенитета Армении.

**Критическая оценка действий Азербайджана** 
Действия Азербайджана крайне критикуемы как нарушение международного права. Армянские источники (например, заявления премьер-министра Никола Пашиняна и EVN Report) обвиняют Баку в безнаказанной агрессии, направленной на ослабление Армении и захват новых территорий. Азербайджан использовал военное превосходство (с поддержкой Турции), атакуя гражданские объекты, что нарушает Женевские конвенции. Это нападение показало непримиримость Азербайджана к миру, используя слабость России в Украине. Международное сообщество (США, Франция, ЕС) осудило агрессию, но практические шаги были ограничены. Официальная версия Азербайджана (обвинения Армении) считается ложной, основанной на неподтвержденных утверждениях.

**Последствия** 
Нападение привело к перемирию (14 сентября), но Азербайджан захватил некоторые территории. Армения обратилась в ОДКБ, но российская помощь была минимальной. Международное давление привело к миссии наблюдателей ЕС. Это событие усугубило региональную нестабильность и показало милитаристскую политику Азербайджана, угрожающую миру.

### English Version

Azerbaijan’s Attack on Armenia: September 13, 2022 — Unjustified Aggression

On September 13, 2022, Azerbaijan launched an unprovoked and unjustified military aggression against the Republic of Armenia, attacking positions within Armenia’s sovereign territory. This assault, lasting until September 14, resulted in dozens of casualties and the evacuation of thousands of civilians.  Azerbaijan used heavy artillery, drones, and large forces, targeting Sotk, Goris, Jermuk, Vardenis, and other settlements. These actions not only violated the 2020 trilateral ceasefire but were aimed at Armenia’s territorial integrity, attempting to seize new lands.

**Background** 
The attack followed the 44-day war of 2020, when Azerbaijan, with support from Turkey and others, seized much of Artsakh. In 2021-2022, border incidents escalated, provoked by Azerbaijan. The Armenian side consistently warned the international community about Azerbaijan’s militarism, especially amid Russia’s weakness (due to the Ukraine war). On the evening of September 12, Armenia’s Ministry of Defense reported Azerbaijani troop buildup, and after midnight, the assault began. Azerbaijan accused Armenia of “large-scale provocations,” but Armenian sources deem this a false justification to mask the aggression.

**Course of Events** 
At midnight on September 13 (around 00:05), Azerbaijani forces began intense artillery shelling of Armenian border positions, using cannons, mortars, and drones. The attack spread across about 200 km of the border from Gegharkunik to Syunik. Azerbaijanis targeted civilian objects, leading to 49 Armenian soldiers killed and over 200 wounded (per Armenian data). Over 2,700 civilians were evacuated. The Armenian army defended and counterattacked, but Azerbaijan captured some positions. International observers (e.g., Crisis Group) note that the attack was not linked to Karabakh but targeted Armenia’s sovereignty.

**Critical Assessment of Azerbaijan’s Actions** 
Azerbaijan’s actions are highly criticizable as violations of international law. Armenian sources (e.g., Prime Minister Nikol Pashinyan’s statements and EVN Report) accuse Baku of unpunished aggression aimed at weakening Armenia and seizing new territories. Azerbaijan exploited military superiority (with Turkish support), attacking civilian targets, breaching the Geneva Conventions. This assault demonstrated Azerbaijan’s intransigence toward peace, capitalizing on Russia’s weakness in Ukraine. The international community (USA, France, EU) condemned the aggression, but practical steps were limited. Azerbaijan’s official narrative (accusing Armenia) is seen as false, based on unsubstantiated claims.

**Consequences** 
The attack led to a ceasefire (September 14), but Azerbaijan seized some territories. Armenia appealed to the CSTO, but Russian aid was minimal. International pressure resulted in an EU monitoring mission. This event deepened regional instability and highlighted Azerbaijan’s militaristic policy, threatening peace.

### Azərbaycan dili versiyası

Azərbaycanın Ermənistana hücumu: 2022-ci il sentyabrın 13-ü — haqsız aqressiya

2022-ci il sentyabrın 13-də Azərbaycan Ermənistan Respublikasına qarşı təxribatsız və əsassız hərbi aqressiyaya başladı, Ermənistanın suveren ərazisi daxilində mövqelərə hücum etdi. Bu hücum sentyabrın 14-nə qədər davam etdi və onlarla qurban və minlərlə mülki şəxsin evakuasiyasına səbəb oldu. Azərbaycan ağır artilleriya, pilotsuz uçuş aparatları və böyük qüvvələrdən istifadə edərək Sotk, Qoris, Cermuk, Vardenis və digər yaşayış məntəqələrinə hücum etdi. Bu hərəkətlər nəinki 2020-ci il üçtərəfli atəşkəs şərtlərini pozdu, həm də Ermənistanın ərazi bütövlüyünə qarşı yönəldilmişdi, yeni torpaqların zəbt edilməsi cəhdi ilə.

**Tarixçə** 
Hücum 2020-ci il 44 günlük müharibəsindən sonra baş verdi, o zaman Azərbaycan Türkiyə və digər ölkələrin dəstəyi ilə Artsaxın böyük hissəsini zəbt etdi. 2021-2022-ci illərdə sərhəd insidentləri artıb, Azərbaycan tərəfindən təxribatla. Erməni tərəf beynəlxalq ictimaiyyəti Azərbaycanın militarizmi barədə daim xəbərdar edirdi, xüsusilə Rusiyanın zəifliyi fonunda (Ukrayna müharibəsi səbəbindən). Sentyabrın 12-si axşam Ermənistan Müdafiə Nazirliyi Azərbaycan qoşunlarının yığılması barədə məlumat verdi, gecə yarısından sonra hücum başladı. Azərbaycan Ermənistanı “genişmiqyaslı təxribatlarda” ittiham etdi, lakin erməni mənbələri bunu aqressiyanı ört-basdır etmək üçün yalan bəhanə hesab edir.

**Hadisənin gedişi** 
Sentyabrın 13-də gecə yarısı (təxminən 00:05-də) Azərbaycan qüvvələri Ermənistan sərhəd mövqelərinə intensiv artilleriya atəşi açdı, top, minaatan və pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə edərək. Hücum Qeqarkunikdən Syunikə qədər təxminən 200 km sərhəd zonasında yayıldı. Azərbaycanlılar mülki obyektlərə hücum etdi, bu da 49 erməni əsgərin ölümü və 200-dən çox yaralının olmasına səbəb oldu (erməni məlumatlarına görə). 2700-dən çox mülki şəxs evakuasiya olundu. Erməni ordusu müdafiə olundu və cavab zərbələri endirdi, lakin Azərbaycan bəzi mövqeləri zəbt etdi. Beynəlxalq müşahidəçilər (məsələn, Crisis Group) qeyd edir ki, hücum Qarabağla əlaqəli deyil, Ermənistanın suverenliyinə qarşı yönəldilmişdir.

**Azərbaycanın hərəkətlərinin tənqidi qiymətləndirilməsi** 
Azərbaycanın hərəkətləri beynəlxalq hüququn pozulması kimi kəskin tənqid olunur. Erməni mənbələri (məsələn, baş nazir Nikol Paşinyanın bəyanatları və EVN Report) Bakını cəzasız aqressiyada ittiham edir, Ermənistanı zəiflətmək və yeni torpaqlar zəbt etmək məqsədi ilə. Azərbaycan hərbi üstünlüyündən (Türkiyə dəstəyi ilə) istifadə edərək mülki obyektlərə hücum etdi, bu da Cenevrə Konvensiyalarını pozur. Bu hücum Azərbaycanın sülhə qarşı barışmazlığını göstərdi, Ukraynada Rusiyanın zəifliyindən istifadə edərək. Beynəlxalq ictimaiyyət (ABŞ, Fransa, Aİ) aqressiyanı pislədi, lakin praktiki addımlar məhdud idi. Azərbaycanın rəsmi versiyası (Ermənistanı ittiham) sübutsuz iddialara əsaslanan yalan hesab olunur.

**Nəticələr** 
Hücum atəşkəslə (sentyabrın 14-də) başa çatdı, lakin Azərbaycan bəzi əraziləri zəbt etdi. Ermənistan KTMT-yə müraciət etdi, lakin rus yardımı minimal idi. Beynəlxalq təzyiq Aİ müşahidə missiyasına səbəb oldu. Bu hadisə region instabilliyini dərinləşdirdi və Azərbaycanın militarist siyasətini göstərdi, sülhə təhdid yaradaraq.

Յուրի Աղաբեկյանը մահացել է 2006 թվականի սեպտեմբերի 13-ին՝ ծառայության ժամանակ։ Նա հայ ազատամարտիկ էր, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

Յուրին ծնվել է 1957 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում։ Ավարտել է թիվ 7 միջնակարգ դպրոցը, հաշվապահական դպրոցը և 1982-1984 թվականներին սովորել Բաքվի ապրանքագիտական տեխникуմում։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում, զորացրվելուց հետո աշխատել առևտրի ոլորտում։ 1988 թվականին թողել է ուսումը և վերադարձել Ստեփանակերտ, որտեղ կամավորական ջոկատներով մասնակցել է Շուշիի, Մարտունու և Աղդամի շրջաններում տեղի ունեցած մարտերին։ 1990 թվականից ծառայել է Արցախյան բանակում՝ որպես պարենային ծառայության պետ, ապա տեղափոխվել կապի ծառայություն։ 1994 թվականի ապրիլի 14-ին վիրավորվել է գլխի վնասվածքով և տեղափոխվել Երևան, սակայն ապաքինվելուց հետո շարունակել է ծառայությունը։ Հետմահու պարգևատրվել է «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք զավակ։ Հանգչում է Հին Արմենավանի գերեզմանատանը։ Յուրի Աղաբեկյանի նվիրվածությունը Արցախի պաշտպանության գործին մեծ օրինակ է հայ ժողովրդի համար, նրա անունը հավերժ կմնա Արցախյան ազատամարտի հերոսների շարքում։

### Русский

Раненый герой Арцахской войны

Юрий Агабекян скончался 13 сентября 2006 года во время службы. Он был армянским освободителем, участником Карабахской войны. Юрий родился 2 сентября 1957 года в Степанакерте. Окончил среднюю школу №7, школу бухгалтерского учёта и в 1982–1984 годах учился в Бакинском техникуме товароведения. Служил в Советской армии, после демобилизации работал в сфере торговли. В 1988 году оставил учёбу и вернулся в родной город, где в составе добровольческих отрядов участвовал в боях в районах Шуши, Мартуни и Агдама. С 1990 года служил в армии Нагорно-Карабахской Республики в качестве начальника продовольственной службы, затем переведён в службу связи. 14 апреля 1994 года был ранен в голову и эвакуирован в Ереван, но после выздоровления продолжил службу. Посмертно награждён медалью «За освобождение Шуши». Был женат, имел троих детей. Похоронен на кладбище Старый Эривань. Преданность Юрия Агабекяна делу защиты Арцаха служит примером для армянского народа, его имя навсегда останется в рядах героев Карабахской войны.

### English

Wounded Hero of the Artsakh War

Yuri Aghabekyan passed away on September 13, 2006, while on duty. He was an Armenian freedom fighter and participant in the Artsakh liberation war. Yuri was born on September 2, 1957, in Stepanakert. He graduated from Secondary School No. 7, the accounting school, and studied at the Baku Goods Expertise Technical School from 1982 to 1984. He served in the Soviet army, and after demobilization, worked in trade. In 1988, he left his studies and returned to his hometown, where he joined volunteer detachments and participated in battles in the Shushi, Martuni, and Aghdam districts. From 1990, he served in the Artsakh Defense Army as head of the food service, later transferred to communications. On April 14, 1994, he was wounded in the head and evacuated to Yerevan, but after recovery, he continued his service. Posthumously awarded the “For the Liberation of Shushi” medal. He was married and had three children. He is buried in the Old Yerevan Cemetery. Yuri Aghabekyan’s dedication to the defense of Artsakh serves as an example for the Armenian people, and his name will forever remain among the heroes of the Artsakh war.

1922 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Երևանում Կարսի պայմանագրի վավերաթղթերի փոխանակումը տեղի է ունեցել։

Պայմանագրով Թուրքիային են անցել Կարսի մարզը գրեթե ամբողջությամբ և Սուրմալուի գավառը (որը նախկինում երբեք չէր գտնվել Թուրքիայի կազմում)՝ ներառյալ Արարատ լեռն իր հարակից շրջաններով, իսկ Ադրբեջանին՝ Նախիջևանի շրջանը, որը սահմանվել է որպես ինքնավար կազմավորում: Արդյունքում Հայաստանը կորցրել է իր տարածքի գրեթե կեսը: Պայմանագրի դրույթները պարտված Հայկական կողմին պարտադրվել են Բոլշևիկյան ղեկավարության և Թուրքական նորակազմ իշխանությունների կողմից: 

**Նախապատմություն** 
18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբներին մղված ռուս-պարսկական պատերազմների արդյունքում Ռուսական կայսրությունը տիրացավ ժամանակակից Անդրկովկասի տարածքի մեծագույն մասին: 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով Ռուսաստանին անցան նաև Կարսի, Արդահանի, Արդվինի և Բաթումի շրջանները: 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին գրավված տարածքները բաժանված էին Բաքվի, Ելիզավետպոլի, Երևանի, Թիֆլիսի ու Քութայիսի նահանգների և Կարսի ու Բաթումի մարզերի միջև: 

Ռուսաստանը և Թուրքիան կրկին բախվեցին 1914 թվականին սկսված Առաջին համաշխարհային պատերազմում: Պարտության մատնելով Էնվերի գլխավորած թուրքական բանակը Սարիղամիշի ճակատամարտում՝ ռուսները տիրեցին ռազմական նախաձեռնությանը: Էնվերն իր պարտության մեջ մեղադրեց հայերին, արդյունքում մերձճակատային գոտուց ռուսամետ հայերի հեռացման պատրվակով սկսվեց Հայոց ցեղասպանությունը՝ Մեծ եղեռնը: 1915-1916 թվականներին ռուսական զորքերը հայկական կամավորական ջոկատների աջակցությամբ ազատագրեցին Արևմտյան Հայաստանի տարածքի զգալի մասը: 

1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ռուսական զորքերը դադարեցրեցին ակտիվ գործողությունները, իսկ հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո սկսեցին լքել իրենց դիրքերը: 1917 թվականի դեկտեմբերի 5-ին ստորագրվեց Երզնկայի զինադադարով պատերազմական գործողությունները Ռուսաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև ավարտվեցին: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Թիֆլիսում ստեղծվեց Անդրկովկասյան սեյմը, որը 1918 թվականի փետրվարի 24-ին հռչակեց անկախ Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Ֆեդերատիվ Հանրապետության ստեղծումը: 

Օգտվելով ռուսական զորքերի հեռացումից՝ թուրքերը 1918 թվականի փետրվարին անցան հարձակման, գրավելով Արևմտյան Հայաստանի տարածքները: Ապրիլին թուրքերը ներխուժեցին նախկին ռուսական տարածք, գրավելով Կարսը և Ալեքսանդրոպոլը: Մարտի 3-ին ստորագրվեց Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, որով բոլշևիկյան Ռուսաստանը ճանաչեց Կարսի, Արդահանի և Բաթումի անցումը Թուրքիային: Մայիսին թուրքական զորքերն անցան նոր հարձակման, սակայն հայկական զորքերը կանգնեցրին նրանց Սարդարապատի և Բաշ-Ապարանի ճակատամարտերում: Մայիսի 28-ին հռչակվեց Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը, ստիպված կնքել Բաթումի պայմանագիրը, որով կորցրեց Կարսը, Արդահանը և այլ տարածքներ: 

1920 թվականին Մուստաֆա Քեմալի ղեկավարած Թուրքիան, օգտվելով բոլշևիկյան օգնությունից, հասավ Հայաստանի համար անբարենպաստ պայմանագրերի կնքման: 1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայի պայմանագրով Թուրքիան և Ռուսաստանը կիսեցին Հայաստանի տարածքը, իսկ Կարսի պայմանագիրը հաստատեց այդ դրույթները: 

**Պայմանագրի դրույթներ** 
Կարսի պայմանագիրը սահմանեց նոր սահման Հայաստանի և Թուրքիայի միջև, անցնող Ախուրյան և Արաքս գետերով: Թուրքիային անցան Կարսի մարզը (մոտ 18 հազար քառ. կմ) և Սուրմալուի գավառը (մոտ 3.2 հազար քառ. կմ), իսկ Նախիջևանը՝ Ադրբեջանին որպես ինքնավար մարզ: Բաթումի մարզը բաժանվեց Թուրքիայի և Վրաստանի միջև: 

**Պայմանագրի միջազգային իրավունքի տեսանկյունից** 
Կարսի պայմանագիրը համարվում է անօրինական, քանի որ կողմերը (Հայկական ՍՍՀ և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով) չէին միջազգային իրավունքի սուբյեկտներ: Հայաստանը այդ ժամանակ բռնազավթված տարածք էր, իսկ Թուրքիայի կառավարությունն ընդդիմադիր խումբ էր: 

### Русская версия

Карсский договор: История потерь Армении
Обмен документами по Карсскому договору состоялся 11 сентября 1922 года в Ереване. 

По договору Турции отошли область Карс почти полностью и уезд Сурмалу (который никогда ранее не входил в состав Турции), включая гору Арарат с прилегающими районами, а Азербайджану — Нахичеванский район, определённый как автономное образование. В результате Армения потеряла почти половину своей территории. Условия договора были навязаны побеждённой армянской стороне большевистским руководством и новообразованными турецкими властями. 

**Предыстория** 
В результате русско-персидских войн конца XVIII и начала XIX веков Российская империя захватила большую часть современного Закавказья. После русско-турецкой войны 1877-1878 годов к России отошли также районы Карса, Ардаhana, Артвина и Батуми. В конце XIX — начале XX века захваченные территории были разделены между губерниями Баку, Елизаветполя, Еревана, Тифлиса, Кутаиси, а также областями Карса и Батуми. 

Россия и Турция вновь столкнулись в Первой мировой войне, начавшейся в 1914 году. Победа русских в битве при Сарыкамыше над армией, возглавляемой Энвером, дала им военное преимущество. Энвер обвинил в поражении армян, что стало поводом для депортации прорусских армян из прифронтовой зоны и начала Геноцида армян — Великой резни. В 1915-1916 годах русские войска с поддержкой армянских добровольческих отрядов освободили значительную часть Западной Армении. 

После Февральской революции 1917 года русские войска прекратили активные действия, а после Октябрьской революции начали покидать позиции. 5 декабря 1917 года был подписан Эрзинджанское перемирие, завершившее военные действия между Россией и Османской Турцией. После Октябрьской революции в Тифлисе был создан Закавказский сейм, который 24 февраля 1918 года провозгласил создание независимой Закавказской Демократической Федеративной Республики. 

Используя уход русских войск, турки в феврале 1918 года перешли в наступление, захватив территории Западной Армении. В апреле они вторглись на бывшие русские земли, заняв Карс и Александрополь. 3 марта был подписан Брест-Литовский договор, которым большевистская Россия признала переход Карса, Ардаhana и Батуми Турции. В мае турецкие войска начали новое наступление, но были остановлены армянами в битвах при Сардарапате и Баше-Апаране. 28 мая была провозглашена Демократическая Республика Армения, вынужденная подписать унизительный Батумский договор, потеряв Карс, Ардахан и другие территории. 

В 1920 году, с поддержкой большевиков, возглавляемая Мустафой Кемалем Турция добилась заключения невыгодных для армян договоров. 16 марта 1921 года Московским договором Турция и Россия фактически поделили территорию Армении, а Карсский договор закрепил эти положения. 

**Условия договора** 
Карсский договор установил новый рубеж между Арменией и Турцией по рекам Ахурян и Аракс. Турции отошли область Карс (около 18 тысяч км²) и уезд Сурмалу (около 3.2 тысяч км²), включая гору Арарат, а Нахичеван — Азербайджану как автономный регион. Область Батуми была разделена между Турцией и Грузией. 

**С точки зрения международного права** 
Карсский договор считается незаконным, поскольку стороны (Армянская ССР и Национальное великое собрание Турции) не были субъектами международного права. Армения в то время была оккупированной территорией, а турецкое правительство представляло оппозиционную группу. 

### English Version

The Treaty of Kars: The History of Armenia’s Losses

The exchange of documents for the Treaty of Kars took place on September 11, 1922, in Yerevan. 

The treaty ceded to Turkey the region of Kars almost entirely and the Surmalu district (which had never previously been part of Turkey), including Mount Ararat with its surrounding areas, while Azerbaijan received the Nakhichevan region, designated as an autonomous entity. As a result, Armenia lost nearly half of its territory. The terms were imposed on the defeated Armenian side by the Bolshevik leadership and the newly formed Turkish authorities. 

**Background** 
As a result of the Russo-Persian wars at the end of the 18th and beginning of the 19th centuries, the Russian Empire seized the majority of modern Transcaucasia. Following the Russo-Turkish War of 1877-1878, Russia also gained the regions of Kars, Ardahan, Artvin, and Batum. By the late 19th and early 20th centuries, these territories were divided among the governorates of Baku, Elizavetpol, Yerevan, Tiflis, Kutaisi, and the regions of Kars and Batum. 

Russia and Turkey clashed again during the First World War, which began in 1914. The Russian victory over Enver’s Turkish army at the Battle of Sarikamish gave them the military initiative. Enver blamed the Armenians for his defeat, using it as a pretext to deport pro-Russian Armenians from the front line, triggering the Armenian Genocide—the Great Calamity. In 1915-1916, Russian troops, with the support of Armenian volunteer units, liberated significant parts of Western Armenia. 

After the February Revolution of 1917, Russian troops ceased active operations, and following the October Revolution, they began to abandon their positions. On December 5, 1917, the Erzincan Armistice was signed, ending hostilities between Russia and the Ottoman Turkey. After the October Revolution, the Transcaucasian Sejm was established in Tiflis, proclaiming the independent Transcaucasian Democratic Federative Republic on February 24, 1918. 

Taking advantage of the Russian withdrawal, the Turks launched an offensive in February 1918, recapturing territories of Western Armenia. In April, they invaded former Russian lands, seizing Kars and Alexandropol. On March 3, the Treaty of Brest-Litovsk was signed, by which Bolshevik Russia recognized the transfer of Kars, Ardahan, and Batum to Turkey. In May, Turkish troops launched a new offensive but were halted by Armenian forces at the Battles of Sardarapat and Bash-Aparan. On May 28, the Democratic Republic of Armenia was proclaimed, forced to sign the humiliating Treaty of Batum, losing Kars, Ardahan, and other territories. 

In 1920, with Bolshevik support, Mustafa Kemal’s Turkey achieved the signing of unfavorable treaties for Armenia. On March 16, 1921, the Treaty of Moscow divided Armenia’s territory between Turkey and Russia, with the Treaty of Kars confirming these terms. 

**Terms of the Treaty** 
The Treaty of Kars established a new border between Armenia and Turkey along the Akhurian and Aras rivers. Turkey received the Kars region (approximately 18,000 km²) and the Surmalu district (approximately 3,200 km²), including Mount Ararat, while Nakhichevan was given to Azerbaijan as an autonomous region. The Batum region was divided between Turkey and Georgia. 

**From the Perspective of International Law** 
The Treaty of Kars is considered illegal, as its signatories (the Armenian SSR and the Grand National Assembly of Turkey) were not subjects of international law. Armenia was an occupied territory at the time, and the Turkish government represented an opposition group. 

### Türkçe Versiyon

Kars Antlaşması: Ermenistan’ın Kayıplarının Tarihi

Kars Antlaşması belgelerinin değişimi 11 Eylül 1922 tarihinde Erivan’da gerçekleşti. 

Antlaşma ile Türkiye’ye Kars bölgesi neredeyse tamamen ve daha önce hiç Türkiye’nin bir parçası olmamış Surmalu ilçesi (Ararat Dağı ve çevresi dahil) bırakıldı, Azerbaycan’a ise Nahçıvan bölgesi, özerk bir birim olarak tanındı. Sonuç olarak Ermenistan topraklarının neredeyse yarısını kaybetti. Antlaşma şartları, yenilen Ermeni tarafına Bolşevik liderlik ve yeni kurulan Türk makamları tarafından dayatıldı. 

**Arka Plan** 
18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında gerçekleşen Rus-Fars savaşlarının sonucunda Rus İmparatorluğu, modern Transkafkasya’nın büyük bir kısmını ele geçirdi. 1877-1878 Rus-Türk Savaşı’nın ardından Rusya’ya Kars, Ardahan, Artvin ve Batum bölgeleri de geçti. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında işgal edilen bu topraklar, Bakü, Elizavetpol, Erivan, Tiflis, Kutaisi valilikleri ile Kars ve Batum bölgeleri arasında paylaştırıldı. 

Rusya ve Türkiye, 1914’te başlayan Birinci Dünya Savaşı’nda yeniden karşı karşıya geldi. Enver’in komutasındaki Türk ordusunun Sarıkamış Muharebesi’nde yenilgiye uğraması, Ruslara askeri üstünlük sağladı. Enver, yenilgisinin sorumluluğunu Ermenilere yükledi ve bu, cephe hattındaki Rus yanlısı Ermenilerin deportasyonu için bahane olarak kullanıldı; böylece Ermeni Soykırımı, Büyük Felaket başladı. 1915-1916 yıllarında Rus birlikleri, Ermeni gönüllü birliklerinin desteğiyle Batı Ermenistan’ın büyük bir kısmını kurtardı. 

1917 Şubat Devrimi’nden sonra Rus birlikleri aktif operasyonlara son verdi, Ekim Devrimi’nden sonra ise pozisyonlarını terk etmeye başladı. 5 Aralık 1917’de imzalanan Erzincan Ateşkes Antlaşması ile Rusya ve Osmanlı Türkiye’si arasındaki savaş sona erdi. Ekim Devrimi’nden sonra Tiflis’te Transkafkasya Seymi kuruldu ve 24 Şubat 1918’de bağımsız Transkafkasya Demokratik Federal Cumhuriyeti’nin kuruluşu ilan edildi. 

Rus birliklerinin çekilmesinden faydalanan Türkler, Şubat 1918’de taarruza geçti ve Batı Ermenistan topraklarını geri aldı. Nisan’da eski Rus topraklarına girerek Kars ve Alexandropol’ü ele geçirdiler. 3 Mart’ta imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Bolşevik Rusya, Kars, Ardahan ve Batum’un Türkiye’ye geçişini tanıdı. Mayıs’ta Türk birlikleri yeni bir taarruza geçti, ancak Sardarapat ve Baş-Aparan savaşlarında Ermeni kuvvetleri tarafından durduruldular. 28 Mayıs’ta Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi ve Batum Antlaşması’nı imzalamaya zorlandı; bu antlaşmayla Kars, Ardahan ve diğer topraklar kaybedildi. 

1920’de, Bolşevik desteğiyle Mustafa Kemal liderliğindeki Türkiye, Ermenistan için elverişsiz antlaşmaların imzalanmasını sağladı. 16 Mart 1921’de Moskova Antlaşması ile Türkiye ve Rusya, Ermenistan topraklarını fiilen paylaştı; Kars Antlaşması bu şartları teyit etti. 

**Antlaşma Şartları** 
Kars Antlaşması, Ermenistan ve Türkiye arasında Akhurian ve Aras nehirleri boyunca yeni bir sınır çizdi. Türkiye’ye Kars bölgesi (yaklaşık 18.000 km²) ve Surmalu ilçesi (yaklaşık 3.200 km², Ararat Dağı dahil) verildi, Nahçıvan ise Azerbaycan’a özerk bir bölge olarak bırakıldı. Batum bölgesi Türkiye ve Gürcistan arasında paylaştırıldı. 

**Uluslararası Hukuk Açısından** 
Kars Antlaşması, taraf olan Ermenistan SSR ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin uluslararası hukukun öznesi olmaması nedeniyle yasa dışı kabul edilir. Ermenistan o dönemde işgal altındaki bir bölgeydi ve Türk hükümeti bir muhalefet grubu tarafından temsil ediliyordu. 

Վարազդատ Գուրգենի Դալիբալթայանը ծնվել է 1954 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Վաղարշապատում, Հայկական ԽՍՀ։ Նա Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայության գնդապետ էր՝ այդ կոչումը ստանալով 1994 թվականին։

Վարազդատը 1977 թվականին ավարտել է Կրասնոյարսկի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը Ռուսաստանում։ 1977-1981 թվականներին աշխատել է Հայկական ԽՍՀ Նախարարների խորհրդի գործերի կառավարչությունում, իսկ 1981-2000 թվականներին՝ Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայությունում։ 2001 թվականից նա Հայաստանի ներկայացուցիչն էր ԱՊՀ մասնակից պետությունների հակաահաբեկչական պայքարի կենտրոնում։ 1989-1994 թվականներին նա կատարել է Հայաստանի կառավարության մարտական հանձնարարությունները սահմանամերձ շրջաններում։ Նրա ծառայությունները գնահատվել են «Մարտական խաչ» շքանշանով։ Վարազդատ Դալիբալթայանի նվիրվածությունն ու խիզախությունը մեծ դեր են խաղացել Հայաստանի անվտանգության ապահովման գործում։

### Русский

Герой безопасности Армении

Вараздат Гургенович Далибалтаян родился 5 сентября 1954 года в Вагаршапате, Армянская ССР. Он был полковником Службы национальной безопасности Армении, получив это звание в 1994 году. Вараздат окончил Красноярский политехнический институт в России в 1977 году. С 1977 по 1981 год работал в управлении делами Совета Министров Армянской ССР, а с 1981 по 2000 год — в системе национальной безопасности Армении. С 2001 года он представлял Армению в Центре по борьбе с терроризмом стран-участниц СНГ. В период с 1989 по 1994 год он выполнял боевые задания правительства Армении в приграничных районах. За свои заслуги Вараздат был награждён орденом «Боевой крест». Преданность и мужество Вараздата Далибалтаяна сыграли важную роль в обеспечении безопасности Армении.

### English

A Hero of Armenia’s Security

Varazdat Gurgenovich Dalibaltayan was born on September 5, 1954, in Vagharshapat, Armenian SSR. He was a colonel in Armenia’s National Security Service, attaining this rank in 1994. Varazdat graduated from the Krasnoyarsk Polytechnic Institute in Russia in 1977. From 1977 to 1981, he worked in the administration of the Council of Ministers of the Armenian SSR, and from 1981 to 2000, he served in Armenia’s National Security Service. Starting in 2001, he represented Armenia in the CIS Anti-Terrorism Center. Between 1989 and 1994, he carried out combat missions for the Armenian government in border regions. His service was recognized with the “Combat Cross” order. Varazdat Dalibaltayan’s dedication and bravery played a significant role in ensuring Armenia’s security.

1387 թվականի սեպտեմբերի  1-ը Հայաստում  նշանավորվեց մի խավար օրով, երբ Վանի բերդի ամուր պարիսպները, որոնք դարեր շարունակ պաշտպանել էին հայ ժողովրդին, ծնկի բերվեցին Լենկ Թեմուրի անողոք զորքերի կողմից:

Լճի ափին կանգնած այս հաստատուն բերդը, որը խորհրդանշում էր հայոց դիմադրության ոգին, ընկավ 20 օր տևած հերոսական պայքարից հետո՝ դառնալով Թեմուրի ավերիչ արշավանքների ևս մեկ զոհ: 

Լենկ Թեմուր՝ միջինասիական սարսափելի զորապետը, ում անունը դող էր առաջացնում ժողովուրդների սրտերում, 1386 թվականին սկսել էր իր արշավանքները Հայաստանում: Նա գրավել էր Նախիջևանը, Երևանը և Այրարատի այլ վայրեր՝ ամենուր թողնելով ավերածություններ և կոտորածներ: 1387 թվականի գարնանը նրա հայացքն ընկավ Վանի վրա: Բերդը, որի բնական պաշտպանությունը լրացվում էր հզոր պարիսպներով, հայտնի էր իր անառիկությամբ: Սակայն Թեմուրի բանակը, որը բաղկացած էր թյուրքական և մոնղոլական ցեղերից, անդադար հարվածներ էր հասցնում: 

Հայ պաշտպանները՝ տեղի բնակիչներն ու զինվորները, քաջությամբ դիմակայեցին: Իրենց հայրենիքի և սրբավայրերի համար նրանք 20 օր պայքարեցին՝ չնայելով սննդի սղությանն ու թշնամու ճնշող գերակայությանը: Բայց ճակատագիրը անողոք էր: Սեպտեմբերի 1-ին Թեմուրի զորքերը ճեղքեցին պաշտպանությունը: Բերդի անկումը բերեց սարսափելի հետևանքներ՝ բնակչության մեծ մասը կոտորվեց, իսկ կանայք և երեխաները գերեվարվեցին՝ տարվելով Միջին Ասիա: 

Վանի բերդի անկումը ոչ միայն ռազմական պարտություն էր, այլև հայ ժողովրդի համար խորը վերք: Լենկ Թեմուրի արշավանքները խաթարեցին Հայաստանի ժողովրդագրությունը, տեղահանելով հազարավոր հայերի և բնակեցնելով քոչվոր ցեղեր: Սակայն Վանի պաշտպանների սխրանքը մնաց հայ ժողովրդի հիշողության մեջ՝ որպես աննկուն ոգու և զոհաբերության խորհրդանիշ: 

—

### Русский

Ван под ударом: Триумф и трагедия под натиском Тимура»


В первый день сентября 1387 года над Ванской крепостью, что возвышалась на берегу озера Ван, нависла тень беды. Могучие стены, веками защищавшие армянский народ, пали под натиском безжалостных войск Ленк-Тимура, известного как Тамерлан. Двадцать дней отчаянного сопротивления не смогли остановить его армию, и этот день стал ещё одной трагической главой в истории Армении, полной мужества и жертв. 

Ленк-Тимур, грозный военачальник из Средней Азии, чьё имя наводило ужас на целые народы, начал свои опустошительные походы в Армению в 1386 году. Он захватил Нахичевань, Ереван и другие земли Айрарата, оставляя за собой разрушенные города и горы тел. Весной 1387 года его взор обратился к Вану. Крепость, окружённая водами озера и укреплённая мощными стенами, казалась неприступной. Но армия Тимура, состоявшая из тюркских и монгольских воинов, была неумолима. 

Местные защитники — армянские жители и воины — сражались с неукротимым мужеством. Двадцать дней они держали оборону, несмотря на нехватку продовольствия и подавляющее превосходство врага. Каждый камень крепости был пропитан их решимостью защитить родную землю. Но силы были неравны. 1 сентября войска Тимура ворвались в крепость, и началась бойня. Мужчин перебили, а женщин и детей угнали в плен, отправив в далёкую Среднюю Азию. 

Падение Ванской крепости стало не только военным поражением, но и глубокой раной для армянского народа. Походы Тимура разрушили демографию Армении, вынудив тысячи людей покинуть родные земли и заменив их кочевыми племенами. Однако подвиг защитников Вана остался в памяти народа как символ стойкости и самопожертвования, вдохновляющий поколения. 

—

### English

Van’s Last Stand: The Tragedy of Timur’s Conquest


On the first day of September 1387, the ancient Van Fortress, standing proudly on the shores of Lake Van, faced a dark fate. Its formidable walls, which had shielded the Armenian people for centuries, crumbled under the relentless assault of Timur’s merciless army. For twenty days, the defenders held their ground with unwavering courage, but the fortress fell, marking a sorrowful chapter in Armenia’s history—a tale of heroism drowned in tragedy. 

Timur, known as Tamerlane, was a fearsome Central Asian warlord whose name struck terror across continents. By the late 14th century, he had forged a vast empire centered in Samarkand, uniting Turkic and Mongol tribes. His campaigns swept through Central Asia, Persia, Azerbaijan, Georgia, and Armenia. In 1386, he first invaded Armenia, seizing Nakhchivan, Yerevan, and other regions of Ayrarat, leaving behind a trail of devastation and slaughter. By the spring of 1387, his sights were set on Van. 

The Van Fortress, with its natural defenses and sturdy fortifications, was a symbol of Armenian resilience. Yet, Timur’s army, vast and ruthless, surrounded it with unyielding determination. The Armenian defenders—local residents and soldiers—fought fiercely for twenty days, their spirits unbroken despite dwindling supplies and the enemy’s overwhelming numbers. But on September 1, the fortress fell. The aftermath was brutal: most men were killed, and women and children were taken captive, marched off to Central Asia as prisoners. 

The fall of Van was more than a military defeat; it was a wound to the heart of the Armenian people. Timur’s campaigns displaced thousands, reshaping the region’s demographics as nomadic tribes were settled in their place. Yet, the courage of Van’s defenders endures in Armenian memory, a testament to their unyielding spirit and sacrifice in the face of impossible odds. 

—

1827 թվականի օգոստոսի 17 (29), Օշական, Արևելյան Հայաստան, երբ արևը ծագում էր Օշականի դաշտերում, Արևելյան Հայաստանը դարձավ պատմական ճակատամարտի ականատես, որը հայտնի է որպես Օշականի կամ Աշտարակի ճակատամարտ: Այս մարտը, որը տեղի ունեցավ Ռուս-պարսկական պատերազմի (1826-1828) ընթացքում, դարձավ խիզախության, զոհողության և հայ ժողովրդի համար սրբավայրի փրկության խորհրդանիշ: 

Պարսկական բանակը՝ ժառանգորդ Աբբաս-Միրզայի գլխավորությամբ, միավորվելով Երևանի սարդար Հուսեին-խանի ուժերի հետ, օգոստոսի սկզբին ներխուժեց Արևելյան Հայաստան և պաշարեց Էջմիածնի մայրավանքը: Գեներալ-լեյտենանտ Աֆանասի Կրասովսկու ռուսական ջոկատը, որը գտնվում էր Էջմիածնից 35 վերստ հեռավորության վրա, հայ և վրացի կամավորների աջակցությամբ շարժվեց դեպի պաշարված վանքը: Չնայած պարսկական բանակի տասնապատիկ գերակշռությանը, Կրասովսկու ջոկատը կարողացավ ճեղքել թշնամու խոչընդոտները և նույն գիշեր ազատագրել Էջմիածինը: 

Մարտը, սակայն, ծանր գին ունեցավ: Ռուսական ջոկատը կրեց զգալի կորուստներ՝ ամենամեծը Ռուսաստանի բոլոր պարսկական պատերազմների ընթացքում: Զինվորները պայքարում էին անտանելի շոգի պայմաններում, առանց ջրի, ծանր պաշարների ուղեկցությամբ: Ռուսական հաշմանդամ հաշվարկները, զբաղեցնելով ռազմավարական բարձունքներ, կարողացան զսպել թշնամու հարձակումները, մինչդեռ հայ կամավորները և տեղի բնակչությունը անգնահատելի օգնություն ցուցաբերեցին: 

Հայկական կողմի խիզախությունն առանձնահատուկ էր: Օրինակ՝ Ակոբ Հարությունովը, ով ծառայում էր պարսկական բանակում, մարտի ժամանակ դավաճանեց իրենց՝ կրակ բացելով պարսիկների վրա՝ փրկելով ռուսական ստորաբաժանումը ոչնչացումից: Նրա համար այդ արարքը ծանր գին ունեցավ. Հուսեին-խանը պատժեց նրան՝ խեղելով նրա դեմքը: 

1833-1834 թվականներին, Կաթողիկոս Եփրեմ Ա Զորագեղցու և Ներսես Աշտարակեցու նախաձեռնությամբ, Օշականում կանգնեցվեց հուշակոթող՝ ի հիշատակ ռուս զինվորների, ովքեր զոհվեցին մայրավանքի փրկության համար: 2011 թվականին բացվեց Օշականի հուշահամալիրը՝ նվիրված այս ճակատամարտին: 

Այս ճակատամարտը ոչ միայն ռազմական հաղթանակ էր, այլև հայ ժողովրդի և ռուս բանակի միասնության խորհրդանիշ: Էջմիածնի փրկությունը դարձավ Ռուս-պարսկական պատերազմի կարևոր շրջադարձ, որը ճանապարհ բացեց դեպի Երևանի ազատագրում և Թուրքմանչայի հաշտության պայմանագիրը: 

—

**Русский**

Ошаканская битва: Подвиг во имя Эчмиадзина

17 (29) августа 1827 года, Ошакан, Восточная Армения поля Ошакана в Восточной Армении стали ареной исторического сражения, известного как Ошаканская или Аштаракская битва. Это сражение, произошедшее в ходе Русско-персидской войны 1826–1828 годов, стало символом мужества, самопожертвования и спасения святыни армянского народа. 

Персидская армия под командованием наследника престола Аббас-Мирзы, объединившись с войсками эриванского сердара Хусейн-хана, в начале августа вторглась в Восточную Армению и осадила Эчмиадзинский монастырь. Русский отряд под руководством генерал-лейтенанта Афанасия Красовского, находившийся в 35 верстах от монастыря, вместе с армянскими и грузинскими добровольцами выступил на помощь осаждённым. Несмотря на десятикратное численное превосходство персидской армии, отряд Красовского пробился через вражеские кордоны и в ту же ночь снял осаду. 

Битва стоила русским тяжёлых потерь — самых значительных за все войны России с Персией. Солдаты сражались в условиях изнуряющей жары, без воды, под плотным артиллерийским и ружейным огнём, сопровождая тяжёлый обоз с провиантом. Русская артиллерия, занимая стратегические высоты, сдерживала атаки врага, а местное армянское население и добровольцы оказали неоценимую поддержку. 

Особого внимания заслуживает подвиг армянина Акопа Арутюнова, служившего в персидской армии. Во время боя он повернул своё орудие против персов, спасая русское подразделение от уничтожения. За это Хусейн-хан подверг его жестокой расправе, лишив глаз, носа и ушей. 

В 1833–1834 годах по инициативе Католикоса Епрема I и архиепископа Нерсеса Аштаракеци в Ошакане был установлен памятный обелиск в честь русских воинов, павших за спасение Эчмиадзина. В 2011 году был открыт Ошаканский мемориальный комплекс, посвящённый этой битве. 

Ошаканская битва — это не только военная победа, но и символ единства русского войска и армянского народа. Спасение Эчмиадзина стало важным поворотным моментом войны, открывшим путь к освобождению Эривани и подписанию Туркманчайского договора, по которому Восточная Армения вошла в состав Российской империи. 

—

**English**

The Battle of Oshakan: A Heroic Stand for Etchmiadzin”

August 17 (29), 1827, Oshakan, Eastern Armenia, the fields of Oshakan in Eastern Armenia witnessed a historic clash known as the Oshakan or Ashtarak Battle. Fought during the Russo-Persian War of 1826–1828, this battle became a symbol of courage, sacrifice, and the salvation of a sacred Armenian site. 

The Persian army, led by Crown Prince Abbas-Mirza and joined by the forces of the Erivan sardar Hussein-Khan, invaded Eastern Armenia in early August and laid siege to the Etchmiadzin Monastery. The Russian detachment under Lieutenant-General Afanasy Krasovsky, stationed 35 versts away, supported by Armenian and Georgian volunteers, marched to relieve the besieged monastery. Despite the Persian army’s tenfold numerical superiority, Krasovsky’s forces broke through enemy lines and lifted the siege that very night. 

The battle came at a heavy cost, with the Russian detachment suffering its greatest losses in all Russo-Persian wars. Soldiers fought under scorching heat, without water, under relentless artillery and rifle fire, while escorting a heavy supply convoy. Russian artillery, securing strategic heights, held off enemy assaults, while local Armenian volunteers and residents provided invaluable support. 

A notable act of bravery came from Akop Arutyunov, an Armenian serving in the Persian army. During the battle, he turned his cannon against the Persians, saving a Russian unit from destruction. For this, Hussein-Khan brutally punished him, mutilating his face. 

In 1833–1834, at the initiative of Catholicos Ephrem I Zoragetsi and Archbishop Nerses Ashtaraketsi, a commemorative obelisk was erected in Oshakan to honor the Russian soldiers who died saving Etchmiadzin. In 2011, the Oshakan Memorial Complex was opened, dedicated to this battle. 

The Oshakan Battle was not only a military triumph but also a testament to the unity of the Russian army and the Armenian people. The salvation of Etchmiadzin marked a turning point in the war, paving the way for the liberation of Erivan and the signing of the Treaty of Turkmenchay, which incorporated Eastern Armenia into the Russian Empire. 

—

**فارسی**

**۱۷ (۲۹) اوت ۱۸۲۷، اوشاکان، ارمنستان شرقی** 
در روز ۱۷ اوت ۱۸۲۷، دشت‌های اوشاکان در ارمنستان شرقی شاهد نبردی تاریخی بود که به نام نبرد اوشاکان یا اشتاراک شناخته می‌شود. این نبرد که در جریان جنگ روس و ایران (۱۸۲۶-۱۸۲۸) رخ داد، نمادی از شجاعت، ایثار و نجات یک مکان مقدس برای مردم ارمنی شد. 

ارتش پارسی به رهبری ولیعهد عباس‌میرزا و با پیوستن به نیروهای سردار ایروان، حسین‌خان، در اوایل اوت به ارمنستان شرقی حمله کرد و صومعه اچمیادزین را محاصره نمود. یگان نظامی روس به فرماندهی ژنرال-لیوتنانت آفاناسی کراسوفسکی، که در فاصله ۳۵ ورست از صومعه مستقر بود، با حمایت داوطلبان ارمنی و گرجی به سمت صومعه حرکت کرد تا محاصره را بشکند. با وجود برتری ده برابری ارتش پارسی، نیروهای کراسوفسکی موفق شدند خطوط دشمن را شکسته و در همان شب محاصره را بردارند. 

این نبرد هزینه سنگینی داشت و یگان روس متحمل بیشترین خسارات در تمام جنگ‌های روس و ایران شد. سربازان در گرمای طاقت‌فرسا، بدون آب، زیر آتش بی‌امان توپخانه و تفنگ دشمن و در حالی که قافله سنگین آذوقه را همراهی می‌کردند، جنگیدند. توپخانه روس با اشغال بلندی‌های استراتژیک، حملات دشمن را مهار کرد و داوطلبان ارمنی و مردم محلی کمک‌های بی‌قیمتی ارائه کردند. 

شجاعت یک ارمنی به نام آکوپ آرتیونوف برجسته بود. او که در ارتش پارسی خدمت می‌کرد، در جریان نبرد توپ خود را علیه پارسیان چرخاند و یک واحد روس را از نابودی نجات داد. به همین دلیل، حسین‌خان او را به شدت مجازات کرد و صورتش را مثله نمود. 

در سال‌های ۱۸۳۳-۱۸۳۴، به ابتکار کاتولیکوس افرم اول زوراگتسی و اسقف اعظم نرسس اشتاراکتسی، ستونی یادبود در اوشاکان به افتخار سربازان روس که برای نجات اچمیادزین جان باختند، برپا شد. در سال ۲۰۱۱، مجموعه یادبود اوشاکان افتتاح شد که به این نبرد اختصاص یافت. 

نبرد اوشاکان نه تنها یک پیروزی نظامی بود، بلکه نمادی از اتحاد ارتش روس و مردم ارمنی شد. نجات اچمیادزین نقطه عطفی در جنگ بود که راه را برای آزادسازی ایروان و امضای معاهده ترکمانچای هموار کرد، معاهده‌ای که ارمنستان شرقی را به امپراتوری روسیه ملحق نمود. 

—