Армянское Нагорье (арм.-Հայկական Լեռնաշխարհ[Haykakan leṙnašxarh] (Айкакакан Лернашхар) или Հայկական Բարձրավանդակ (Айкакан Бардзравандак) или Հայկական Բնաշխարհ (Айкакакан Бнашхар), Միջնաշխարհ Հայոց (Миджнашхар айоц (арм. Средний мир армян)), рус.-Армянское Нагорье , Гор Араратских, Гор Армянских, Армянских Гор, анг.- The Armenian Highland, фр.-Plateau Armenien или Armenian Plateau, нем. Das Armenische Hochland или Das Armenische Bergland).Армянское нагорье-На других языках العربية- المرتفعات الأرمنية— арабский , Беларуская – Армянскае нагор'е, Беларуская (тарашкевіца) – Армянскае нагор’е — беларуская (тарашкевіца),Български – Арменско плато — болгарский, Català – Altiplà d'Armènia, Эрмалойн акъари — чеченский,Čeština-Arménská_vysočina,Armenisches Hochland — немецкий,Αρμενικά υψίπεδα — греческий,English Armenian Highlands — английский, Esperanto -Armena Altebenaĵo, Español – Altiplano Armenio, Eesti-Armeenia mägismaa — эстонский, Euskara-Armeniar goi-ordokia — баскский, فارسی سرزمین کوهستانی ارمنستان — персидский, Français – Haut-plateau arménien — французский,עברית רמת ארמניה — иврит, हिन्दी आर्मीनिया का पठार — хинди, Hrvatski Armenska visoravan — хорватский, Magyar Örmény-felföld — венгерский, Italiano – Altopiano armeno,日本語 -アルメニア高原 — японский, ქართული – სომხეთის მთიანეთი, Қазақша Армения таулы үстірті — казахский, 한국어 아르메니아 고원 — корейский, Lietuvių Armėnijos kalnynas — литовский, Македонски – Ерменска Висорамнина, Nederlands Armeens Hoogland — нидерландский, Norsk nynorsk Det armenske høglandet — нюнорск, Norsk bokmål Det armenske høylandet — норвежский, Polski Wyżyna Armeńska — польский, Português Planalto Armênio — португальский, Srpskohrvatski / српскохрватски Armenska visoravan — сербскохорватский,Simple English Armenian Highland — Simple English, Slovenčina Arménska vysočina — словацкий, Slovenščina Armensko višavje — словенский, Српски / srpski Јерменска висораван — сербский, தமிழ தமிழ ஆர்மேனிய மேட்டுநிலங்கள் — тамильский,Татарча/tatarça Әрмән таулыгы — татарский, Українська Вірменське нагір'я — украинский, Oʻzbekcha/ўзбекча Armaniston togʻligi — узбекский, Tiếng Việt Sơn nguyên Armenia — вьетнамский,中文 亚美尼亚高原 — китайский.
Մանուել (Մատաթիա) Քաջունին մահացել է 1903 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Կոստանդնուպոլսում՝ կյանքի 80-րդ տարում, թողնելով հետևում հայ գիտության և կրթության անգերազանցելի ժառանգություն՝ որպես Մխիթարյան միաբանության անդամ (1843), Կ. Պոլսի Մուրադ-Ռափայելյան վարժարանի տնօրեն (1883-ից), «Բազմավեպ»-ի խմբագրի տեղակալ, իտալական Ասպետական խաչի ասպետ (1897) և հայկական գիտական տերմինաբանության հիմնադիր։
Ծնվել է 1823 թվականի օգոստոսի 11-ին Կոստանդնուպոլսում։ Ավարտել է Վենետիկի Մուրադ-Ռափայելյան վարժարանը։ 1848-1851 թվականներին եղել «Բազմավեպ»-ի խմբագրի տեղակալ բնական գիտությունների գծով։
Հեղինակել է «Արդի լեզուագիտութիւնը» (հ. 1, 1903), «Գիրք գրելու արուեստը» (1898), եռահատոր «Պատկերազարդ բնական պատմութիւն» (1897) դասագիրքը, «Ազգաբանութիւն ազնուական զարմին Տիւզեանց» (1890), «Հայերէն լեզուի ուղղագրութեան խնդիրը» (1910), «Գրիգոր Մագիստրոսի «Գամագտականի» ամբողջական լուծումը» (1912)։ Կատարել է թարգմանություններ, անդրադարձել ազգագրությանը։
Մանուել Քաջունին մնաց Կոստանդնուպոլսից Վենետիկ տանող գիտական կամուրջը՝ իր դասագրքերով, տերմինաբանությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ գիտության խորքերով և կրթության գեղեցկությամբ։
—
### Русский Венецианский отец армянской науки и образования
Мануэл (Мататия) Каджуни скончался 1 декабря 1903 года в Константинополе на 81-м году жизни, оставив неоценимое наследие армянской науки и образования как член Мхитарянской конгрегации (1843), директор Мурад-Рафаэлянской школы в Константинополе (с 1883), заместитель редактора «Базмавеп» по естественным наукам (1848–1851), кавалер итальянского Рыцарского креста (1897) и основоположник армянской научной терминологии. Родился 11 августа 1823 года в Константинополе. Окончил венскую Мурад-Рафаэлянскую школу.
Автор «Современной лингвистики» (т. 1, 1903), «Искусства письма» (1898), трёхтомного иллюстрированного учебника «Естественная история» (1897), «Этнографии знатного рода Тюзян» (1890), «Проблема орфографии армянского языка» (1910), «Полное решение “Гамагтакана” Григора Магистроса» (1912). Занимался переводами, этнографией.
Мануэл Каджуни остался научным мостом от Константинополя до Венеции — своими учебниками, терминологией и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской науки и красотой образования.
—
### English Venetian Father of Armenian Science and Education
Manuel (Matathia) Kajuni passed away on December 1, 1903, in Constantinople at the age of 80, leaving an invaluable legacy in Armenian science and education as a member of the Mekhitarist Congregation (1843), director of the Murad-Raphael School in Constantinople (from 1883), deputy editor of *Bazmavep* for natural sciences (1848–1851), holder of the Italian Knight’s Cross (1897), and founder of Armenian scientific terminology. Born on August 11, 1823, in Constantinople. Graduated from the Murad-Raphael School in Venice.
Authored *Modern Linguistics* (vol. 1, 1903), *The Art of Writing* (1898), three-volume illustrated *Natural History* textbook (1897), *Ethnography of the Noble Tyuzian Family* (1890), *The Issue of Armenian Orthography* (1910), *Complete Solution to Grigor Magistros’s “Gamagtakan”* (1912). Engaged in translations and ethnography.
Manuel Kajuni remained the scholarly bridge from Constantinople to Venice — with his textbooks, terminology, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian science and the beauty of education.
1827 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Օսմանյան կայսրության սուլթան Մահմուդ II-ը հրաման տվեց արտաքսել Կոստանդնուպոլսում բնակվող շուրջ 12 հազար հայ կաթոլիկներին՝ նրանց մեղադրելով «պետական դավաճանության» մեջ՝ կապված ռուս-թուրքական պատերազմի (1828-1829) նախօրեին:
Այս արտաքսումը դարձավ հայ կաթոլիկ համայնքի ողբերգություններից մեկը՝ հանգեցնելով հազարավոր մահերի և համայնքի ցրվածությանը: Արտաքսվածները՝ հիմնականում կանայք, երեխաներ և ծերեր, ստիպված եղան ձմռան ամենադաժան պայմաններում քայլել դեպի Փոքր Ասիայի գավառներ: Ճանապարհին, ցրտից և հիվանդություններից, մահացավ մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները 8000-ը ցրվեցին Անատոլիայի տարբեր գավառներում՝ կորցնելով իրենց տները և ունեցվածքը:
**Նախապատմություն** 1820-ական թվականներին Օսմանյան կայսրությունում աճում էր լարվածությունը ռուսական ընդլայնման պատճառով: Հայ կաթոլիկները, ովքեր կապեր ունեին եվում էին եվրոպական կաթոլիկ միսիոներների հետ, մեղադրվում էին ռուսական կողմնակից լինելու մեջ: Սուլթան Մահմուդ II-ը, ով իրականացնում էր ռեֆորմներ, բայց վախենում էր ազգային շարժումներից, որոշեց արտաքսել հայ կաթոլիկներին՝ որպես «վտանգավոր տարր»: Արտաքսումը տեղի ունեցավ ձմռան սկզբին, ինչը դարձրեց այն մահացու:
**Արտաքսման ընթացքը** Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը շրջապատեցին հայկական թաղամասերը Կոստանդնուպոլսում և ստիպեցին 12 հազար հայ կաթոլիկներին լքել քաղաքը: Նրանք քայլեցին դեպի Անատոլիա՝ առանց բավարար սննդի և հագուստի: Ճանապարհին ցրտահարվեցին և մահացան մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները ցրվեցին Կեսարիա, Սեբաստիա, Անգորա և այլ գավառներում: Այս ողջ մահացու արշավը հայտնի դարձավ որպես «Ձմեռային արտաքսում»:
**Հետևանքները հայերի համար** Արտաքսումը խորացրեց հայ կաթոլիկ համայնքի տառապանքները և դարձավ Ցեղասպանության նախերգանքը: Շատ ընտանիքներ կորցրին ամեն ինչ, իսկ ողջ մնացածները դարձան ցրված: Այս իրադարձությունը խորհրդանշում է օսմանյան ճնշումները հայերի նկատմամբ:
**Արագ փաստեր** – **Ամսաթիվ**: 1827 թ. դեկտեմբերի 1 – **Զոհեր**: Մոտ 4000 մարդ ցրտից – **Արտաքսվածներ**: 12 հազար հայ կաթոլիկ – **Պատճառ**: Ռուս-թուրքական պատերազմի նախօրեին
(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ, հայկական վկայություններ):
—
### Русская версия
Изгнание армян-католиков из Константинополя
1 декабря 1827 года султан Османской империи Махмуд II приказал изгнать около 12 тысяч армян-католиков из Константинополя, обвинив их в «государственной измене» накануне русско-турецкой войны (1828–1829). Это изгнание стало трагедией для армянской католической общины, приведя к тысячам смертей и рассеянию. Изгнанные, в основном женщины, дети и старики, были вынуждены идти пешком в Анатолию в разгар зимы. Около 4000 человек погибли от холода и болезней по дороге, а оставшиеся 8000 рассеялись по провинциям Малой Азии, потеряв дома и имущество.
**Предыстория** В 1820-х годах в Османской империи росло напряжение из-за русского расширения. Армяне-католики, имевшие связи с европейскими миссионерами, обвинялись в симпатиях к России. Султан Махмуд II, проводя реформы, но боясь национальных движений, решил изгнать армян-католиков как «опасный элемент». Изгнание произошло в начале зимы, сделав его смертоносным.
**Ход изгнания** 1 декабря османские войска окружили армянские кварталы Константинополя и принудили около 12 тысяч армян-католиков покинуть город. Они шли в Анатолию без достаточной еды и одежды. По дороге от холода и болезней погибли около 4000 человек, а оставшиеся рассеялись по Кесарии, Себастии, Ангоре и другим провинциям. Это смертоносное шествие известно как «Зимнее изгнание».
**Последствия для армян** Изгнание углубило страдания армянской католической общины и стало предвестием Геноцида. Многие семьи потеряли всё, а выжившие рассеялись. Это событие символизирует османские притеснения армян.
**Краткие факты** – **Дата**: 1 декабря 1827 г. – **Жертвы**: Около 4000 погибли от холода – **Изгнанные**: Около 12 тысяч армян-католиков – **Причина**: Накануне русско-турецкой войны
(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы и армянские свидетельства).
—
### English Version
Expulsion of Armenian Catholics from Constantinople
On December 1, 1827, Sultan Mahmud II of the Ottoman Empire ordered the expulsion of approximately 12,000 Armenian Catholics from Constantinople, accusing them of “state treason” on the eve of the Russo-Turkish War (1828–1829). This expulsion became a tragedy for the Armenian Catholic community, leading to thousands of deaths and dispersion. The expelled, mostly women, children, and elderly, were forced to march to Anatolia in the depths of winter. Around 4,000 perished from cold and disease en route, while the remaining 8,000 were scattered across provinces of Asia Minor, losing homes and property.
**Background** In the 1820s, tension grew in the Ottoman Empire due to Russian expansion. Armenian Catholics, having ties with European missionaries, were accused of pro-Russian sympathies. Sultan Mahmud II, pursuing reforms but fearing national movements, decided to exile Armenian Catholics as a “dangerous element.” The expulsion took place at the start of winter, making it deadly.
**Course of the Expulsion** On December 1, Ottoman troops surrounded Armenian quarters in Constantinople and forced about 12,000 Armenian Catholics to leave the city. They marched to Anatolia without adequate food or clothing. En route, around 4,000 died from cold and illness, while the survivors dispersed across Caesarea, Sebastia, Angora, and other provinces. This deadly march is known as the “Winter Exile.”
**Consequences for Armenians** The expulsion deepened the suffering of the Armenian Catholic community and foreshadowed the Genocide. Many families lost everything, and survivors scattered. This event symbolizes Ottoman oppression of Armenians.
**Key Facts** – **Date**: December 1, 1827 – **Victims**: Approximately 4,000 died from cold – **Expelled**: About 12,000 Armenian Catholics – **Cause**: On the eve of the Russo-Turkish War
(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives and Armenian testimonies).
—
### Türkçe Versiyon
Konstantinopolis’ten Ermeni Katoliklerin Sürülmesi
1 Aralık 1827’de Osmanlı İmparatorluğu sultanı II. Mahmud, Konstantinopolis’te yaşayan yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği “devlet ihaneti” suçlamasıyla sürgüne gönderdi; bu, Rus-Türk Savaşı (1828–1829) arifesinde gerçekleşti. Bu sürgün, Ermeni Katolik toplumu için trajedi oldu: binlerce ölüm ve dağılma getirdi. Sürgün edilenler — çoğunlukla kadınlar, çocuklar ve yaşlılar — kışın en sert döneminde Anadolu’ya yürüdü. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalan 8.000 kişi ise Anadolu vilayetlerine dağıldı, evlerini ve mallarını kaybetti.
**Arka Plan** 1820’lerde Osmanlı İmparatorluğu’nda Rus yayılmacılığı nedeniyle gerilim artıyordu. Avrupa misyonerleriyle bağlantılı Ermeni Katolikler, Rus yanlısı olmakla suçlanıyordu. Reform yapan ama milli hareketlerden korkan Sultan II. Mahmud, Ermeni Katolikleri “tehlikeli unsur” olarak gördü ve sürgüne karar verdi. Sürgün kışın başında gerçekleşti ve ölümcül oldu.
**Sürgünün Seyri** 1 Aralık’ta Osmanlı askerleri Ermeni mahallelerini kuşattı ve yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği şehri terk etmeye zorladı. Yiyecek ve kıyafet olmadan Anadolu’ya yürüdüler. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalanlar Kayseri, Sivas, Ankara gibi vilayetlere dağıldı. Bu ölümcül yürüyüş “Kış Sürgünü” olarak biliniyor.
**Ermeniler Açısından Sonuçları** Sürgün, Ermeni Katolik toplumunun acılarını derinleştirdi ve Soykırım’ın öncüsü oldu. Birçok aile her şeyini kaybetti, hayatta kalanlar dağıldı. Bu olay, Osmanlı’nın Ermenilere baskısını simgeliyor.
**Hızlı Gerçekler** – **Tarih**: 1 Aralık 1827 – **Kurbaanlar**: Yaklaşık 4.000 soğuktan öldü – **Sürgün Edilenler**: Yaklaşık 12.000 Ermeni Katolik – **Sebep**: Rus-Türk Savaşı arifesi
(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri ve Ermeni tanıklıkları).
Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին Հայ Առաքելական Եկեղեցին նշում է Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օրը՝ որպես Հայաստանի առաջին լուսավորիչներ: Այս օրը խորհրդանշում է Հայաստանի քրիստոնեացման սկիզբը՝ դեռևս 1-ին դարում, երբ երկու առաքյալները, Քրիստոսի 12 աշակերտներից, բաղկացած, անկախ միմյանցից եկան հայկական հողեր և քարոզեցին Քրիստոսի ուսմունքը:
Հայ եկեղեցին կոչվում է Առաքելական՝ հենց այն պատճառով, որ նրա հիմնադիրներն են համարվում Քրիստոսի անմիջական աշակերտները՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը:
**Սուրբ Թադեոս առաքյալը** Թադեոսը (Հուդա Թադեոս), Քրիստոսի 12 առաքյալներից մեկը, Հայաստան եկավ մոտ 43 թվականին՝ բերելով Քրիստոսի խաչելության ժամանակ նիզակով խոցված Նիզակի ծայրը՝ որպես սուրբ մասունք: Նովսես Խորենացու «Հայոց Պատմություն»-ի համաձայն՝ Թադեոսը նախ քարոզեց Եդեսիայում, բժշկեց Աբգար թագավորին և նրա ընտանիքը, ապա եկավ Հայաստան՝ Արտազ գավառ: Նա քարոզեց Արտազում և Շավարշանում, բայց 66 թվականին, Սանատրուկ թագավորի հրամանով, նահատակվեց՝ խաչվելով և նետերով խոցվելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնի Մայր Տաճարում, իսկ նրա անունով կառուցվել է Սուրբ Թադեոսի վանքը (այժմ՝ Իրանում):
**Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալը** Բարդուղիմեոսը (Նաթանայել), նույնպես Քրիստոսի 12 առաքյալներից, եկավ Հայաստան մոտ 60-ական թվականներին՝ բերելով Աստվածածնի ձեռագործ պատկերը (Սուրբ Նշան): Նա քարոզեց Աղբակ (Ալբակ) քաղաքում, կնքեց Սանատրուկ թագավորի քրոջը՝ Վոգուհիին և նրա ընտանիքը: Թագավոր Սանատրուկը, վախենալով քրիստոնեության տարածումից, 68 թվականին հրամայեց սպանել Բարդուղիմեոսին՝ նրա գլուխը կտրելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնում և Աղբակի վանքում:
**Հայկական ավանդույթը և «Ոտյաց Խաչ»-ի լեգենդը** Ըստ ավանդության՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը հանդիպել են հայկական մի բնակավայրում, որը հետագայում կոչվեց «Ոտյաց Խաչ» (Առաքյալների Խաչ): Այս հանդիպումը խորհրդանշում է հայկական եկեղեցու առաքելական ժառանգությունը:
**Նշանակությունը հայ ժողովրդի համար** Նոյեմբերի 30-ը դարձել է Հայաստանի քրիստոնեացման հիշատակի օր՝ հիշեցնելով, որ հայ ժողովուրդը քրիստոնեությունն ընդունել է ոչ թե Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակ (301 թ.), այլ արդեն 1-ին դարում: Այս օրը եկեղեցիներում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ, կարդացվում են առաքյալների կյանքի մասին պատմություններ, և ժողովուրդը հիշում է իր հավատքի առաջին լուսավորիչներին:
**Արագ փաստեր** – **Ամսաթիվ**: Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին – **Տոնի անվանումը**: Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օր – **Մասունքներ**: Էջմիածնի Մայր Տաճարում – **Կարևոր վայրեր**: Սուրբ Թադեոսի վանք (Իրան), Աղբակի Սուրբ Բարդուղիմեոս վանք
(Աղբյուրներ՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու օրացույց, «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի», Սուրբ Թադեոսի վանքի արխիվներ):
—
### Русская версия
День Основателей Армянской Апостольской Церкви
Ежегодно 30 ноября Армянская Апостольская Церковь отмечает день памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея — первых просветителей Армении. Этот день символизирует начало христианизации Армении ещё в I веке, когда два апостола из 12 учеников Христа независимо друг от друга пришли на армянские земли и проповедовали учение Христа. Армянская Церковь называется Апостольской именно потому, что её основателями считаются непосредственные ученики Христа — Фаддей и Варфоломей.
**Святой Апостол Фаддей** Фаддей (Иуда Фаддей), один из 12 апостолов Христа, после Его Вознесения направился в Аравию и Месопотамию, а около 40 года пришёл в Осроену, где исцелил царя Абгара V. Далее путь апостола лежал в Армению, куда он в 43 году принёс как реликвию наконечник копья, которым римский воин пронзил распятого Христа. Эта реликвия хранится в Эчмиадзинском кафедральном соборе. В 66 году Фаддей был схвачен в Артазе, подвергнут пыткам, «повешен на древе» и пронзён стрелами. Через три века на месте его захоронения был построен монастырь Святого Фаддея (ныне в Иране). Мощи Святого Фаддея хранятся в Эчмиадзине.
**Святой Апостол Варфоломей** Варфоломей (Нафанаил), также один из 12 апостолов, проповедовал в Сирии и Малой Азии, после чего направился в Армению, принеся нерукотворный лик Богородицы и построив посвящённую ей церковь. В городе Агбак (Альбак) апостол крестил сестру царя Санатрука царевну Вогуи. Санатрук отправил к ней тысячника Теренция с требованием отречься, но Вогуи склонила его к крещению. В 68 году Теренция, Вогуи и Варфоломея схватили и казнили в Агбаке. Вместе с ним были убиты 2000 христиан.
**Армянская традиция и легенда «Отъяц Хач»** По преданию, Фаддей и Варфоломей встретились в одном армянском поселении, которое в память об этом событии народ назвал «Отъяц Хач» (Крест Пристанища).
**Значение для армянского народа** 30 ноября стал днём памяти первых просветителей Армении, напоминая, что армяне приняли христианство не только в 301 году с Григорием Просветителем, но уже в I веке. В этот день в церквях служится Святая Литургия, читаются жития апостолов, и народ чтит своих первых духовных учителей.
**Краткие факты** – **Дата**: Ежегодно 30 ноября – **Название праздника**: День памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея – **Реликвии**: В Эчмиадзинском кафедральном соборе – **Важные места**: Монастырь Святого Фаддея (Иран), монастырь Святого Варфоломея в Агбаке
(Источники: Календарь Армянской Апостольской Церкви, «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы монастыря Святого Фаддея).
—
### English Version
Day of the Founders of the Armenian Apostolic Church
Every year on November 30, the Armenian Apostolic Church commemorates the Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew — the first enlighteners of Armenia. This day symbolizes the beginning of the Christianization of Armenia already in the 1st century, when two of Christ’s 12 apostles independently came to Armenian lands and preached His teachings. The Armenian Church is called Apostolic precisely because its founders are considered Christ’s direct disciples — Thaddeus and Bartholomew.
**Saint Apostle Thaddeus** Thaddeus (Jude Thaddeus), one of Christ’s 12 apostles, after His Ascension headed to Arabia and Mesopotamia, and around 40 AD came to Osroene, where he healed King Abgar V. His path then led to Armenia, where in 43 AD he brought the spear tip that pierced Christ on the cross as a relic, stored in Etchmiadzin Cathedral. In 66 AD, Thaddeus was captured in Artaz, tortured, “hanged on a tree,” and pierced with arrows. Three centuries later, the Monastery of Saint Thaddeus (now in Iran) was built on his burial site. His relics are kept in Etchmiadzin.
**Saint Apostle Bartholomew** Bartholomew (Nathaniel), also one of the 12 apostles, preached in Syria and Asia Minor before heading to Armenia, bringing the hand-made image of the Virgin Mary and building a church dedicated to her. In the city of Agbak (Albak), he baptized King Sanatruk’s sister Princess Vogui. Sanatruk sent a chiliarch Terentius to demand renunciation, but Vogui converted him to Christianity. In 68 AD, Terentius, Vogui, and Bartholomew were seized and executed in Agbak, along with 2,000 Christians.
**Armenian Tradition and the Legend of “Otyats Khach”** According to tradition, Thaddeus and Bartholomew met in an Armenian settlement later called “Otyats Khach” (Apostles’ Cross) in memory of this event.
**Significance for the Armenian People** November 30 became a day of remembrance for Armenia’s first enlighteners, reminding that Armenians embraced Christianity not only in 301 AD with Gregory the Illuminator but already in the 1st century. On this day, Holy Liturgy is served in churches, lives of the apostles are read, and the people honor their first spiritual teachers.
**Key Facts** – **Date**: Annually November 30 – **Holiday Name**: Commemoration of Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew – **Relics**: In Etchmiadzin Cathedral – **Important Sites**: Monastery of Saint Thaddeus (Iran), Monastery of Saint Bartholomew in Agbak
(Sources: Calendar of the Armenian Apostolic Church, “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of the Monastery of Saint Thaddeus).
1095 թվականի նոյեմբերի 27-ին Ֆրանսիայի Կլերմոն քաղաքում տեղի ունեցած եկեղեցական ժողովում Հռոմի պապ Ուրբան II-ը հռչակեց Առաջին խաչակրաց արշավանքը՝ կոչ անելով քրիստոնյա Եվրոպային ազատագրել Սուրբ Երկիրը սելջուկ-թուրքերից:
Այս կոչը, որը հայտնի է որպես «Deus vult» («Աստված այդպես է ուզում»), հանգեցրեց հարյուր հազարավոր խաչակիրների հավաքմանը և 1096-1099 թվականների արշավանքին, որն ավարտվեց Երուսաղեմի գրավմամբ: Առաջին խաչակրաց արշավանքը անմիջականորեն չէր ուղղված հայկական իշխանություններին, սակայն հայերի համար այն դարձավ անսպասելի դաշնակից՝ սելջուկների և բյուզանդական ճնշումների դեմ պայքարում:
**Նախապատմություն** 11-րդ դարի վերջին Հայաստանը գտնվում էր բյուզանդական և սելջուկյան ճնշումների տակ: Բագրատունիների թագավորությունը ընկել էր 1045 թվականին, իսկ սելջուկները գրավել էին Անին և մեծ մասը Հայկական լեռնաշխարհի: Կիլիկիայում Ռուբինյանները (Փիլարտոս Վարաժնունուց հետո) սկսել էին ամրապնդվել, իսկ Վասպուրականում և Տայքում գոյատևում էին հայկական իշխանություններ: Պապի կոչը եկավ այն ժամանակ, երբ հայերը փնտրում էին դաշնակիցներ՝ ընդդեմ սելջուկների:
**Հայերի դերը և օգուտները** Առհայտ խաչակիրները անցան Հայկական լեռնաշխարհով՝ 1097-1098 թվականներին: Հայ իշխանները՝ Կոստանդին Ռուբինյանը (Կիլիկիա), Գեղամ Բագրատունին (Վասպուրական) և Թորոս I-ը (Էդեսա), աջակցեցին խաչակիրներին՝ տրամադրելով սնունդ, ուղեցույցներ և զորքեր: Կոստանդին Ռուբինյանը, որպես Կիլիկիայի տիրակալ, տեսավ խաչակիրներում հնարավորություն՝ պաշտպանվելու սելջուկներից և բյուզանդացիներից: Հայերը օգնեցին խաչակիրներին գրավել Անտիոքը (1098) և Երուսաղեմը (1099): Ի պատասխան՝ խաչակիրները օգնեցին հայերին ազատագրել Էդեսան (1098), որտեղ ստեղծվեց առաջին խաչակրաց պետությունը՝ Էդեսայի կոմսությունը, որը ղեկավարում էր Բալդուինը, բայց հայերը կազմում էին բնակչության մեծ մասը: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ամրապնդեցին իրենց դիրքերը՝ դաշնակցելով խաչակիրների հետ:
**Հետևանքները հայերի համար** Առաջին խաչակրաց արշավանքը հայերին տվեց ժամանակավոր շունչ՝ սելջուկների ճնշումից: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ստեղծեցին անկախ իշխանություն, որը հետագայում դարձավ թագավորություն (1080-1375): Էդեսայում հայերը պահպանեցին ազդեցություն մինչև 1144 թվականը: Այնուամենայնիվ, խաչակիրների հետ երկարաժամկետ դաշինքը խորացրեց հակամարտությունը բյուզանդացիների հետ: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ օգտագործելով խաչակիրներին որպես դաշնակից:
**Արագ փաստեր** – **Ամսաթիվ**: 1095 թ. նոյեմբերի 27 – **Տեղ**: Կլերմոն, Ֆրանսիա – **Հայ իշխաններ**: Կոստանդին Ռուբինյան (Կիլիկիա), Թորոս I (Էդեսա) – **Հետևանք**: Էդեսայի կոմսության ստեղծում, Կիլիկիայի ամրապնդում
(Աղբյուրներ՝ «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի, Կիլիկիայի Ռուբինյանների արխիվներ, Ֆրանսիական խաչակրաց ժամանակագրություններ):
—
### Русская версия Неожиданный союзник для армянских княжеств**
27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.
**Предыстория** В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.
**Роль армян и выгоды** Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.
**Последствия для армян** Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.
**Краткие факты** – **Дата**: 27 ноября 1095 г. – **Место**: Клермон, Франция – **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса) – **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии
### English Version An Unexpected Ally for Armenian Principalities
On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.
**Background** At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.
**Armenians’ Role and Benefits** Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.
**Consequences for Armenians** The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.
**Key Facts** – **Date**: November 27, 1095 – **Location**: Clermont, France – **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa) – **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia
(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).
—
### Türkçe Versiyon — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik
27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.
**Arka Plan** XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.
**Ermenilerin Rolü ve Faydaları** Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.
**Ermeniler Açısından Sonuçlar** Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.
**Hızlı Gerçekler** – **Tarih**: 27 Kasım 1095 – **Yer**: Clermont, Fransa – **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa) – **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi
(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).
—
Неожиданный союзник для армянских княжеств**
27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.
**Предыстория** В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.
**Роль армян и выгоды** Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.
**Последствия для армян** Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.
**Краткие факты** – **Дата**: 27 ноября 1095 г. – **Место**: Клермон, Франция – **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса) – **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии
### English Version (Author: Armenian historian and medieval specialist Aram Hovhannisyan)
**Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — An Unexpected Ally for Armenian Principalities**
On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.
**Background** At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.
**Armenians’ Role and Benefits** Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.
**Consequences for Armenians** The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.
**Key Facts** – **Date**: November 27, 1095 – **Location**: Clermont, France – **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa) – **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia
(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).
—
### Türkçe Versiyon (Yazar: Ermeni tarihçi ve ortaçağ uzmanı Aram Hovhannisyan)
**Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik**
27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.
**Arka Plan** XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.
**Ermenilerin Rolü ve Faydaları** Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.
**Ermeniler Açısından Sonuçlar** Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.
**Hızlı Gerçekler** – **Tarih**: 27 Kasım 1095 – **Yer**: Clermont, Fransa – **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa) – **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi
(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).
—
### Варианты привлекательных заголовков
#### Հայերեն (Armenian) 1. **”Առաջին Խաչակրաց Արշավանքը՝ 1095-ի Նոյեմբերի 27-ին Հայերի Դաշնակիցը”** 2. **”Պապի Կոչը և Հայկական Իշխանությունների Հույսը”** 3. **”1095-ի Նոյեմբերի 27՝ Հայկական Պատմության Նոր Էջ”** 4. **”Խաչակիրներ և Հայեր՝ Սելջուկների Դեմ Միասնություն”** 5. **”Ուրբան II-ի Հռչակումը՝ Հայկական Դիմադրության Օգնություն”**
#### Русский (Russian) 1. **”Провозглашение Первого Крестового Похода: 27 Ноября 1095 — Союзник Армян”** 2. **”Призыв Папы и Надежда Армянских Княжеств”** 3. **”27 Ноября 1095: Новая Страница Армянской Истории”** 4. **”Крестоносцы и Армяне: Единство Против Сельджуков”** 5. **”Провозглашение Урбана II: Помощь Армянскому Сопротивлению”**
#### English (English) 1. **”Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — Ally of Armenians”** 2. **”The Pope’s Call and Hope of Armenian Principalities”** 3. **”November 27, 1095: A New Page in Armenian History”** 4. **”Crusaders and Armenians: Unity Against Seljuks”** 5. **”Urban II’s Proclamation: Aid to Armenian Resistance”**
#### Türkçe (Turkish) 1. **”Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermenilerin Müttefiki”** 2. **”Papa’nın Çağrısı ve Ermeni Beyliklerinin Umudu”** 3. **”27 Kasım 1095: Ermeni Tarihinde Yeni Bir Sayfa”** 4. **”Haçlılar ve Ermeniler: Selçuklulara Karşı Birlik”** 5. **”II. Urban’ın İlanı: Ermeni Direnişine Yardım”**
—
Текст написан с акцентом на роль армян в событиях Первого крестового похода, используя армянские и международные источники. Если нужны дополнительные языки или правки, дайте знать!
Ռոբերտ Արշակի Աթայանը ծնվել է 1915 թվականի նոյեմբերի 20-ին Թեհրանում, Իրան՝ հայ երաժշտագետ, կոմպոզիտոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1958 թվականից, բանաստեղծ Արշակ Աթայանի որդին, Ռաֆայել և Արմեն Աթայանների եղբայրը։ Մահացել է 1994 թվականի մարտի 4-ին Լոս Անջելեսում՝ թաղված Երևանում։
1941 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան, 1944 թվականից դասավանդել նույն կոնսերվատորիայում՝ երաժշտության տեսության ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր 1977 թվականից։
Ուսումնասիրել է հայկական ժողովրդական և միջնադարյան երաժշտությունը, խազային նոտագրությունը, կազմել և խմբագրել Կոմիտասի երկերի ակադեմիական հրատարակությունը, գրել կամերային գործիքային և վոկալ երկեր, մշակել ժողովրդական, գուսանական և միջնադարյան մեղեդիներ։ Հեղինակել է «Թումանյանի ստեղծագործական լաբարատորիան» (1973), «Գրականությունը և ժամանակը» (1980), «Գեղարվեստական մտածողության հետքերով» (1985), «Հայ պատմավեպի պոետիկան» (1987), «Մարդը V դարի գրականության մեջ» (1994), «Գրականության տեսություն» (1998), «Տեքստաբանություն» (2000), «Նորագույն գրականության զարգացման միտումները» (2003), «Նարեկացու Մատյանը» (2004), «Հնի և նորի զուգահեռներում» (2008)։
Ռոբերտ Աթայանը մնաց Թեհրանից Երևան տանող երաժշտագիտական կամուրջը՝ իր Կոմիտասյան նվիրումով, խմբագրական աշխատանքով և անսահման գիտելիքով ոգեշնչելով սերունդներին հայ երաժշտության խորքերով և Կոմիտասի ժառանգության պահպանմամբ։
—
### Русский Исследователь хазовой нотации Редактор академического издания Комитаса
Роберт Аршакович Атаян родился 20 ноября 1915 года в Тегеране, Иран — армянский музыковед, композитор, заслуженный деятель искусств АрмССР (1961), член Союза писателей СССР с 1958 года, сын поэта Аршака Атаяна, брат Рафаэля и Армена Атаянов. Умер 4 марта 1994 года в Лос-Анджелесе, похоронен в Ереване. В 1941 окончил Ереванскую государственную консерваторию им. Комитаса, с 1944 преподавал там же — заведующий кафедрой теории музыки, профессор с 1977 года.
Исследовал армянскую народную и средневековую музыку, хазовую нотацию, составил и редактировал академическое издание произведений Комитаса, написал камерно-инструментальные и вокальные произведения, обработал народные, гусанские и средневековые мелодии. Автор книг «Творческая лаборатория Туманяна» (1973), «Литература и время» (1980), «По следам художественного мышления» (1985), «Поэтика армянского исторического романа» (1987), «Человек в литературе V века» (1994), «Теория литературы» (1998), «Текстология» (2000), «Тенденции развития новейшей литературы» (2003), «Книга скорби Нарекаци» (2004), «В параллелях старого и нового» (2008).
Роберт Атаян остался музыковедческим мостом от Тегерана до Еревана — своим комитасянским посвящением, редакторской работой и безграничными знаниями, вдохновляя поколения глубинами армянской музыки и сохранением наследия Комитаса.
—
### English Researcher of Khaz Notation Editor of Komitas Academic Edition
Robert Arshaki Atayan was born on November 20, 1915, in Tehran, Iran — Armenian musicologist, composer, Honored Artist of the Armenian SSR (1961), member of the USSR Writers’ Union since 1958, son of poet Arshak Atayan, brother of Raphael and Armen Atayan. Died on March 4, 1994, in Los Angeles, buried in Yerevan. In 1941 graduated from Yerevan Komitas State Conservatory, from 1944 taught there — head of music theory department, professor since 1977.
Studied Armenian folk and medieval music, khaz notation, compiled and edited the academic edition of Komitas’s works, wrote chamber instrumental and vocal pieces, arranged folk, gusans, and medieval melodies. Author of *Tumanyan’s Creative Laboratory* (1973), *Literature and Time* (1980), *Traces of Artistic Thinking* (1985), *Poetics of the Armenian Historical Novel* (1987), *Man in 5th-Century Literature* (1994), *Theory of Literature* (1998), *Textology* (2000), *Trends in Modern Literature Development* (2003), *Narekatsi’s Book of Lamentations* (2004), *Parallels of Old and New* (2008).
Robert Atayan remained the musicological bridge from Tehran to Yerevan — with his Komitas dedication, editorial work, and boundless knowledge, inspiring generations with the depths of Armenian music and preservation of Komitas’s legacy.
Գևորգ Հյուրմյուզյանը (Հյուրմյուզ) ծնվել է 1797 թվականի նոյեմբերի 11-ին Կոստանդնուպոլսում, Օսմանյան կայսրություն։ Հայ մեծ թարգմանիչ, եկեղեցական, կրթական և մշակութային գործիչ, Մխիթարյան միաբանության անդամ (1819), աբբահայր (1846), ով իր 79-ամյա կյանքով դարձել է XIX դարի հայ մտավորականության կամուրջը դեպի եվրոպական լուսավորության աշխարհ՝ առաջին անգամ հայերեն ներմուծելով համաշխարհային պատմության և դրամատուրգիայի գլուխգործոցները։ Սովորել է Վենետիկի Մխիթարյան վարժարանում։
Մինչև 1848 թվականը հայկաբանություն է դասավանդել Կ. Պոլսի և Վենետիկի Մխիթարյան վարժարաններում։ Եղբոր՝ Էդուարդ Հյուրմյուզյանի հետ թարգմանել է Շառլ Ռոլենի «Հնախօսութիւն» (հատոր 1-6, 1825–1829)՝ առաջին անգամ հայ ընթերցողին ներկայացնելով Հին Եգիպտոսի, Ասորեստանի, Բաբելոնի, Մարաստանի, Պարսկաստանի, Հունաստանի և Մակեդոնիայի պատմությունը։ Թարգմանել է Պիեռ Կոռնելի «Պոլիկտոս վկա Հայկազն» (1858), Ժան Ռասինի «Գոթողիա» (1862), Պիետրո Մետաստազիոյի «Թեմիստոկլես» (1886, «Բազմավեպ») չափածո ողբերգությունները, գրել կատակերգություններ։ Նրա թարգմանությունները դարձել են հայ գրական լեզվի զարգացման հիմնասյուն՝ հարստացնելով արևմտահայերենը եվրոպական գրականության լավագույն նմուշներով։ Մահացել է 1876 թվականի ապրիլի 11-ին Վենետիկում՝ թաղվել Սուրբ Ղազար կղզում։ Գևորգ Հյուրմյուզյանը մնաց Մխիթարյան թարգմանչական դպրոցի փայլուն շարունակողը՝ իր աշխատանքով բացելով հայ ընթերցողի աչքերը համաշխարհային մշակույթի գանձարանի առջև և ոգեշնչելով սերունդներին գիտելիքի ու գրականության անսահման սիրով։
—
### Русский Золотые ворота армянского перевода Европейские ворота армянской драматургии
Геворг Хюрмюзян (Хюрмюз) родился 11 ноября 1797 года в Константинополе, Османская империя. Великий армянский переводчик, церковный, образовательный и культурный деятель, член Мхитарянской конгрегации (1819), аббат-отец (1846), который за 79 лет жизни стал мостом армянской интеллигенции XIX века к европейскому Просвещению, впервые представив на армянском шедевры мировой истории и драматургии. Учился в Мхитарянской школе Венеции. До 1848 года преподавал арменистику в константинопольской и венецианской мхитарянских школах. Вместе с братом Эдуардом Хюрмюзяном перевёл «Древнюю историю» Шарля Роллена (тт. 1–6, 1825–1829), впервые познакомив армянского читателя с историей Древнего Египта, Ассирии, Вавилона, Мидии, Персии, Греции и Македонии. Перевёл «Полиевкта, мученика Армянского» Пьера Корнеля (1858), «Готолию» Жана Расина (1862), «Фемистокла» Пьетро Метастазио (1886, «Базмавеп»), писал комедии. Его переводы стали основой развития армянского литературного языка, обогатив западноармянский лучшими образцами европейской литературы. Умер 11 апреля 1876 года в Венеции, похоронен на Сан-Ладзаро. Геворг Хюрмюзян остался блестящим продолжателем мхитарянской переводческой школы, открыв армянскому читателю сокровищницу мировой культуры и вдохновив поколения безграничной любовью к знанию и литературе.
—
### English European Gate of Armenian Drama Author of Armenian Ancient History
Gevorg Hyurmyuzyan (Hyurmuz) was born on November 11, 1797, in Constantinople, Ottoman Empire. Outstanding Armenian translator, churchman, educator, and cultural figure, member of the Mekhitarist Congregation (1819), abbot-father (1846), who over 79 years became the bridge of 19th-century Armenian intelligentsia to European Enlightenment, introducing for the first time in Armenian the masterpieces of world history and drama. Studied at the Mekhitarist school in Venice. Until 1848 taught Armenian studies in Constantinople and Venice Mekhitarist schools. Together with his brother Eduard Hyurmyuzyan, translated Charles Rollin’s *Ancient History* (vols. 1–6, 1825–1829), first presenting to Armenian readers the history of Ancient Egypt, Assyria, Babylon, Media, Persia, Greece, and Macedonia. Translated Pierre Corneille’s *Polyeuctes, Armenian Martyr* (1858), Jean Racine’s *Athaliah* (1862), Pietro Metastasio’s *Themistocles* (1886, *Bazmavep*), and wrote comedies. His translations became the cornerstone of Armenian literary language development, enriching Western Armenian with the finest European literary models. Died on April 11, 1876, in Venice, buried on San Lazzaro. Gevorg Hyurmyuzyan remains a brilliant continuer of the Mekhitarist translation school, opening the treasury of world culture to Armenian readers and inspiring generations with boundless love for knowledge and literature.
Ղևոնդ Ալիշանը մահացել է 1901 թվականի նոյեմբերի 9-ին Սուրբ Ղազար կղզում, Վենետիկ, Իտալիայի թագավորություն՝ կյանքի 81-րդ տարում, թողնելով հետևում հայագիտության, բանաստեղծության և պատմագրության անգնահատելի ժառանգություն՝ որպես Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության գմբեթ (1838), Ֆրանսիական ակադեմիայի Պատվո լեգեոնի դափնեկիր (1886), Ենայի փիլիսոփայական ակադեմիայի պատվավոր դոկտոր, հայ ռոմանտիզմի հիմնադիրներից և «Հայապատում», «Շիրակ», «Այրարատ», «Սիսական» աշխատությունների հեղինակ։
Ծնվել է 1820 թվականի հուլիսի 6 (18)-ին Կոստանդնուպոլսում, Օսմանյան կայսրություն, դրամագետ–հնագետի ընտանիքում։ 1830-1832 թվականներին սովորել է Չալըխյան վարժարանում, 1832-1841 թվականներին՝ Վենետիկի Մխիթարյանների դպրոցում։ 1841-1850 և 1866-1872 թվականներին ուսուցչություն է արել Ռափայելյան վարժարանում, 1848 թվականից՝ տեսուչ, 1849-1851 թվականներին՝ «Բազմավեպ»-ի խմբագիր, 1859-1861 թվականներին՝ Փարիզի Մուրատյան վարժարանում։ 1872 թվականից ամբողջովին նվիրվել է գիտական աշխատանքին։ Գրական ասպարեզ է իջել բանաստեղծությամբ՝ գրաբարով կրոնական թեմաներով, հետագայում աշխարհաբարով՝ «Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ», «Հրազդան», «Մասիսու սարերն», «Աշոտ Երկաթ ի ծովուն Սեւանայ» պոեմներով։ Հրատարակել է «Յուշիկք հայրենեաց հայոց» արձակը, «Հայոց երգք ռամկականք» (1852) բանահավաքությունը, թարգմանել Շիլլերից։ Գիտական գործերից՝ «Տեղագիր Հայոց Մեծաց» (1855), «Շիրակ» (1881), «Սիսուան» (1885), «Այրարատ» (1890), «Սիսական» (1893), «Հայբուսակ» (1895), «Հայապատում» (1901), «Հայ-Վենետ» (1896)։ Հրատարակել է Կիրակոս Գանձակեցու, Խոսրով Անձևացու, «Սոփերք հայկականք» 22 հատորները։ Թաղվել է Սուրբ Ղազար կղզում, նրա կիսանդրին կանգնեցված է Երևանում։ Ղևոնդ Ալիշանը հայ ժողովրդի հոգևոր և գիտական վերածննդի խորհրդանիշն է, ում գործերը շարունակում են լինել հայագիտության հիմնասյուներ՝ ոգեշնչելով սերունդներին հայրենասիրությամբ, գիտելիքով և հայկական ինքնության պահպանմամբ։
—
### Русский Великий отец Сан-Ладзаро: Армянский филолог, поэт, историк
Гевонд Алишан скончался 9 ноября 1901 года на острове Сан-Ладзаро, Венеция, Королевство Италия, на 81-м году жизни, оставив неоценимое наследие арменистики, поэзии и историографии как член Мхитарянской конгрегации Венеции и её настоятель (1838), кавалер ордена Почётного легиона Французской академии (1886), почётный доктор Йенской философской академии, один из основоположников армянского романтизма и автор трудов «Айапатум», «Ширак», «Айрарат», «Сисакан». Родился 6 (18) июля 1820 года в Константинополе, Османская империя, в семье нумизмата-археолога. В 1830–1832 годах учился в школе Чалыхян, в 1832–1841 — в школе мхитаристов Венеции. В 1841–1850 и 1866–1872 годах преподавал в Рафаэлянской семинарии, с 1848 — инспектор, в 1849–1851 — редактор журнала «Базмавеп», в 1859–1861 — в Муратовской школе Парижа. С 1872 года полностью посвятил себя научной деятельности. В литературу вошёл как поэт — сначала на грабаре религиозными темами, затем на ашхарабаре: «Плачу о тебе, Армянская страна», «Раздан», «Горы Масиса», «Ашот Еркат в Севанском море». Издал прозаическое «Воспоминания об армянской родине», фольклорный сборник «Армянские народные песни» (1852), переводы Шиллера. Научные труды: «Топография Великой Армении» (1855), «Ширак» (1881), «Сисуан» (1885), «Айрарат» (1890), «Сисакан» (1893), «Айбусак» (1895), «Айапатум» (1901), «Армяно-Венецианские отношения» (1896). Издал Киракоса Гандзакеци, Хосрова Анзеварци, 22 тома «Соперки». Погребён на Сан-Ладзаро, его бюст установлен в Ереване. Гевонд Алиšan — символ духовного и научного возрождения армянского народа, чьи труды остаются столпами арменистики, вдохновляя поколения патриотизмом, знанием и сохранением армянской идентичности.
—
### English Great Father of San Lazzaro: Armenian Philologist, Poet, Historian
Ghevond Alishan passed away on November 9, 1901, on the island of San Lazzaro degli Armeni, Venice, Kingdom of Italy, at the age of 81, leaving an invaluable legacy in Armenian studies, poetry, and historiography as a member and later abbot (1838) of the Mekhitarist Congregation of Venice, recipient of the French Legion of Honor (1886), honorary doctor of Jena Philosophical Academy, one of the founders of Armenian Romanticism, and author of *Hayapatoum*, *Shirak*, *Ayrarat*, *Sisakan*. Born on July 6 (18), 1820, in Constantinople, Ottoman Empire, into a family of a numismatist-archaeologist. From 1830–1832 studied at Chalykhian School, from 1832–1841 at the Mekhitarist school in Venice. Taught at Raphael Seminary in 1841–1850 and 1866–1872, served as inspector from 1848, editor of *Bazmavep* in 1849–1851, teacher at Murat School in Paris in 1859–1861. From 1872 devoted himself entirely to scholarship. Entered literature as a poet — initially in Classical Armenian on religious themes, later in Modern Armenian with poems like “I Mourn for You, Armenian Land,” “Hrazdan,” “Mountains of Masis,” “Ashot Yerkat in Lake Sevan.” Published prose *Memories of the Armenian Fatherland*, folklore collection *Armenian Folk Songs* (1852), translations of Schiller. Major scholarly works: *Topography of Greater Armenia* (1855), *Shirak* (1881), *Sisuan* (1885), *Ayrarat* (1890), *Sisakan* (1893), *Haybusak* (1895), *Hayapatoum* (1901), *Armeno-Venetian Relations* (1896). Edited Kirakos Gandzaketsi, Khosrov Anjevatsi, and 22 volumes of *Sopherk*. Buried on San Lazzaro; his bust stands in Yerevan. Ghevond Alishan is a symbol of the spiritual and scholarly renaissance of the Armenian people; his works remain pillars of Armenian studies, inspiring generations with patriotism, knowledge, and preservation of Armenian identity.
1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում տեղի ունեցավ Հայ Առաքելական Եկեղեցու Ազգային-Եկեղեցական Մեծ Պատգամավորության նիստը, որի ընթացքում ընտրվեց 132-րդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը:
Արարատյան Հայրապետական Թեմի Արքեպիսկոպոս Գարեգին Ներսիսյանը (ծնվ. 1951 թ., Վոսկեաթ գյուղ), ով ծառայում էր որպես Երևանի Արքեպիսկոպոս, ընտրվեց Ն.Ս.Օ.Տ.Թ. Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս: Ընտրությունը կայացավ Գարեգին Ա-ի մահից (1994-1999) հետո, երբ Եկեղեցին գտնվում էր անցումային փուլում՝ վերականգնելով իր դիրքերը անկախ Հայաստանում: Սինոդը, որի կազմում էին 12 եպիսկոպոսներ, անցկացրեց գաղտնի քվեարկություն, և Գարեգին Ներսիսյանը ստացավ մեծամասնություն՝ ավելի քան 70% ձայներով: 1999 թվականի նոյեմբերի 4-ին տեղի ունեցավ ձեռնադրության հանդիսավոր արարողությունը, որը վարեցին 12 եպիսկոպոսները Մայր Տաճարում: Այս իրադարձությունը միավորեց հազարավոր հավատացյալների և միջազգային հյուրերի, ներառյալ Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու ներկայացուցիչներին:
**Կենսագրություն և նախապատրաստություն** Գարեգին Ներսիսյանը ծնվել է 1951 թվականին Վոսկեաթ գյուղում (այժմ՝ Արարատի մարզ): Նա սովորել է Գերմանիայում (Մյունխենի համալսարան) և Լոնդոնի Թեոլոգիական Ինստիտուտում, որտեղ ձեռք է բերել աստվածաբանական կրթություն: 1983 թվականին ձեռնադրվել է եպիսկոպոս, 1990 թվականին՝ արքեպիսկոպոս, իսկ 1997 թվականին նշանակվել է Կաթողիկոսի Տեղապահ: Նրա ընտրությունը խորհրդանշում էր եկեղեցու վերածնունդը և նոր սերնդի առաջնորդությունը:
**Ընտրության ընթացակարգ** Ազգային-Եկեղեցական Մեծ Պատգամավորությունը սկսվեց հոկտեմբերի 27-ին Մայր Տաճարում: Առաջին փուլում ընտրվեցին երեք թեկնածուներ, որոնց թվում էին Գարեգին Ներսիսյանը, Արքեպիսկոպոս Հովնան Կրպեյանը և Գևորգ Եսայանը: Երկրորդ փուլում, գաղտնի քվեարկությամբ, Գարեգին Ներսիսյանը ստացավ 35 կողմ ձայն՝ ընդհանուր 43-ից: Ձեռնադրությունը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 4-ին, որի ընթացքում նրան հանձնվեցին Կաթողիկոսական խաչն ու գավազանը:
**Գարեգին Բ-ի գործունեություն** Գարեգին Բ-ը, որպես 132-րդ Կաթողիկոս, կենտրոնացավ Եկեղեցու վերածննդի և հայկական ինքնության պահպանման վրա: Նա հիմնեց Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարանում կրթական ծրագրեր, ամրապնդեց կապերը Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու և Կիլիկիայի Կաթողիկոսության հետ: 2001 թվականին նա այցելեց Էտնա լեռը՝ խաղաղության խորհրդանիշ, իսկ 2007-ին բացեց ԱՄՆ Կոնգրեսի նիստը: 2008 թվականին Վատիկանում նա կոչ արեց ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը: Իր ղեկավարության ընթացքում նա աջակցեց Արցախի ժողովրդին, բայց 2020-ական թվականներին բախվեց կառավարության հետ՝ Նիկոլ Փաշինյանի հետ հակասությունների պատճառով:
—
### Русская версия (Russian)
Избрание Гарегина II— Новый Католикос Армянской церкви
27 октября 1999 года в Первопрестольном Святом Эчмиадзине состоялся Национально-Церковный Великий Собор Армянской Апостольской Церкви, на котором был избран 132-й Католикос Всех Армян. Архиепископ Гарегин Нерсисян (род. 1951, село Воскеат), епископ Араратской епархии в Ереване, был избран Верховным Патриархом и Католикосом Всех Армян — Н. С. О. Т. Т. Гарегин II. Избрание произошло после смерти Гарегина I (1994–1999), в период перехода церкви, когда она восстанавливала свои позиции в независимой Армении. Собор, состоявший из 12 епископов, провел тайное голосование, и Гарегин Нерсисян получил большинство — более 70% голосов. 4 ноября 1999 года в Кафедральном соборе Эчмиадзина состоялась торжественная хиротония, проведенная 12 епископами, собравшая тысячи верующих и международных гостей, включая представителей Русской Православной Церкви.
**Биография и подготовка** Гарегин Нерсисян родился в 1951 году в селе Воскеат (ныне Араратская область). Он получил богословское образование в Германии (Мюнхенский университет) и Лондонской теологической школе. В 1983 году был рукоположен в епископы, в 1990 году — в архиепископы, а в 1997 году назначен местоблюстителем Католикоса. Его избрание стало символом возрождения церкви и прихода нового поколения лидеров.
**Процесс избрания** Национально-Церковный Великий Собор начался 27 октября в Кафедральном соборе Эчмиадзина. На первом этапе были отобраны три кандидата: Гарегин Нерсисян, архиепископ Ованнес Крпеян и Геворг Есаян. На втором этапе, в ходе тайного голосования, Гарегин Нерсисян получил 35 из 43 голосов. Хиротония состоялась 4 ноября, когда ему вручили католикосский крест и посох.
**Деятельность Гарегина II** Как 132-й Католикос, Гарегин II сосредоточился на возрождении церкви и сохранении армянской идентичности. Он основал образовательные программы в Геворгянской духовной семинарии, укрепил связи с Русской Православной Церковью и Киликийским Католикосатом. В 2001 году он посетил Этну как символ мира, в 2007 году открыл заседание Конгресса США, а в 2008 году в Ватикане призвал признать Геноцид армян. Его лидерство поддерживало народ Арцаха, но в 2020-х годах он столкнулся с конфликтом с правительством Никола Пашиняна.
—
### English Version (English)
The Election of Garegin II— The New Catholicos of the Armenian Church
On October 27, 1999, the National-Ecclesiastical Great Assembly of the Armenian Apostolic Church convened in the Mother See of Holy Etchmiadzin, electing the 132nd Catholicos of All Armenians. Archbishop Garegin Nersisyan (born 1951, Voskeat village), Bishop of the Ararat Patriarchal Diocese in Yerevan, was chosen as His Holiness Karekin II, Supreme Patriarch and Catholicos of All Armenians. The election followed the death of Karegin I (1994–1999), during a transitional period as the Church regained its footing in independent Armenia. The council, comprising 12 bishops, conducted a secret ballot, with Garegin Nersisyan securing over 70% of the votes. On November 4, 1999, a solemn ordination ceremony was held in the Mother Cathedral, led by 12 bishops, drawing thousands of faithful and international guests, including representatives of the Russian Orthodox Church.
**Biography and Preparation** Garegin Nersisyan was born in 1951 in Voskeat village (now Ararat Province). He studied theology in Germany (Munich University) and the London Theological School. Ordained a bishop in 1983 and archbishop in 1990, he was appointed locum tenens in 1997. His election symbolized the Church’s renewal and the rise of a new generation of leadership.
**Election Process** The National-Ecclesiastical Great Assembly began on October 27 in the Mother Cathedral. The first stage shortlisted three candidates: Garegin Nersisyan, Archbishop Hovnan Krpeyan, and Gevorg Esayan. In the second stage, a secret ballot resulted in Garegin Nersisyan receiving 35 out of 43 votes. The ordination took place on November 4, when he was presented with the Catholicos cross and staff.
**Garegin II’s Activities** As the 132nd Catholicos, Garegin II focused on revitalizing the Church and preserving Armenian identity. He established educational programs at the Gevorkian Theological Seminary, strengthened ties with the Russian Orthodox Church and the Cilician Catholicosate, and advocated for the recognition of the Armenian Genocide. In 2001, he visited Mount Etna as a peace symbol, opened a U.S. Congress session in 2007, and in 2008 called for Genocide recognition at the Vatican. His leadership supported the people of Artsakh, though he faced tensions with Prime Minister Nikol Pashinyan’s government in the 2020s.
Թորգոմ Բ-ն (Թորգոմ Մանուկյան) մահացել է 2012 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Երուսաղեմում, 93 տարեկանում։ Հայ եկեղեցական գործիչ, գրող, Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարք (1990-2012)։
Ծնվել է 1919 թվականի փետրվարի 16-ին Բաղդադի հյուսիսում, Բակուբա քաղաքի մոտ փախստականների ճամբարում, Օսմանյան կայսրություն (այժմ՝ Իրաք)։ Բաղդադի Սրբոց Թարգմանչաց հայկական դպրոցում ստացել է նախակրթություն, ապա ընդունվել Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքարանի Սրբոց Հակոբյանց ժառանգավորաց վարժարան։ 1936 թվականի օգոստոսի 2-ին սարկավագ է ձեռնադրվել Պատրիարք Թորգոմ Գուշակյանի ձեռքերով, 1939 թվականի հուլիսի 23-ին՝ քահանա՝ ստանալով Թորգոմ անունը։ 1939-1946 թվականներին Պատրիարքարանում վարել է տարբեր պաշտոններ, աշխատել «Սիոն» ամսագրի խմբագրությունում, եղել ճեմարանի փոխտեսուչ։ 1946 թվականի հուլիսին մեկնել է ԱՄՆ՝ Հյուսիսային Ֆիլադելֆիայի Ս. Երրորդություն եկեղեցու հոգևոր հովիվ, 1951 թվականին՝ Արևելյան թեմի առաջնորդական փոխանորդ, 1954 թվականին վերադարձել Երուսաղեմ՝ ճեմարանի տեսուչ և Պատրիարքարանի դիվանապետ։ 1960 թվականին ընդհատել է ծառայությունը՝ ուսումը շարունակելու համար Քեմբրիջի Եպիսկոպոսական աստվածաբանական դպրոցում (Մասաչուսեթս)։ 1962 թվականին ընտրվել է Ամերիկայի Արևմտյան թեմի առաջնորդ, 1966 թվականին՝ Արևելյան թեմի առաջնորդ, 1968 թվականին ստացել արքեպիսկոպոսի աստիճան։ 1990 թվականի մարտի 22-ին ընտրվել է Երուսաղեմի 96-րդ Պատրիարք։ 1994 թվականի օգոստոսի 19-ին, Վազգեն Ա Կաթողիկոսի մահից հետո, նշանակվել է Կաթողիկոսական Տեղապահ։ Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկյանը ստացել է մի շարք ակադեմիական պարգևներ, արժանացել Նյու Յորքի Ընդհանուր աստվածաբանական ճեմարանի պատվավոր դոկտորի կոչման, «Ազատության Արձան» և «Էլիզ Այլընդ» շքանշաններին (ԱՄՆ, 1986), ինչպես նաև «Վիֆլեեմ-2000» մեդալին (Պաղեստինյան ազգային վարչություն, 2000) և Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանին (ՀՀ, 2010)։ Նրա գրական աշխատանքները ներառում են 20 մենագրություններ, այդ թվում՝ բանաստեղծական երեք ժողովածու («Վանքի Օրեր», «Հայրիկ Ջան», «Վերելք»), հայկական Ս. Պատարագի ուսումնասիրություն («Կոմիտասի Հանճարը Իր Պատարագին մէջ», «Սարկաւագի Ուղեցոյց Ս. Պատարագի մէջ»), Հայոց Մեծ Եղեռնին նվիրված գրքեր («Հայ Եկեղեցւոյ Կորուստը Եղեռնին») և Երուսաղեմի սուրբ վայրերի ուղեցույց («Արարողութիւնք Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց Տաճարի և Սուրբ Տեղեաց մէջ»)։ Նա ճանաչված կոմիտասագետ էր, աշխատել է ԱՄՆ-ում Քրիստոսի եկեղեցիների ազգային խորհրդի հանձնաժողովում, նախագահել «Կրոնը ամերիկյան կյանքում» խորհուրդը, եղել «Խղճմտանքի կոչ» հիմնադրամի տնօրինության անդամ։ Թորգոմ Պատրիարքը մեծ ավանդ ունի միջազգային էկումենիկ հարաբերությունների զարգացման գործում։ Մահից հետո նրա հիշատակը հարգանքի է արժանացել հայկական եկեղեցու համայնքներում, և նրա աշխատանքները շարունակում են ծառայել հայկական հոգևոր և մշակութային ժառանգության պահպանմանը։
—
### Русский Хранитель армянского духовного наследия
Торгом II (Торгом Манукян) умер 12 октября 2012 года в Иерусалиме в возрасте 93 лет. Армянский церковный деятель и писатель, 96-й Патриарх Иерусалима (1990–2012). Родился 16 февраля 1919 года недалеко от Багдада, в лагере беженцев в Бакубе, Османская империя (ныне Ирак). Получил начальное образование в Армянской школе Святых Переводчиков в Багдаде, затем поступил в Семинарию Святых Яковлян при Армянском патриархате в Иерусалиме. 2 августа 1936 года был рукоположён в диаконы архиепископом Торгомом Гушакяном, а 23 июля 1939 года — в священника, получив имя Торгом. В 1939–1946 годах занимал различные должности в Патриархате, работал в редакции журнала «Сион» и был заместителем настоятеля семинарии. В июле 1946 года уехал в США, став духовным пастырем церкви Святой Троицы в Северной Филадельфии (Пенсильвания). В 1951 году назначен заместителем предстоятеля Восточной епархии. В 1954 году вернулся в Иерусалим, став настоятелем семинарии и канцлером Патриархата. В 1960 году прервал службу для продолжения обучения в Эпископальной Теологической школе в Кембридже (Массачусетс). В 1962 году избран предстоятелем Западной епархии Армянской церкви в Америке, в 1966 году — Восточной епархии, а в 1968 году получил сан архиепископа. 22 марта 1990 года избран 96-м Патриархом Иерусалима. 19 августа 1994 года, после смерти Католикоса всех армян Вазгена I, назначен Локагистом Католикосата. Архиепископ Торгом Манукян получил множество академических наград, включая звание почётного доктора Нью-Йоркской общей теологической семинарии, американские награды «Статуя Свободы» и орден «Элизабет Эйланд» (1986), а также медаль «Вифлеем-2000» (Палестинская национальная администрация, 2000) и орден Святого Месропа Маштоца (Республика Армения, 2010). Его литературные работы включают 20 монографий, в том числе три сборника стихов («Дни монастыря», «Дорогой отец», «Восхождение»), исследования армянской Святой Литургии («Гений Комитаса в его Литургии», «Путеводитель диакона по Святой Литургии»), книги о Великом Геноциде армян («Потери Армянской церкви в Геноциде») и путеводители по святыням Иерусалима («Церемонии в храме Святых Яковлян и святых местах Иерусалима»). Он был признанным специалистом по Комитасу, работал в Национальном совете церквей Христа в США, возглавлял Совет «Религия в американской жизни» и был членом совета директоров Фонда «Призыв совести». Патриарх Торгом внёс значительный вклад в развитие экуменических отношений. После смерти его память почитается в армянских церковных общинах, а его работы продолжают служить сохранению армянского духовного и культурного наследия.
—
### English Preserver of Armenian Spiritual Heritage
Torgom II (Torgom Manukyan) died on October 12, 2012, in Jerusalem at the age of 93. An Armenian church leader and writer, he served as the 96th Patriarch of Jerusalem (1990–2012). Born on February 16, 1919, near Baghdad in the Bakuba refugee camp, Ottoman Empire (now Iraq), he received his early education at the Armenian School of St. Translators in Baghdad before enrolling in the St. Jacob Seminary of the Armenian Patriarchate in Jerusalem. On August 2, 1936, he was ordained a deacon by Archbishop Torgom Gushakyan, and on July 23, 1939, a priest, taking the name Torgom. From 1939 to 1946, he held various roles in the Patriarchate, including working in the editorial office of the *Sion* magazine and serving as deputy abbot of the seminary. In July 1946, he moved to the USA as the spiritual pastor of St. Trinity Armenian Church in North Philadelphia (Pennsylvania). In 1951, he was appointed deputy primate of the Eastern Diocese. In 1954, he returned to Jerusalem as abbot of the seminary and chancellor of the Patriarchate. In 1960, he paused his service to study at the Episcopal Theological School in Cambridge (Massachusetts). In 1962, he was elected primate of the Western Diocese of the Armenian Church in America, and in 1966, of the Eastern Diocese. In 1968, he was elevated to archbishop. On March 22, 1990, he was elected the 96th Patriarch of Jerusalem. On August 19, 1994, following the death of Catholicos of All Armenians Vazgen I, he was appointed Locum Tenens of the Catholicosate. Archbishop Torgom Manukyan received numerous academic honors, including an honorary doctorate from New York’s General Theological Seminary, the U.S. “Statue of Liberty” and “Elizabeth Elyland” awards (1986), the “Bethlehem-2000” medal (Palestinian National Authority, 2000), and the Order of St. Mesrop Mashtots (Republic of Armenia, 2010). His literary works include 20 monographs, such as three poetry collections (*Monastery Days*, *Dear Father*, *Ascension*), studies on the Armenian Holy Liturgy (*The Genius of Komitas in His Liturgy*, *Deacon’s Guide to the Holy Liturgy*), books on the Armenian Genocide (*The Losses of the Armenian Church in the Genocide*), and guides to Jerusalem’s holy sites (*Ceremonies in the St. Jacob Cathedral and Holy Places of Jerusalem*). A recognized Komitas scholar, he served on the National Council of Churches of Christ in the USA, chaired the “Religion in American Life” Council, and was a member of the board of the “Call of Conscience” Foundation. Patriarch Torgom made significant contributions to ecumenical relations. After his death, his memory is honored in Armenian church communities, and his works continue to preserve Armenian spiritual and cultural heritage.
451 թվականի հոկտեմբերի 8-ից մինչև նոյեմբերի 1-ը Բյուզանդիայի կայսր Մարկիանոսի կողմից Կոստանդնուպոլսից ոչ հեռու՝ Քաղկեդոն քաղաքում (այժմ՝ Ստամբուլի արվարձաններից մեկը) անցկացվեց Քաղկեդոնի ժողովը՝ Լևոն Բ պապի համաձայնությամբ:
Քաղկեդոնի ժողովը կայացավ Եվտիքեսի ուսմունքը քննելու և Քրիստոսի բնության մասին վեճերին լուծում տալու նպատակով: Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիները ճանաչում են այն որպես տիեզերական ժողով: Այնուամենայնիվ, Հայ Առաքելական Եկեղեցին, թեև ընդունել է ժողովի որոշ դրույթներ, մերժել է Քրիստոսի մասին հռչակված քրիստոսաբանական բանաձևը, որն ընդունում էր Լևոն պապի «Տումար»-ը՝ ընդգծելով երկու բնություն (աստվածային և մարդկային) մեկ դեմքում:
**Եվտիքեսի վարդապետությունը** Եվտիքեսը Կոստանդնուպոլսի վանքերից մեկի վանահայր էր, ով 430-ական թվականներին սկսեց ուսուցանել, որ Քրիստոսն ունի միայն մեկ՝ աստվածային բնություն, և նրա մարդկային որակները լուծված են աստվածային բնության մեջ, իբրև մի կաթիլ մեղր օվկիանոսում: Նա պնդում էր, որ Քրիստոսի մարմինը, թեև մարդկային էր, տարբերվում է սովորական մարմնից՝ լինելով անապակ և իջեցված երկնքից: Այս ուսմունքը բուռն աստվածաբանական վեճերի առիթ դարձավ: Անտիոքի դպրոցը, հիմնվելով Թեոդորիտոս Կիրոսացու և Թեոդորոս Մոփսուեստացու գաղափարների վրա, ընդդիմացավ Եվտիքեսին: Ալեքսանդրիայի աթոռը ավելի չափավոր դիրք էր որդեգրել՝ չպաշտպանելով Եվտիքեսին, բայց և՛ ընդդիմանալով Քրիստոսի բնությունների տարանջատմանը, և՛ վախենալով Նեստորի ուսմունքի վերածնումից:
**Կոստանդնուպոլսի 448 թվականի ժողովը և Եվտիքեսի դատապարտումը** 448 թվականին Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության տարեկան ժողովը դատապարտեց Եվտիքեսի ուսմունքը, զրկեց նրան կարգից և վանահայրությունից: Եվտիքեսը դիմեց Ալեքսանդրիայի, Հռոմի և այլ եպիսկոպոսական աթոռների: Հռոմի պապ Լևոն Բ-ն իր «Տումար»-ում ներկայացրեց Քրիստոսի մեջ մեկ դեմքով երկու բնություն (աստվածային և մարդկային), որոնք չեն խառնվում («Երկու բնություններ միասնականությունում»):
**Եփեսոսի 449 թվականի ժողովը** 449 թվականին Բյուզանդիայի կայսր Թեոդոս Բ-ի կարգադրությամբ Եփեսոսում անցկացված ժողովը, որը նախագահում էր Ալեքսանդրիայի պապ Դիոսկորոսը, հարկադրեց Եվտիքեսին հրաժարվել իր ուսմունքից: Վերջինս մերժեց Լևոնի Տումարը և դատապարտեց Կոստանդնուպոլսի Փլաբիանոս պատրիարքին՝ երկու բնություն ուսուցանելու համար: Լևոն Բ-ն «ավազակային» անվանեց այդ ժողովը և մերժեց դրա որոշումները, սակայն Թեոդոս Բ-ը անտեսեց պապի բողոքները:
**Քաղկեդոնի 451 թվականի ժողովի բանաձևը** Թեոդոս Բ-ի մահից հետո (450 թ.) գահը ստացան նրա քույր Պուլքերիան և ամուսինը՝ Մարկիանոսը, որոնք հակված էին Թեոդոսի քաղաքականությանը: 451 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Քաղկեդոնում գումարված ժողովը, որը նախագահում էին պապի պատվիրակները, ընդունեց Լևոնի Տումարը որպես հավատի հիմք: Ժողովը դատապարտեց Նեստորին և Եվտիքեսին, ընդունելով «Մի Քրիստոս՝ երկու բնություններով» բանաձևը: Բացի աստվածաբանական որոշումներից, ժողովը կարգեց եկեղեցական աթոռների գերակայությունը՝ Հռոմ, Կոստանդնուպոլս, Անտիոք, Երուսաղեմ, Ալեքսանդրիա:
**Հակազդեցություն և Հայ եկեղեցու դիրքորոշում** Քաղկեդոնի բանաձևը բախում առաջացրեց Ալեքսանդրիայի և արևելյան աթոռների հետ, որոնք կազմակերպեցին տեղական ժողովներ՝ մերժելով Քաղկեդոնը: Դրա արդյունքում 482 թվականին կայսր Զենոնը հրապարակեց «Հենոտիկոն»-ը, որը ճանաչում էր միայն Նիկիայի, Կոստանդնուպոլսի և Եփեսոսի ժողովները: 451 թվականին Հայաստանում ընթանում էր Վարդանանց պատերազմը, և Հայ եկեղեցին, զբաղված պարսկական ճնշումներով, չկարողացավ միանգամայն պարզաբանել դիրքորոշումը: 480-ական թվականներին, Վահան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ խաղաղություն հաստատվեց, և 506 թվականին Դվինի ժողովը (Հայոց, Վրաց, Աղվան և Սյունյաց եպիսկոպոսների մասնակցությամբ) ընդունեց «Հենոտիկոն»-ը: Հայ եկեղեցին մերժեց Քաղկեդոնը, համարելով այն «թաքնված նեստորականություն», և հետևեց Եփեսոսի (Կյուրեղյան) դավանաբանությանը, որը զարգացվել էր Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից («Գիրք թղթոց»-ից):
—
### Русская версия
Учение Евтихия и Путь Армянской Церкви
С 8 октября по 1 ноября 451 года в городе Халкидоне (ныне пригород Стамбула), недалеко от Константинополя, по приказу византийского императора Маркиана, с согласия папы Льва I, состоялся Халкидонский собор. Этот собор был созван для обсуждения учения Евтихия и разрешения споров о природе Христа. Католическая и Православная церкви признают его как вселенский собор. Однако Армянская Апостольская Церковь, хотя и приняла некоторые положения собора, отвергла христологическую формулу, основанную на «Томосе» папы Льва, утверждавшего две природы (божественную и человеческую) в одной личности.
**Учение Евтихия** Евтихий, настоятель одного из монастырей Константинополя, в 430-х годах начал учить, что у Христа есть только одна — божественная природа, а человеческие качества растворены в ней, подобно капле мёда в океане, что привело к обожествлению человеческой природы. Он утверждал, что тело Христа, хотя и человеческое, отличается от обычного, будучи бесплотным и ниспосланным с небес. Это учение вызвало ожесточённые богословские споры. Антиохийская школа, опираясь на идеи Феодорита Кирского и Феодора Мопсуэстского, выступила против Евтихия, тогда как Александрийский престол занял умеренную позицию, не поддерживая Евтихия, но и отрицая разделение двух природ Христа, опасаясь возрождения учения Нестория.
**Собор в Константинополе 448 года и осуждение Евтихия** В 448 году ежегодный собор Константинопольского патриархата осудил учение Евтихия, лишив его сана и настоятельства. Евтихий обратился за поддержкой к Александрийскому, Римскому и другим епископским престолам. Папа Лев I в своём «Томосе» изложил, что у Христа одна личность с двумя неслиянными и неразделимыми природам и сущностями.
**Собор в Ефесе 449 года** В 449 году по приказу императора Феодосия II в Ефесе был созван собор под председательством папы Александрии Диоскора. Собор заставил Евтихия отказаться от своего учения, отверг «Томос» Льва и осудил патриарха Константинополя Флавиана как сторонника двух природ. Лев I назвал этот собор «разбойничьим» и не признал его решений, но Феодосий II проигнорировал протесты папы.
**Формула Халкидонского собора 451 года** После смерти Феодосия II (450 года) престол заняли его сестра Пульхерия и её муж Маркиан, выступавшие против политики покойного императора. 8 октября 451 года в Халкидоне был созван новый собор, возглавляемый делегатами папы. Собор принял «Томос» Льва как основу веры, осудил Нестория и Евтихия, утвердив формулу «Единый Христос в двух природах». Также собор установил иерархию престолов: Рим, Константинополь, Антиохия, Иерусалим, Александрия.
**Сопротивление и позиция Армянской церкви** Формула Халкидона встретила сопротивление Александрии и восточных престолов, организовавших местные соборы для её отвержения. В 482 году император Зенон издал «Энотикон», признававший только Никейский, Константинопольский и Ефесский соборы. В 451 году в Армении шёл Вардановская война, и Армянская церковь, занятая борьбой с зороастрийским давлением Персии, не смогла чётко определить свою позицию. В 480-х годах при правлении Вахана Мамиконяна установился мир, и в 506 году Двинский собор (с участием епископов Армении, Грузии, Албании и Сюника) принял «Энотикон». Армянская церковь отвергла Халкидон, считая его «скрытым несторианством», и следовала Ефесской (Кирилловской) христологии, развитой Сахаком Партевом и Месропом Маштоцем («Книга писем»).
—
### English Version
Eutyches’ Doctrine and the Armenian Church’s Path
From October 8 to November 1, 451, the Council of Chalcedon was held in the city of Chalcedon (now a suburb of Istanbul), near Constantinople, by order of Byzantine Emperor Marcian with the consent of Pope Leo I. The council was convened to examine the teachings of Eutyches and resolve disputes over the nature of Christ. Recognized as an ecumenical council by the Catholic and Orthodox Churches, it was partially rejected by the Armenian Apostolic Church, which, while accepting some provisions, declined to endorse the Christological formula proclaiming two natures (divine and human) in one person, based on Pope Leo’s “Tome.”
**The Teachings of Eutyches** Eutyches, an abbot of a monastery in Constantinople, began teaching in the 430s that Christ possessed only one divine nature, with his human qualities dissolved into the divine, likened to a drop of honey in an ocean, resulting in the deification of his human nature. He argued that Christ’s body, though human, differed from the ordinary, being incorporeal and descended from heaven. This doctrine sparked intense theological debates. The Antiochene school, drawing on the ideas of Theodoret of Cyrrhus and Theodore of Mopsuestia, opposed Eutyches, while the Alexandrian see adopted a moderate stance, neither supporting Eutyches nor endorsing the separation of Christ’s two natures, fearing a revival of Nestorius’ teachings.
**The 448 Constantinople Council and Condemnation of Eutyches** In 448, the annual council of the Constantinople patriarchate condemned Eutyches’ teachings, depriving him of his rank and abbacy. Eutyches appealed to the sees of Alexandria, Rome, and others. Pope Leo I’s “Tome” outlined that Christ had one person with two inseparable yet unmingled natures (divine and human).
**The 449 Council of Ephesus** In 449, by order of Emperor Theodosius II, a council was held in Ephesus, chaired by Pope Dioscorus of Alexandria. It compelled Eutyches to renounce his doctrine, rejected Leo’s Tome, and condemned Patriarch Flavian of Constantinople for teaching two natures. Leo I labeled it a “robber council” and rejected its decisions, but Theodosius II ignored the pope’s protests.
**The 451 Council of Chalcedon’s Formula** After Theodosius II’s death (450), his sister Pulcheria and her husband Marcian ascended the throne, opposing his policies. On October 8, 451, a new council convened in Chalcedon, led by papal delegates. It adopted Leo’s Tome as the basis of faith, condemned Nestorius and Eutyches, and established the formula “One Christ in two natures.” The council also set a hierarchy of sees: Rome, Constantinople, Antioch, Jerusalem, Alexandria.
**Resistance and the Armenian Church’s Stance** The Chalcedonian formula faced opposition from Alexandria and eastern sees, which held local councils to reject it. In 482, Emperor Zeno issued the “Henotikon,” recognizing only the Nicene, Constantinople, and Ephesian councils. In 451, Armenia was engaged in the Vardanank War against Persian Zoroastrian pressure, preventing the Armenian Church from clarifying its position. Peace was restored in the 480s under Vahan Mamikonian, and the 506 Dvin Council (with bishops from Armenia, Georgia, Albania, and Syunik) adopted the Henotikon. The Armenian Church rejected Chalcedon, viewing it as “hidden Nestorianism,” and adhered to the Ephesian (Cyrillian) Christology, developed by Sahak Partev and Mesrop Mashtots (“Book of Letters”).
—
### Türkçe Versiyonu
Eutyches’in Doktrini ve Ermeni Kilisesi’nin Yolu
451 yılının 8 Ekim’inden 1 Kasım’ına kadar, Bizans İmparatoru Marcianus’un emriyle ve Papa I. Leo’nun onayıyla, Konstantinopolis’e yakın Halkedon şehrinde (bugün İstanbul’un bir banliyösü) Halkedon Konsili düzenlendi. Bu konsil, Eutyches’in öğretilerini incelemek ve İsa’nın doğası hakkındaki anlaşmazlıkları çözmek amacıyla toplandı. Katolik ve Ortodoks Kiliseleri tarafından evrensel konsil olarak tanınan bu toplantı, Ermeni Apostolik Kilisesi tarafından kısmen reddedildi; kilise, bazı hükümleri kabul etse de, Papa Leo’nun “Tomos”una dayanan ve tek bir kişide iki doğayı (ilahi ve insanî) kabul eden hristolojik formülü benimsemedi.
**Eutyches’in Öğretisi** Eutyches, Konstantinopolis’teki bir manastırın başrahibiydi ve 430’lu yıllarda İsa’nın yalnızca tek bir ilahi doğaya sahip olduğunu, insanî niteliklerinin ilahi doğada bir damla balın okyanusta erimesi gibi çözüldüğünü ve bu nedenle insanî doğanın ilahi bir nitelik kazandığını öğretmeye başladı. İsa’nın bedeninin insanî olsa da sıradan bir bedenden farklı olduğunu, bedensiz ve gökten indiğini savundu. Bu doktrin yoğun teolojik tartışmalara yol açtı. Antakya Okulu, Theodoret of Cyrrhus ve Theodore of Mopsuestia’nın fikirlerine dayanarak Eutyches’e karşı çıktı; İskenderiye tahtı ise daha ılımlı bir tutum sergileyerek Eutyches’i desteklemedi, ancak İsa’nın iki doğasının ayrılmasını da reddetti ve Nestorius’un öğretisinin yeniden canlanmasından korktu.
**448 Konstantinopolis Konsili ve Eutyches’in Kınanması** 448’de Konstantinopolis Patrikhanesi’nin yıllık konsili, Eutyches’in öğretisini kınadı, onu rütbesinden ve başrahiplikten mahrum bıraktı. Eutyches, İskenderiye, Roma ve diğer episkoposluk tahtlarına başvurdu. Papa I. Leo, “Tomos”unda İsa’nın tek bir kişide, karışmayan ve ayrılmayan iki doğa (ilahi ve insanî) ile var olduğunu belirtti.
**449 Efes Konsili** 449’da İmparator II. Theodosius’un emriyle Efes’te, İskenderiye Papası Dioscorus’un başkanlığında bir konsil toplandı. Bu konsil, Eutyches’i öğretisinden vazgeçmeye zorladı, Leo’nun Tomos’unu reddetti ve Konstantinopolis Patriği Flavian’ı iki doğa öğretisi nedeniyle kınadı. Papa I. Leo bu konsili “eşkıya konsili” olarak nitelendirdi ve kararlarını tanımadı, ancak Theodosius II papa’nın itirazlarını göz ardı etti.
**451 Halkedon Konsili’nin Formülü** II. Theodosius’un ölümünden (450) sonra tahta, kız kardeşi Pulcheria ve eşi Marcianus geçti; bunlar ölen imparatorun politikalarına karşı çıktılar. 8 Ekim 451’de Halkedon’da, papa delegelerinin başkanlığında yeni bir konsil toplandı. Konsil, Leo’nun Tomos’unu inancın temeli olarak kabul etti, Nestorius ve Eutyches’i kınadı ve “Tek bir Mesih, iki doğada” formülünü benimsedi. Ayrıca kilise tahtlarının hiyerarşisini Roma, Konstantinopolis, Antakya, Kudüs, İskenderiye olarak belirledi.
**Direniş ve Ermeni Kilisesi’nin Tutumu** Halkedon formülü, İskenderiye ve doğu tahtlarının tepkisine yol açtı; bu tahtlar konsili reddetmek için yerel konsiller düzenledi. 482’de İmparator Zeno, yalnızca İznik, Konstantinopolis ve Efes konsillerini tanıyan “Henotikon”u yayımladı. 451’de Ermenistan’da Vardanank Savaşı sürüyordu ve Ermeni Kilisesi, Pers Zerdüşt baskısıyla mücadele ederken pozisyonunu netleştiremedi. 480’lerde Vahan Mamikonian’ın yönetimiyle barış sağlandı ve 506 Dvin Konsili (Ermenistan, Gürcistan, Alban ve Syunik piskoposlarının katılımıyla) Henotikon’u kabul etti. Ermeni Kilisesi, Halkedon’u “gizli Nestoryanizm” olarak görerek reddetti ve Efes (Kyrillos) hristolojisine, Sahak Partev ve Mesrop Maşdots tarafından geliştirilen (“Mektuplar Kitabı”) öğretiye bağlı kaldı.
You must be logged in to post a comment.