Հայ Հոգևոր Ժառանգության Պահպանող

Թորգոմ Բ-ն (Թորգոմ Մանուկյան) մահացել է 2012 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Երուսաղեմում, 93 տարեկանում։ Հայ եկեղեցական գործիչ, գրող, Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարք (1990-2012)։

Ծնվել է 1919 թվականի փետրվարի 16-ին Բաղդադի հյուսիսում, Բակուբա քաղաքի մոտ փախստականների ճամբարում, Օսմանյան կայսրություն (այժմ՝ Իրաք)։ Բաղդադի Սրբոց Թարգմանչաց հայկական դպրոցում ստացել է նախակրթություն, ապա ընդունվել Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքարանի Սրբոց Հակոբյանց ժառանգավորաց վարժարան։ 1936 թվականի օգոստոսի 2-ին սարկավագ է ձեռնադրվել Պատրիարք Թորգոմ Գուշակյանի ձեռքերով, 1939 թվականի հուլիսի 23-ին՝ քահանա՝ ստանալով Թորգոմ անունը։ 1939-1946 թվականներին Պատրիարքարանում վարել է տարբեր պաշտոններ, աշխատել «Սիոն» ամսագրի խմբագրությունում, եղել ճեմարանի փոխտեսուչ։ 1946 թվականի հուլիսին մեկնել է ԱՄՆ՝ Հյուսիսային Ֆիլադելֆիայի Ս. Երրորդություն եկեղեցու հոգևոր հովիվ, 1951 թվականին՝ Արևելյան թեմի առաջնորդական փոխանորդ, 1954 թվականին վերադարձել Երուսաղեմ՝ ճեմարանի տեսուչ և Պատրիարքարանի դիվանապետ։ 1960 թվականին ընդհատել է ծառայությունը՝ ուսումը շարունակելու համար Քեմբրիջի Եպիսկոպոսական աստվածաբանական դպրոցում (Մասաչուսեթս)։ 1962 թվականին ընտրվել է Ամերիկայի Արևմտյան թեմի առաջնորդ, 1966 թվականին՝ Արևելյան թեմի առաջնորդ, 1968 թվականին ստացել արքեպիսկոպոսի աստիճան։ 1990 թվականի մարտի 22-ին ընտրվել է Երուսաղեմի 96-րդ Պատրիարք։ 1994 թվականի օգոստոսի 19-ին, Վազգեն Ա Կաթողիկոսի մահից հետո, նշանակվել է Կաթողիկոսական Տեղապահ։ Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկյանը ստացել է մի շարք ակադեմիական պարգևներ, արժանացել Նյու Յորքի Ընդհանուր աստվածաբանական ճեմարանի պատվավոր դոկտորի կոչման, «Ազատության Արձան» և «Էլիզ Այլընդ» շքանշաններին (ԱՄՆ, 1986), ինչպես նաև «Վիֆլեեմ-2000» մեդալին (Պաղեստինյան ազգային վարչություն, 2000) և Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանին (ՀՀ, 2010)։ Նրա գրական աշխատանքները ներառում են 20 մենագրություններ, այդ թվում՝ բանաստեղծական երեք ժողովածու («Վանքի Օրեր», «Հայրիկ Ջան», «Վերելք»), հայկական Ս. Պատարագի ուսումնասիրություն («Կոմիտասի Հանճարը Իր Պատարագին մէջ», «Սարկաւագի Ուղեցոյց Ս. Պատարագի մէջ»), Հայոց Մեծ Եղեռնին նվիրված գրքեր («Հայ Եկեղեցւոյ Կորուստը Եղեռնին») և Երուսաղեմի սուրբ վայրերի ուղեցույց («Արարողութիւնք Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց Տաճարի և Սուրբ Տեղեաց մէջ»)։ Նա ճանաչված կոմիտասագետ էր, աշխատել է ԱՄՆ-ում Քրիստոսի եկեղեցիների ազգային խորհրդի հանձնաժողովում, նախագահել «Կրոնը ամերիկյան կյանքում» խորհուրդը, եղել «Խղճմտանքի կոչ» հիմնադրամի տնօրինության անդամ։ Թորգոմ Պատրիարքը մեծ ավանդ ունի միջազգային էկումենիկ հարաբերությունների զարգացման գործում։ Մահից հետո նրա հիշատակը հարգանքի է արժանացել հայկական եկեղեցու համայնքներում, և նրա աշխատանքները շարունակում են ծառայել հայկական հոգևոր և մշակութային ժառանգության պահպանմանը։

—

### Русский 
Хранитель армянского духовного наследия

Торгом II (Торгом Манукян) умер 12 октября 2012 года в Иерусалиме в возрасте 93 лет. Армянский церковный деятель и писатель, 96-й Патриарх Иерусалима (1990–2012). Родился 16 февраля 1919 года недалеко от Багдада, в лагере беженцев в Бакубе, Османская империя (ныне Ирак). Получил начальное образование в Армянской школе Святых Переводчиков в Багдаде, затем поступил в Семинарию Святых Яковлян при Армянском патриархате в Иерусалиме. 2 августа 1936 года был рукоположён в диаконы архиепископом Торгомом Гушакяном, а 23 июля 1939 года — в священника, получив имя Торгом. В 1939–1946 годах занимал различные должности в Патриархате, работал в редакции журнала «Сион» и был заместителем настоятеля семинарии. В июле 1946 года уехал в США, став духовным пастырем церкви Святой Троицы в Северной Филадельфии (Пенсильвания). В 1951 году назначен заместителем предстоятеля Восточной епархии. В 1954 году вернулся в Иерусалим, став настоятелем семинарии и канцлером Патриархата. В 1960 году прервал службу для продолжения обучения в Эпископальной Теологической школе в Кембридже (Массачусетс). В 1962 году избран предстоятелем Западной епархии Армянской церкви в Америке, в 1966 году — Восточной епархии, а в 1968 году получил сан архиепископа. 22 марта 1990 года избран 96-м Патриархом Иерусалима. 19 августа 1994 года, после смерти Католикоса всех армян Вазгена I, назначен Локагистом Католикосата. Архиепископ Торгом Манукян получил множество академических наград, включая звание почётного доктора Нью-Йоркской общей теологической семинарии, американские награды «Статуя Свободы» и орден «Элизабет Эйланд» (1986), а также медаль «Вифлеем-2000» (Палестинская национальная администрация, 2000) и орден Святого Месропа Маштоца (Республика Армения, 2010). Его литературные работы включают 20 монографий, в том числе три сборника стихов («Дни монастыря», «Дорогой отец», «Восхождение»), исследования армянской Святой Литургии («Гений Комитаса в его Литургии», «Путеводитель диакона по Святой Литургии»), книги о Великом Геноциде армян («Потери Армянской церкви в Геноциде») и путеводители по святыням Иерусалима («Церемонии в храме Святых Яковлян и святых местах Иерусалима»). Он был признанным специалистом по Комитасу, работал в Национальном совете церквей Христа в США, возглавлял Совет «Религия в американской жизни» и был членом совета директоров Фонда «Призыв совести». Патриарх Торгом внёс значительный вклад в развитие экуменических отношений. После смерти его память почитается в армянских церковных общинах, а его работы продолжают служить сохранению армянского духовного и культурного наследия.

—

### English 
Preserver of Armenian Spiritual Heritage

Torgom II (Torgom Manukyan) died on October 12, 2012, in Jerusalem at the age of 93. An Armenian church leader and writer, he served as the 96th Patriarch of Jerusalem (1990–2012). Born on February 16, 1919, near Baghdad in the Bakuba refugee camp, Ottoman Empire (now Iraq), he received his early education at the Armenian School of St. Translators in Baghdad before enrolling in the St. Jacob Seminary of the Armenian Patriarchate in Jerusalem. On August 2, 1936, he was ordained a deacon by Archbishop Torgom Gushakyan, and on July 23, 1939, a priest, taking the name Torgom. From 1939 to 1946, he held various roles in the Patriarchate, including working in the editorial office of the *Sion* magazine and serving as deputy abbot of the seminary. In July 1946, he moved to the USA as the spiritual pastor of St. Trinity Armenian Church in North Philadelphia (Pennsylvania). In 1951, he was appointed deputy primate of the Eastern Diocese. In 1954, he returned to Jerusalem as abbot of the seminary and chancellor of the Patriarchate. In 1960, he paused his service to study at the Episcopal Theological School in Cambridge (Massachusetts). In 1962, he was elected primate of the Western Diocese of the Armenian Church in America, and in 1966, of the Eastern Diocese. In 1968, he was elevated to archbishop. On March 22, 1990, he was elected the 96th Patriarch of Jerusalem. On August 19, 1994, following the death of Catholicos of All Armenians Vazgen I, he was appointed Locum Tenens of the Catholicosate. Archbishop Torgom Manukyan received numerous academic honors, including an honorary doctorate from New York’s General Theological Seminary, the U.S. “Statue of Liberty” and “Elizabeth Elyland” awards (1986), the “Bethlehem-2000” medal (Palestinian National Authority, 2000), and the Order of St. Mesrop Mashtots (Republic of Armenia, 2010). His literary works include 20 monographs, such as three poetry collections (*Monastery Days*, *Dear Father*, *Ascension*), studies on the Armenian Holy Liturgy (*The Genius of Komitas in His Liturgy*, *Deacon’s Guide to the Holy Liturgy*), books on the Armenian Genocide (*The Losses of the Armenian Church in the Genocide*), and guides to Jerusalem’s holy sites (*Ceremonies in the St. Jacob Cathedral and Holy Places of Jerusalem*). A recognized Komitas scholar, he served on the National Council of Churches of Christ in the USA, chaired the “Religion in American Life” Council, and was a member of the board of the “Call of Conscience” Foundation. Patriarch Torgom made significant contributions to ecumenical relations. After his death, his memory is honored in Armenian church communities, and his works continue to preserve Armenian spiritual and cultural heritage.

—