Դեկտեմբերի 1, 1923 – Երևանում բացվեց  Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան

Բացման որոշումը կայացվեց  1919 թվականին , և 1921 թվականին բացվեց հայ կոմպոզիտոր և դիրիժոր Ռոմանոս Մելիքյանի կողմից՝ որպես երաժշտական դպրոց-ստուդիա։

1 декабря 1923 года– В Ереване открывается Государственная консерватория Армении.Решение о создании которой было принято в 1919 году , была открыта в 1921 году армянским композитором и дирижером Романосом Меликяном из Московской консерватории как музыкальное училище-студия , статус высшего учебного заведения получил в 1923 году получив имя  Комитаса .

December 1, 1923 – The State Conservatory of Armenia opens in Yerevan. The decision to establish it was made in 1919, it was opened in 1921 by the Armenian composer and conductor Romanos Melikyan from the Moscow Conservatory as a music school-studio, and received the status of a higher educational institution in 1923, receiving the name of Komitas.

Դեկտեմբերի 1, 1824 – Թիֆլիսում բացվեց Ներսիսյան դպրոցը (որը դարձավ ճեմարան 1837 թվականին)  շարունակեց գործել մինչև 1924 թվականը

Դրան նպաստել է Հայ առաքելական եկեղեցու Ներսես արքեպիսկոպոսը՝ 1843 թվականին ընտրվել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս՝ դառնալով Ներսես Հինգերորդ կամ Ներսես Աշտարակեցի։
Նա հրավիրել է հայ լավագույն գիտնականներին և ապահովել շնորհալի երեխաների վերապատրաստումը։  Առաջին ուսանողներից էր Խաչատուր Աբովյանը, ով դրեց հայ նոր գրականության հիմքերը։  Ընդհանուր առմամբ, դպրոցի ղեկավարությունը փորձել է հավաքագրել հայ հասարակության ցածր եկամուտ ունեցող խավերի աշակերտներին։  Այդ նպատակով դպրոցի մենթորները ճամփորդել են Հայաստանի ամենահեռավոր շրջաններ, որպեսզի տեղում հայտնաբերեն ամենակարող երեխաներին՝ անկախ ընտանիքի ֆինանսական վիճակից։
Այստեղ է ծնվել նաև Թբիլիսիի հայկական թատրոնը, որն այսօր էլ կա, և մեծ հաշվով հենց Ներսեսյան ճեմարանի պատերից է իր պատմական սկիզբը դրել Սունդուկյանի անվան Երևանի թատրոնը։
Այստեղ են սովորել հայոց աշխարհի լավագույն ուղեղները՝ Ծերենցը, Պերճ Պռոշյանը, Մակար Եկմալյանը, Հովհաննես Թումանյանը և նրա ուսուցիչ Ղազարոս Աղայանը, Հայկ Բժշկյանը և նույնիսկ Անաստաս Միկոյանը։
Թեև 1924 թվականի հունիսի 13-ին Թիֆլիսում հանդիսավոր կերպով նշվեց Ներսեսյան ճեմարանի 100-ամյակը, և կրթության ժողովրդական կոմիսար Ա.Վ. Լունաչարսկին, որը ելույթ ունեցավ տոնակատարությանը, ասաց. հայ ժողովուրդը և պատմության մեջ արժանի տեղ ունի նրա հոգևոր մշակույթը»,- նույն թվականին այն փակեցին խորհրդային իշխանությունները։

1 декабря 1824 года – в Тифлисе открыта Нерсисянская школа (продолжала функционировать до 1924 г.).Трудно представить, какими были бы армянские наука и культура в ХХ веке, если бы не армянская школа Нерсисян (в 1837 году ставшая семинарией)
Способствовал этому архиепископ Армянской Апостольской Церкви Нерсес – в 1843 году он был избран Католикосом Всех Армян, став Нерсесом Пятым или Нерсесом Аштаракеци.
Он пригласил лучших ученых-армян, заботился, чтобы одаренные дети прошли обучение. В числе первых студентов был Хачатур Абовян, заложивший основы новой армянской литературы. Вообще, руководство школы старалось набирать учеников из малоимущих слоев армянского общества. С этой целью наставники школы выезжали в самые глухие районы Армении, чтобы на месте выявить наиболее способных детей, независимо от материального положения семьи.
Здесь же родился и существующий до сих пор тбилисский Армянский театр, а по большому счету, именно из стен Нерсесяновской семинарии ведет свое историческое начало и ереванский театр имени Сундукяна.
Лучшие умы армянского мира преподавали здесь: Церенц, Перч Прошян, Макар Екмалян, здесь учились Ованес Туманян и его учитель Газарос Агаян, Гайк Бжшкян и даже Анастас Микоян.
Хотя 13 июня 1924 года в Тифлисе был торжественно отмечен 100-летний юбилей семинарии Нерсесян, а выступивший на праздновании с речью народный комиссар просвещения А. В. Луначарский сказал: «Семинария Нерсесян была большим очагом культуры для армянского народа и она имеет достойное место в истории его духовной культуры», в том же году советские власти ее закрыли.

December 1, 1824 – Nersisyan School opened in Tiflis (continued to function until 1924). It is difficult to imagine what Armenian science and culture would have been like in the 20th century if it were not for the Armenian Nersisyan School (which became a seminary in 1837).
This was facilitated by the Archbishop of the Armenian Apostolic Church Nerses – in 1843 he was elected Catholicos of All Armenians, becoming Nerses the Fifth or Nerses Ashtaraketsi.
He invited the best Armenian scientists and made sure that gifted children were educated. Among the first students was Khachatur Abovyan, who laid the foundations of new Armenian literature. In general, the school administration tried to recruit students from the poorest strata of Armenian society. To this end, the school’s mentors traveled to the most remote areas of Armenia to identify the most capable children on the spot, regardless of the family’s financial situation.  The still existing Tbilisi Armenian Theatre was also born here, and by and large, the Yerevan Sundukyan Theatre traces its historical origins to the walls of the Nersesyan Seminary.
The best minds of the Armenian world taught here: Tserents, Perch Proshyan, Makar Yekmalyan, Hovhannes Tumanyan and his teacher Ghazaros Agayan, Hayk Bzhshkyan and even Anastas Mikoyan studied here.
Although on June 13, 1924, the 100th anniversary of the Nersesyan Seminary was solemnly celebrated in Tiflis, and the People’s Commissar of Education A. V. Lunacharsky, who spoke at the celebration, said: “The Nersesyan Seminary was a great cultural center for the Armenian people and it has a worthy place in the history of its spiritual culture,” the Soviet authorities closed it that same year.

1899 թ-ի Եգիպտոսի խեդիվատում- մահացել է  Տիգրան Երկաթը (Կարապետ Պիլեզիկճյան) գրող, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ։

Մտերմական կապեր է ունեցել Էմիլ Զոլայի, Ժան Ժորեսի և այլ ականավոր դեմքերի հետ։ 1893 թվականին վերադարձել է Պոլիս, զբաղվել ֆրանսերենի ուսուցչությամբ, միաժամանակ գաղտնի թղթակցել Փարիզում հրատարակվող «Ռևյու դե ռևյու» պարբերականին, որտեղ տպագրել է Գամառ Քաթիպայի հայրենասիրական ոտանավորներից մի քանիսի ֆրանսերեն թարգմանությունը։ Սիմոն Սիմոնովիչ, Կարապետ և Միր Կարո ծածկանուններով հոդվածներ է տպագրել նաև Կ. Պոլսի «Հայրենիք» թերթում։ 1895 թվականի կոտորածներից հետո նորից մեկնել է արտասահման։ Եղել է Աթենքում, կարդացել դասախոսություններ Հունական մամուլը մեծ հիացմունքով է խոսել նրա մասին։ Աթենքից մեկնել է Փարիզ, ապա՝ Բելգիա։ 1898 թվականին մեկնել է Եգիպտոս, որտեղ և մահացել է։ Պարբերական մամուլում տպագրած բանաստեղծությունները հետմահու լույս են տեսել «Մի քանի ժամ» վերնագրով։ Դեռևս 1900-ականների սկզբներից Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքում հիմնադրվել է նրա անունով «Տիգրան Երկաթ» մշակութային միությունը, որը նկատելի դեր է կատարել այդ գաղութի կյանքում։

Тигран Еркат (Карапет Пилезикчян), писатель, оратор, литературный и общественный деятель, умер в хедивете Египта в 1899 году.  Его считали признанной и уважаемой фигурой во Франции.  Он имел тесные связи с Эмилем Золя, Жаном Жоресом и другими видными деятелями.  В 1893 году он вернулся в Полис, занимался преподаванием французского языка и одновременно был тайным корреспондентом издававшегося в Париже периодического издания «Revue de Revue», где опубликовал французский перевод некоторых патриотических стихотворений Гамара Катипы.  К. также публиковал статьи под псевдонимами Симон Симонович, Карапет и Мир Каро.  В стамбульской газете «Айреник».  После резни 1895 года он снова уехал за границу.  Он был в Афинах, читал лекции. Греческая пресса отзывалась о нем с большим восхищением.  Из Афин он уехал в Париж, а затем в Бельгию.  В 1898 году он уехал в Египет, где и умер.  Стихи, опубликованные в периодической печати, были опубликованы посмертно под названием «Несколько часов».  В начале 1900-х годов в городе Александрия Египта, названном в его честь, было основано культурное объединение «Тигран Еркат», сыгравшее значительную роль в жизни этой колонии.

Tigran Yerkat (Karapet Pilezikchyan), writer, public speaker, literary and public figure, died in the Khedivet of Egypt in 1899.  He was considered a recognized and respected figure in France.  He had close ties with Emile Zola, Jean Jaures and other prominent figures.  In 1893, he returned to Polis, engaged in teaching French, and at the same time was a secret correspondent for the “Revue de Revue” periodical published in Paris, where he published the French translation of some of Gamar Katipa’s patriotic poems.  K. also published articles under the pseudonyms Simon Simonovich, Karapet and Mir Karo.  In the “Hayrenik” newspaper of Istanbul.  After the massacres of 1895, he went abroad again.  He was in Athens, he gave lectures. The Greek press spoke about him with great admiration.  From Athens he left for Paris and then for Belgium.  In 1898, he left for Egypt, where he died.  The poems published in periodicals were published posthumously under the title “A few hours”.  Since the early 1900s, the “Tigran Yerkat” cultural association was founded in the city of Alexandria, Egypt, named after him, which played a significant role in the life of that colony.

1921 թ-ի դեկտեմբերի 1-ին  Երևանում  ծնվել  2009 թ-ի դեկտեմբերի 1-ին մահացել է  Լուսիկ Միքայելի Կարապետյանը–  գրականագետ, բնագրագետ, թումանյանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր։

1960-70-ական թթ. եռանդուն մասնակցություն է ունեցել Խաչատուր Աբովյանի և Ավետիք Իսահակյանի երկերի ակադեմիական հրատարակության պատրաստման աշխատանքներին։ Մեծ է նրա վաստակը հատկապես Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործության ուսումնասիրման և 10-հատորյա գիտական հրատարակության գործում։ Մինչև կյանքի վերջը զբաղվել է Հ. Թումանյանի կյանքի ու ստեղծագործության տարեգրության ուսումնասիրմանը։ Նա հեղինակ է թումանյանագիտական մենագրությունների, կազմել և ծանոթագրել է մի շարք ժողովածուներ՝ «Րաֆֆին գրականության մասին», «Շիրվանզադեն գրականության մասին», «Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում» և այլն։ Մահացել է ծննդյան 88-ամյա տարեդարձի օրը

Лусик Микаеловна Карапетян родилась 1 декабря 1921 года в Ереване, умерла 1 декабря 2009 года – литературный критик, натуралист, тумановед, доктор филологических наук.  1960-70-е годы.  активно участвовала в подготовке академического издания произведений Хачатура Абовяна и Аветика Исаакяна.  Велика ее заслуга, особенно в изучении творчества Ованнеса Туманяна и 10-томного научного издания.  До конца своей жизни изучала  летопись жизни и творчества Туманяна.  Она является автором монографий о Туманяне, составила и аннотировала ряд сборников: «Рафин о литературе», «Ширванзаде о литературе», «Туманян в воспоминаниях современников» и др.  Умерла  в свой 88-й день рождения

Lusik Mikaelovna Karapetyan was born on December 1, 1921 in Yerevan, died on December 1, 2009 – literary critic, naturalist, Tumanov scholar, Doctor of Philological Sciences. 1960-70s. Actively participated in the preparation of the academic edition of the works of Khachatur Abovyan and Avetik Isahakyan. Her merit is great, especially in the study of the works of Hovhannes Tumanyan and the 10-volume scientific publication. Until the end of her life, she studied the chronicle of Tumanyan’s life and work. She is the author of monographs about Tumanyan, compiled and annotated a number of collections: “Rafin on Literature”, “Shirvanzade on Literature”, “Tumanyan in the Memories of Contemporaries”, etc. She died on her 88th birthday.

1920 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Դաշնակցությունը 7 դեմ, 22 կողմ ձայներով որոշեց Հայաստանում իշխանությունը փոխանցել բոլշևիկներին։ 

1920 թվականի նոյեմբերի 24-ին Ա.Օհանջանյանի կառավարությունը հրաժարական տվեց։  Նույն օրը ձևավորվեց դաշնակցական նոր կառավարություն՝ Ս.Վրացյանի գլխավորությամբ։  Նոյեմբերի 30-ին Հայաստանում ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Բ.Լեգրանն առաջարկեց դաշնակցական կառավարությանը իշխանությունը փոխանցել Հեղկոմին խաղաղ ճանապարհով։  Կառավարությունն ընդունեց այս առաջարկը և 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին ՌՍՖՍՀ-ի և Հայաստանի Հանրապետության միջև պայմանագիր կնքվեց , ըստ որի Հայաստանը հռչակվեց սոցիալիստական հանրապետություն։ 

1 декабря 1920 года «Дашнакцутюн» решает передать власть в Армении большевикам 7 голосами против, 22 голосами за. 24 ноября 1920 года правительство А. Оганджаняна подало в отставку. В тот же день было сформировано новое дашнакское правительство во главе с С. Врацяном. Полномочный представитель РСФСР в Армении Б. Легран 30 ноября предложил дашнакскому правительству передать власть Ревкому мирным путем. Правительство приняло это предложение и 2 декабря 1920 года в Ереване между РСФСР и Республикой Армения было заключено соглашение, по которому Армения была объявлена социалистической республикой.

On December 1, 1920, Dashnaktsutyun decided to transfer power in Armenia to the Bolsheviks by 7 votes against, 22 votes in favor. On November 24, 1920, the government of A. Oganjanyan resigned. On the same day, a new Dashnak government was formed, headed by S. Vratsyan. On November 30, the Plenipotentiary Representative of the RSFSR in Armenia B. Legran proposed to the Dashnak government to transfer power to the Revolutionary Committee by peaceful means. The government accepted this proposal and on December 2, 1920, an agreement was concluded in Yerevan between the RSFSR and the Republic of Armenia, according to which Armenia was declared a socialist republic.

1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և ԼՂԻՄ Ազգային խորհրդի համատեղ նիստում պատմական որոշում  կայացվեց Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի վերամիավորման մասին Հայկական ԽՍՀ-ին։

Հայաստանի Գերագույն խորհրդի ընդունած փաստաթղթում ասվում էր, որ այն հիմնված է Արցախի ինքնորոշման վրա, մասնավորապես՝ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավարության Ժողովրդական Պատգամավորների խորհրդի որոշումների վրա։  1988 թվականի փետրվարի 20-ով և 1988 թվականի հուլիսի 12-ով թվագրված որոշումներով
Նշենք, որ  Արցախի օրինական և լեգիտիմ  խորհրդարանը դիմել էր Հայկական և Ադրբեջանական ԽՍՀ իշխանություններին, ինչպես նաև ԽՍՀՄ իշխանություններին՝ հայ ժողովրդի նկրտումները հաշվի առնելու խնդրանքով. Արցախը  Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից փոխանցել Հայկական ԽՍՀ-ին։  1988 թվականի հուլիսի 12-ին Արցախի խորհրդարանը որոշում ընդունեց Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմից ինքնավարության դուրս գալու մասին։
  Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշմամբ ճանաչել է Արցախի Ազգային խորհրդի լեգիտիմությունը, որն ընտրվել է 1989 թվականի օգոստոսի 16-ին տարածաշրջանի լիազոր ներկայացուցիչների համագումարում։ Փաստաթղթում ասվում է, որ Հայաստանը. և Արցախը պատրաստվում են ստանձնել նաև Հյուսիսային Արցախի, Շաումյանի շրջանի և Գետաշենի  հայության ազգային շահերը ներկայացնելու պատասխանատվությունը։   փաստաթուղթն ընդունվել և ստորագրել են ինչպես Հայաստանի Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահ Հրանտ Ոսկանյանը (որը լինելով կոմունիստ և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից, այդ պաշտոնը զբաղեցնում էր 1985 թվականից), այնպես էլ Արցախի  Ազգային խորհուրդի նախագահը՝ Վաչագան Գրիգորյանը։ «Հայոց համազգային շարժումը» (ՀՀՇ), որը հետագայում դարձավ Հայաստանում իշխող կուսակցություն, հեռացավ այս որոշումից՝ համարելով, որ ինքնորոշման հարթությունից խնդիրը տեղափոխում է Ադրբեջանին Հայաստանի տարածքային պահանջատիրության հարթություն Անցկացվեց ՀՀՇ-ի համաժողովը , որում գերիշխող տեսակետն այն էր, որ «Միացումի» գնալը կամ միավորումը սխալ է, և մենք պետք է գնանք ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի ճանապարհով, սակայն՝ օգոստոսի 23 1990 Ընդունվեց Հայաստանի Անկախության Հռչակագիրը, որտեղ դեռևս հզոր Արցախյան շարժման շնորհիվ անդրադարձ կատարվեց դեկտեմբերի 1-ի Արցախին վերամիավորվելու որոշմանը։  1991-ին, ամրապնդելով իր իշխանությունը, Տեր-Պետրոսյանին հաջողվեց շարունակել իր գիծը և 1991 թվականի մարտի 1-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը որոշում է կայացնում ԽՍՀՄ-ից անկախության հանրաքվե անցկացնելու մասին՝ չնշելով Արցախը։ Ստանալով հստակ ազդանշան Հայաստանի իշխանություններից (ՀՀՇ), որ պաշտոնական Երևանը չի իրականացնելու դեկտեմբերի 1-ի որոշումը, որ Արցախը պետք է առանձին  ինքնորոշվի 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին, Արցախի խորհրդարանը հռչակեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության  ստեղծումը։  Այնուհետև, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը զգալիորեն թուլացրեց նաև Արցախի որպես անկախ հանրապետության դիրքերը, երբ 1991թ. սեպտեմբերի 23-ին ստորագրեց Ժելեզնովոդսկի կոմյունիկեն, որտեղ  խոսվում էր ԼՂԻՄ-ի մասին Ադրբեջանի կազմում։
1989-ի դեկտեմբերի 1-ի որոշումը Արցախին վերամիավորելու մասին արտացոլում էր հայության կամքը՝ թե՛ Արցախում, թե՛ Հայկական ԽՍՀ-ում թե սփյուռքում ։ Սակայն, համաձայն իրենց  հաշվարկների, Հայաստանում իշխանությունը ստանձնած ՀՀՇ-ն և նրանց առաջնորդ Լևոն Տեր Պետրոսյանը գնացին հակառակ ուղղությամբ։
Չնայած Արցախի վերաբերյալ Հայաստանի խորհրդարանի այլ որոշումների բացակայությանը, դեկտեմբերի 1-ի բանաձեւը չիրականացվեց անգամ ՀՀՇ-ի՝ Հայաստանի քաղաքական կյանքից հեռանալուց հետո։ Հայաստանի նոր իշխանություններն այս հարցում հիմնականում շարունակեցին ՀՀՇ-ի գիծը, մինչև իշխանության եկավ Նիկոլ Փաշինյանը, ով հայտարարեց, որ Արցախը Հայաստան է, բայց 2020-ի 44-օրյա պատերազմից հետո ստիպված եղավ  վերանայել իր դիրքորոշումը։

1 декабря 1989 года на совместном заседании Верховного Совета Армянской ССР и Национального совета НКАО, состоявшемся в Ереване, было принято историческое решение о воссоединении Нагорно-Карабахской автономной области с Армянской ССР.В принятом Верховным Советом Армении документе было сказано, что оно основано на самоопределении Арцаха, в частности на решениях Совета Народных Депутатов Нагорно-Карабахской Автономной Области от 20 февраля 1988 г. и от 12 июля 1988 г.
Отметим, что в первом документе, легитимный и еще советский парламент Арцаха обратился к властям Армянской и Азербайджанской ССР, а также к властям СССР с просьбой принять во внимание чаяния армянского народа Арцаха и передать область из состава Азербайджанской ССР в состав Армянской ССР. 12 июля 1988 года парламент Арцаха принял Постановление о выходе автономии из состава Азербайджанской ССР.
Также, Верховный Совет Армении в решении от 1 декабря 1989 г. признавал легитимность Национального Совета Арцаха, который был избран на съезде уполномоченных представителей области 16 августа 1989 г. В документе было сказано, что Армения и Арцах готовятся взять на себя обязанность представлять национальные интересы армян Северного Арцаха, Шаумяновского района и Геташенского подрайона.  документ был принят и подписан как председателем президиума Верховного Совета Армении Грантом Восканяном (который будучи коммунистом, участником ВОВ занимал эту должность с 1985 г.), так и председателем Национального Совета Арцаха Вачаганом Григоряном. Ставшее впоследствии правящей в Армении «Армянское Общенациональное движение» (АОД) отошли от этого  решения , считая, что он переводит проблему из плоскости самоопределения в плоскость территориальных претензий Армении к Азербайджану.Прошел съезд АОД, на котором возобладала точка зрения о том, что идти на «Миацум» или объединение – неправильно, и нужно идти путем права народов на самоопределение.Однако  23 августа 1990  была принята Декларация о независимости Армении, где благодаря все еще мощному Арцахскому движению была зафиксирована ссылка и на решение от 1 декабря о воссоединении с Арцахом.  В 1991 г., укрепив свою власть, Тер-Петросяну удается провести свою линию. Так, 1 марта 1991 г. Верховный Совет Армении принимает решение о проведении в Армении референдума о независимости от СССР, без указания Арцаха.Получая от властей Армении (АОД) ясный сигнал о том, что официальный Ереван не будет реализовывать решение от 1 декабря, а Арцах должен самоопределиться отдельно, 2 сентября 1991 г.парламент Арцаха провозглашает создание Нагорно-Карабахской Республики. Далее, Левон Тер-Петросян существенно ослабил позиции Арцаха, когда 23 сентября 1991 г. подписал Железноводское коммюнике, где вновь сказано об НКАО в составе Азербайджана.
Решение от 1 декабря 1989 г. о воссоединении Армении с Арцахом отражало волю армянства — как в Арцахе, так и в Армянской ССР. Однако, исходя из своих расчетов, взявшие власть в Армении АОД и их лидер Левон Тер Петросян пошли в обратном направлении.
Несмотря на отсутствие других решений парламента Армении по Арцаху, постановление от первого декабря не было проведено в жизнь и после ухода АОД из политической жизни Армении. Новые власти Армении в целом  продолжили в этом вопросе линию АОД, вплоть до прихода к власти Никола Пашиняна, который заявил , что Арцах это Армения, однако после 44 дневной войны 2020 года вынужденно  пересмотрел свою позицию .

On December 1, 1989, at a joint session of the Supreme Council of the Armenian SSR and the National Council of the NKAO, held in Yerevan, a historic decision was made to reunite the Nagorno-Karabakh Autonomous Region with the Armenian SSR. The document adopted by the Supreme Council of Armenia stated that it was based on the self-determination of Artsakh, in particular on the decisions of the Council of People’s Deputies of the Nagorno-Karabakh Autonomous Region of February 20, 1988 and July 12, 1988.
It should be noted that in the first document, the legitimate and still Soviet parliament of Artsakh appealed to the authorities of the Armenian and Azerbaijan SSRs, as well as to the authorities of the USSR with a request to take into account the aspirations of the Armenian people of Artsakh and transfer the region from the Azerbaijan SSR to the Armenian SSR. On July 12, 1988, the parliament of Artsakh adopted a Resolution on the secession of the autonomy from the Azerbaijan SSR.  Also, the Supreme Council of Armenia in its decision of December 1, 1989 recognized the legitimacy of the National Council of Artsakh, which was elected at the congress of authorized representatives of the region on August 16, 1989. The document stated that Armenia and Artsakh are preparing to assume the responsibility of representing the national interests of the Armenians of Northern Artsakh, the Shahumyan region and the Getashen sub-region. The document was adopted and signed by both the Chairman of the Presidium of the Supreme Council of Armenia Grant Voskanyan (who, being a communist and a participant in the Great Patriotic War, held this position since 1985) and the Chairman of the National Council of Artsakh Vachagan Grigoryan. The Armenian National Movement (ANM), which later became the ruling party in Armenia, moved away from this decision, believing that it transferred the problem from the plane of self-determination to the plane of Armenia’s territorial claims against Azerbaijan. A congress of the ANM was held, at which the prevailing view was that going for “Miatsum” or unification was wrong, and that it was necessary to follow the path of the right of peoples to self-determination. However, on August 23, 1990, the Declaration of Independence of Armenia was adopted, where, thanks to the still powerful Artsakh movement, a reference was also made to the decision of December 1 on reunification with Artsakh. In 1991, having strengthened his power, Ter-Petrosyan managed to pursue his line.  Thus, on March 1, 1991, the Supreme Council of Armenia decides to hold a referendum in Armenia on independence from the USSR, without specifying Artsakh. Receiving a clear signal from the Armenian authorities (ANM) that official Yerevan will not implement the decision of December 1, and Artsakh must self-determine separately, on September 2, 1991, the Artsakh parliament proclaims the creation of the Nagorno-Karabakh Republic. Further, Levon Ter-Petrosyan significantly weakened the position of Artsakh when on September 23, 1991, he signed the Zheleznovodsk communiqué, which again spoke about the NKAO as part of Azerbaijan. The decision of December 1, 1989 on the reunification of Armenia with Artsakh reflected the will of the Armenians – both in Artsakh and in the Armenian SSR. However, based on their calculations, the ANM and their leader Levon Ter-Petrosyan, who took power in Armenia, went in the opposite direction.  Despite the absence of other decisions of the Armenian parliament on Artsakh, the resolution of December 1 was not implemented even after the withdrawal of the ANM from the political life of Armenia. The new authorities of Armenia generally continued the ANM line on this issue, until Nikol Pashinyan came to power, who declared that Artsakh is Armenia, However, after the 44-day war in 2020, he was forced to reconsider his position.

1 դեկտեմբերի 1941 – Երեւանում ստեղծվում է 89-րդ հայկական (Թամանյան) հրաձգային դիվիզիան՝ գնդապետ Սիմոն Զաքյանի հրամանատարությամբ։

Մասնակցեց Սևաստոպոլի, Բալակլավայի և Կերչի ազատագրմանը։  Թամանի թերակղզում ցուցաբերած հերոսության համար դիվիզիային տրվել է «Թամանյան» պատվավոր անունը։
Ողջ պատերազմի ընթացքում թամանցիներն ազատագրել են ավելի քան 900 բնակավայր։  Գեներալ-մայոր Նվեր Սաֆարյանի հրամանատարությամբ 89-րդ դիվիզիան առաջիններից էր, որ հատեց ԽՍՀՄ սահմանը, անցավ ողջ Լեհաստանով և 1945-ի գարնանը մտավ Երրորդ Ռեյխի մայրաքաղաք։  Բեռլինում գերմանական կայազորի պարտության համար դիվիզիան պարգևատրվել է Կուտուզովի երկրորդ աստիճանի շքանշանով։  Բալակլավայում, որտեղ գտնվում է 89-րդ դիվիզիայի զինվորների եղբայրական գերեզմանը, ԽՍՀՄ Զինված ուժերի միջոցներով կանգնեցվել է Թամանցիների հուշարձանը։
Մարտերին մասնակցել է նաև Հայկական 390-րդ հետևակային դիվիզիան, որը ևս ստեղծվել է 1941թ.

1 декабря 1941 года-  В Ереване формируется 89-я армянская (Таманская) стрелковая дивизия под командованием полковника Симона Закяна.
Дивизия начала свой ратный путь от предгорий Кавказа до Берлина и участвовала в освобождении Севастополя, Балаклавы, Керчи. За героизм, проявленный на Таманском полуострове, дивизии было присвоено почетное наименование “Таманская”.
За всю войну таманцами были освобождены более 900 населенных пунктов. Под командованием генерал-майора Нвера Сафаряна 89-я дивизия одна из первых пересекла границу СССР, прошла через всю Польшу и весной 1945-го вошла в столицу Третьего Рейха. За разгром немецкого гарнизона в Берлине дивизии был присвоен орден Кутузова второй степени. В Балаклаве, где находится братское захоронение бойцов 89-й дивизии, на средства Арм ССР был воздвигнут памятник таманцам.
В боях  принимала участие также и армянская 390-я стрелковая дивизия, созданная в сентябре 1941 г. Бойцы дивизии проявили мужество и стойкость в Крыму.

December 1, 1941 – The 89th Armenian (Tamanian) Rifle Division is formed in Yerevan under the command of Colonel Simon Zakyan.
The division began its military journey from the foothills of the Caucasus to Berlin and participated in the liberation of Sevastopol, Balaklava, and Kerch. For the heroism shown on the Taman Peninsula, the division was awarded the honorary title “Tamanian”.
During the entire war, the Tamanians liberated more than 900 settlements. Under the command of Major General Nver Safaryan, the 89th Division was one of the first to cross the border of the USSR, passed through all of Poland, and entered the capital of the Third Reich in the spring of 1945. For the defeat of the German garrison in Berlin, the division was awarded the Order of Kutuzov, second degree.  In Balaklava, where the mass grave of the 89th Division soldiers is located, a monument to the Tamanians was erected with funds from the Armed SSR. The Armenian 390th Rifle Division, created in September 1941, also took part in the battles for Kerch. The division’s soldiers demonstrated courage and fortitude in Crimea.