Էդուարդ Զավենի Շախիկյանը ծնվել է 1950 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Երևանում։ Հայ քանդակագործ և երգիչ է, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2014), Հայաստանի նկարիչների միության անդամ (1988)։ 2000 թվականից երգում է Հովհաննես Չեքիջյանի ղեկավարած Ազգային պետական ակադեմիական երգչախմբում որպես բարիտոն։

1959-1969 թվականներին սովորել է Ջոն Կիրակոսյանի անվան թիվ 20 դպրոցում։ 1978 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի քանդակագործության ֆակուլտետը։ Քանդակագործությամբ զբաղվում է 1970 թվականից։ Նրա արվեստին բնորոշ են ոճի նուրբ զգացողությունը և դեկորատիվ պլաստիկան։ Նրա ստեղծագործությունները ներառում են պատմական թեմաներ և ժամանակակիցների հոգեբանական դիմանկարներ։ Առավել գնահատում է ՀՀ կենտրոնական բանկի մոտ տեղադրված հայկական դրամի հուշարձանը և Դրամատիկական թատրոնի առջև գտնվող «Նարդի խաղացող» քանդակը։

Շախիկյանի աշխատանքները պահվում են Հայաստանի, ԱՊՀ երկրների, Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի, Իտալիայի, Շվեյցարիայի, Ֆրանսիայի, Հունաստանի, Ռուսաստանի, Ճապոնիայի, Կանադայի, Հունգարիայի, Էստոնիայի մասնավոր հավաքածուներում։ Նրա «Ազնավուր» քանդակը գտնվում է Շառլ Ազնավուրի հավաքածուում։ 2001 թվականին Եվրախորհրդի շենքում (Ստրասբուրգ) տեղադրվել է նրա «Թամադա» քանդակը, իսկ ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ին նվիրել է «Խորհրդավոր ընթրիք» աշխատանքը։ 2013 թվականին ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարության բակում տեղադրվել է «Պատվո հուշարձան փրկության նվիրյալներին»։

Նա մասնակցել է բազմաթիվ ցուցահանդեսների Հայաստանում, ԱՊՀ երկրներում և արտերկրում, այդ թվում՝ Համաշխարհային դանթեական բիենալեին Իտալիայում։ Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել 2002 և 2015 թվականներին Երևանում։ Պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով (2010), ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալով և Ֆլորենցիայում խմբակային ոսկե մեդալով (1988)։

### Русский

История и современные портреты

Эдуард Завенович Шахикян родился 21 сентября 1950 года в Ереване. Армянский скульптор и певец, заслуженный художник Армении (2014), член Союза художников Армении (1988). С 2000 года поёт (баритон) в Национальном государственном академическом хоре под руководством Ованеса Чекиджяна.

В 1959–1969 годах учился в ереванской школе № 20 имени Джона Киракосяна. В 1978 году окончил факультет скульптуры Ереванского художественно-театрального института. Занимается скульптурой с 1970 года. Его искусству присущи тонкое чувство стиля и декоративная пластика. Работы Шахикяна охватывают исторические сюжеты и психологические портреты современников. Среди наиболее ценимых им самим работ — памятник армянскому драму у здания Центрального банка Армении и скульптура «Игрок в нарды» перед Драматическим театром.

Многие его произведения хранятся в галереях Армении, стран СНГ, Третьяковской галерее в Москве, а также в частных коллекциях США, Италии, Швейцарии, Франции, Греции, России, Японии, Канады, Венгрии и Эстонии. Скульптура «Азнавур» находится в коллекции Шарля Азнавура. В 2001 году скульптура «Тамада» была установлена в здании Совета Европы в Страсбурге, а президент Армении Роберт Кочарян подарил папе римскому Иоанну Павлу II работу «Тайная вечеря». В 2013 году во дворе Министерства по чрезвычайным ситуациям Армении установлен «Памятник чести спасателям».

Шахикян участвовал в многочисленных республиканских, всесоюзных и зарубежных выставках, включая Всемирную дантовскую биеннале в Италии. Персональные выставки прошли в Ереване в 2002 и 2015 годах. Награждён медалью Мовсеса Хоренаци (2010), золотой медалью Министерства культуры Армении и групповой золотой медалью во Флоренции (1988).

### English

History and Contemporary Portraits 

Eduard Zavenovich Shakhikyan was born on September 21, 1950, in Yerevan. An Armenian sculptor and singer, he is a Merited Artist of Armenia (2014) and a member of the Artists’ Union of Armenia (1988). Since 2000, he has been a baritone in the National Academic Choir led by Hovhannes Chekijyan.

From 1959 to 1969, he studied at Yerevan’s School No. 20 named after John Kirakosyan. In 1978, he graduated from the sculpture department of the Yerevan Art and Theater Institute. He has been engaged in sculpture since 1970. His art is characterized by a refined sense of style and decorative plasticity, blending historical themes with psychological portraits of contemporaries. Among his most valued works are the monument to the Armenian dram near the Central Bank of Armenia and the “Backgammon Player” sculpture in front of the Dramatic Theater.

Many of his works are held in galleries in Armenia, CIS countries, Moscow’s Tretyakov Gallery, and private collections in the USA, Italy, Switzerland, France, Greece, Russia, Japan, Canada, Hungary, and Estonia. His sculpture “Aznavour” is part of Charles Aznavour’s collection. In 2001, his “Tamada” sculpture was installed at the Council of Europe in Strasbourg, and President Robert Kocharyan gifted Pope John Paul II his work “The Last Supper.” In 2013, the “Monument of Honor to Rescuers” was erected in the courtyard of Armenia’s Ministry of Emergency Situations.

Shakhikyan has participated in numerous republican, all-Union, and international exhibitions, including the Dante Biennale in Italy. He held solo exhibitions in Yerevan in 2002 and 2015. He was awarded the Movses Khorenatsi Medal (2010), the Gold Medal of Armenia’s Ministry of Culture, and a group gold medal in Florence (1988).

Քրիստափոր Կնյազի Թափալցյանը ծնվել է 1910 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Արևմտյան Հայաստանի Բուլանըխի գավառի Կոփ գյուղում։ Հայ արձակագիր է, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից։

1930 թվականին ավարտել է Լենինականի մանկավարժական տեխնիկումը, 1939-ին՝ Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1950-ին՝ Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրական ինստիտուտի բարձրագույն դասընթացները։ 1930-ին եղել է Ապարանի Բազարջուղ գյուղի յոթնամյա դպրոցի տնօրեն, 1931-1932 թվականներին՝ Ապարանի ժողկրթության տեսուչ։ 1940-1941 թվականներին աշխատել է «Սովետական Հայաստան» օրաթերթում որպես արվեստի և գրականության բաժնի վարիչ։ Հայրենական մեծ պատերազմի (1941-1945) մասնակից է, եղել է 89-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիայի «Կարմիր զինվոր» թերթի պատասխանատու քարտուղար։ 1946-1948 թվականներին եղել է «Գրական թերթ»-ի գրական-գեղարվեստական բաժնի վարիչ, 1950-1955 թվականներին՝ Հայպետհրատի խմբագիր։

Թափալցյանի գրական ժառանգությունը ներառում է բազմաթիվ վեպեր, այդ թվում՝ «Վիկտորիա» (1937), «Կյանքի արշալույսը» (1939), «Հայրենիք» (1942), «Պատերազմ» քառահատոր վեպ (1946-1965), «Ոսկե հովիտ» (1955), «Ազնիվ հովիվներ» (1958), «Պատանի կոմբայնավարը» (1958), «Հայրենաշեն» (1963-1973)։ Նրա ստեղծագործություններից մի քանիսը թարգմանվել են ռուսերեն՝ «Պատերազմ» վեպի առաջին և երկրորդ հատորները (1956), «Ոսկե հովիտ» (1959), «Հայրենաշեն»-ի առաջին գիրքը (1966)։ Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով։ Եղել է ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։ Թափալցյանի ստեղծագործությունները արտացոլում են հայ ժողովրդի կյանքը, պատերազմի դժվարություններն ու հայրենասիրությունը։ Երևանում տեղադրված է նրա հուշատախտակը։

### Русский

Романы о войне и жизни

Кристафор Князович Тапалцян родился 20 сентября 1910 года в селе Коп, Буланыхский уезд, Западная Армения. Армянский прозаик, член Союза писателей СССР с 1939 года. В 1930 году окончил педагогический техникум в Ленинакане, в 1939 году — филологический факультет Ереванского государственного университета, в 1950 году — высшие литературные курсы при Литературном институте имени М. Горького в Москве. В 1930 году был директором семилетней школы в селе Базарджуг Апаранского района, в 1931–1932 годах — инспектором народного образования Апаранского района. В 1940–1941 годах работал заведующим отделом искусства и литературы газеты «Советская Армения». Участник Великой Отечественной войны (1941–1945), был ответственным секретарём газеты «Красный воин» 89-й армянской стрелковой дивизии. В 1946–1948 годах заведовал литературно-художественным отделом «Литературной газеты», в 1950–1955 годах работал редактором в Госиздате Армении.

Литературное наследие Тапалцяна включает множество романов, среди которых «Виктория» (1937), «Рассвет жизни» (1939), «Родина» (1942), четырёхтомный роман «Война» (1946–1965), «Золотая долина» (1955), «Честные пастухи» (1958), «Юный комбайнёр» (1958), «Строитель Родины» (1963–1973). Некоторые его произведения переведены на русский язык: первые два тома романа «Война» (1956), «Золотая долина» (1959), первая книга «Строитель Родины» (1966). Награждён орденом Красного Знамени. Член КПСС с 1942 года. Произведения Тапалцяна отражают жизнь армянского народа, трудности войны и патриотизм. В Ереване установлена мемориальная доска в его честь.

### English

Novels of War and Life

Khristapor Knyazovich Tapaltsyan was born on September 20, 1910, in the village of Kop, Bulanık District, Western Armenia. An Armenian prose writer, he was a member of the USSR Writers’ Union since 1939. He graduated from the Pedagogical College in Leninakan in 1930, the Philology Faculty of Yerevan State University in 1939, and the Higher Literary Courses at the Gorky Literary Institute in Moscow in 1950. In 1930, he served as the director of a seven-year school in Bazarjugh, Aparan District, and in 1931–1932, as an inspector of public education in Aparan. From 1940 to 1941, he was the head of the arts and literature section of the *Soviet Armenia* newspaper. A participant in the Great Patriotic War (1941–1945), he served as the responsible secretary of the *Red Soldier* newspaper for the 89th Armenian Rifle Division. From 1946 to 1948, he headed the literary-artistic section of *Literary Newspaper*, and from 1950 to 1955, he worked as an editor at Armenia’s State Publishing House.

Tapaltsyan’s literary legacy includes numerous novels, such as *Victoria* (1937), *The Dawn of Life* (1939), *Homeland* (1942), the four-volume novel *War* (1946–1965), *Golden Valley* (1955), *Honest Shepherds* (1958), *The Young Combine Operator* (1958), and *Builder of the Homeland* (1963–1973). Several of his works were translated into Russian: the first two volumes of *War* (1956), *Golden Valley* (1959), and the first book of *Builder of the Homeland* (1966). He was awarded the Order of the Red Banner. A member of the Communist Party since 1942, his works reflect the life of the Armenian people, the hardships of war, and patriotism. A memorial plaque in his honor is installed in Yerevan.

Զավեն Մարտիրոսի Բեկյանը (Աղաբեկյան) ծնվել է 1954 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Լոռու մարզի Արդվի գյուղում։ Հայ բանաստեղծ է, Հայաստանի գրողների միության անդամ 1991 թվականից։

1976 թվականին ավարտել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը (այժմ՝ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան)։ 1976-1989 թվականներին աշխատել է Երևանի քաղխորհրդի գործադիր կոմիտեում, 1989-2019 թվականներին՝ «Վեոլիա Ջուր» ՓԲԸ-ում։

Նրա գրական գործունեությունը սկսվել է 1968 թվականին, երբ 14 տարեկանում տպագրվել է Ալավերդու «Ձուլող» թերթում։ Բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, էսսեներ, հրապարակախոսական և գրականագիտական հոդվածներ է հրապարակել «Գարուն», «Նորք», «Նարցիս», «Անդին», «Նոր Դար» ամսագրերում, «Գրական թերթ»-ում և այլուր։ Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են ռուսերեն, անգլերեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն, պարսկերեն, սերբերեն, վրացերեն և ընդգրկվել տարբեր անթոլոգիաներում։ Տպագրել է մանկական բանաստեղծություններ, «Ժամը չորսը» (2015) պատմվածքների ժողովածու, ինչպես նաև «Բանաստեղծության «ներսը» և «դուրսը»» (2024) խոհագրությունների, հոդվածների և գրախոսությունների ժողովածու։

Բանաստեղծական ժողովածուներ՝ «Պսակբացեք» (1990), «Տեսիլք և կյանք» (1993), «Անժամության վայր» (1996), «Ցայգածաղիկ» (2002), «Ճամփաբաժան» (2006), «Կավե աշտանակ» (2012), «Ձայնաշար կամար» (2015), «Մենավոր աստղի տակ» (2017), «Ծիրանավորը» (2019), «Գիսաստղ կյանք» (2020), «Տեսադաշտեր» (2024), «Բութը» (2025)։ Զավեն Բեկյանի ստեղծագործությունները ներկայացնում են հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային ժառանգությունը, խորիմաստ խոհերով և գեղարվեստական պատկերներով։

### Русский

Глубокий голос армянской поэзии

Завен Мартиросович Бекян (Агабекян) родился 20 сентября 1954 года в селе Ардви Лорийской области. Армянский поэт, член Союза писателей Армении с 1991 года. В 1976 году окончил Ереванский институт народного хозяйства (ныне — Армянский государственный экономический университет). В 1976–1989 годах работал в исполнительном комитете Ереванского горсовета, в 1989–2019 годах — в компании «Веолия Джур».

Литературная деятельность началась в 1968 году, когда в 14 лет его стихи были опубликованы в газете «Дзюлог» Алавердийского медно-химического комбината. Публиковался в журналах «Гарун», «Норк», «Нарцис», «Андин», «Новый век», в «Литературной газете» и других изданиях, где печатались его стихи, рассказы, эссе, публицистика и литературоведческие статьи. Его стихи переведены на русский, английский, немецкий, французский, персидский, сербский и грузинский языки и включены в различные антологии. Публиковал детские стихи, сборник рассказов «Четыре часа» (2015) и сборник размышлений, статей и рецензий «Внутри и снаружи поэзии» (2024).

Поэтические сборники: «Венчание» (1990), «Видение и жизнь» (1993), «Место вне времени» (1996), «Утренний цветок» (2002), «Перекрёсток» (2006), «Глиняный светильник» (2012), «Арка звуков» (2015), «Под одинокой звездой» (2017), «Абрикосовый сад» (2019), «Жизнь кометы» (2020), «Поля зрения» (2024), «Бутон» (2025). Творчество Завена Бекяна отражает духовное и культурное наследие армянского народа, наполнено глубокими размышлениями и художественными образами.

### English

The Profound Voice of Armenian Poetry

Zaven Martirosovich Bekyan (Aghabekyan) was born on September 20, 1954, in the village of Ardvi, Lori Province. An Armenian poet, he has been a member of the Writers’ Union of Armenia since 1991. In 1976, he graduated from the Yerevan Institute of National Economy (now the Armenian State University of Economics). From 1976 to 1989, he worked in the executive committee of the Yerevan City Council, and from 1989 to 2019, at Veolia Djur CJSC.

His literary career began in 1968, when, at the age of 14, his poems were published in the *Dzulogh* newspaper of the Alaverdi Copper-Chemical Plant. He has published poems, short stories, essays, and literary and critical articles in various periodicals, including *Garun*, *Nork*, *Narcissus*, *Andin*, *New Century*, and *Literary Newspaper*. His poetry has been translated into Russian, English, German, French, Persian, Serbian, and Georgian, appearing in various anthologies. He has also published children’s poems, a collection of short stories titled *Four O’Clock* (2015), and a collection of essays, articles, and reviews, *Inside and Outside Poetry* (2024).

Poetry collections: *Coronation* (1990), *Vision and Life* (1993), *A Place Beyond Time* (1996), *Morning Flower* (2002), *Crossroads* (2006), *Clay Lamp* (2012), *Arch of Sounds* (2015), *Under a Lonely Star* (2017), *The Apricot Grove* (2019), *Comet Life* (2020), *Fields of Vision* (2024), *The Bud* (2025). Zaven Bekyan’s works reflect the spiritual and cultural heritage of the Armenian people, enriched with profound reflections and artistic imagery.

Նարեկ Մինասի Ավետիսյանը ծնվել է 1969 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Երևանում, նկարիչներ Մինաս Ավետիսյանի և Գայանե Մամաջանյանի ընտանիքում։ Հայ ժամանակակից նկարիչ և արվեստի տեսաբան է, Ինտերֆրակտալ Արվեստի ուղղության հիմնադիր։

1988 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1988-1992 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայի նկարչության բաժնում։

Նարեկ Ավետիսյանի ստեղծագործական գործունեությունը ներառում է բազմաթիվ անհատական և խմբակային ցուցահանդեսներ Հայաստանում և արտերկրում։ Նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը՝ «Աքրոմ ներկայացում», տեղի է ունեցել 1992 թվականին Լեհաստանի Լյուբլին քաղաքում։ 1993 թվականին մասնակցել է Ֆրանսիայում անցկացված «Դասական երաժշտության միջազգային փառատոն V» ցուցահանդեսին։ 2000 թվականին մասնակցել է Երևանում և Գյումրիում կայացած խմբակային ցուցահանդեսներին, այդ թվում՝ «Հայ նկարիչները վերտուալ հարաբերությունների մասին» և «Ձայնի փոխարեն»։ 2001 թվականին ներկայացել է «Ուտոպիանա» հայ-շվեյցարական և «Տարածություն և ձայն» ցուցահանդեսներում։ 2002 թվականին մասնակցել է Թեհրանի ժամանակակից արվեստի կենտրոնի «Հայկական ժամանակակից արվեստ» ցուցահանդեսին։ 2003 թվականին Բեռլինում ցուցադրել է իր աշխատանքները «Մոտեցում» խմբակային ցուցահանդեսում։ 2004-ին Երևանում մասնակցել է «Աուդիովիժն» ցուցահանդեսին՝ համագործակցելով տեխնո-երաժիշտների հետ։ 2006-ին կայացել է նրա «Լույսի և հետքի տարածքներ» անհատական ցուցահանդեսը, իսկ 2009-ին՝ «Վերադարձ» ցուցահանդեսը Երևանի քաղաքապետարանի սրահում։ 2011-ին ՆՓԱԿ-ում ներկայացրել է «Յան Վերմեերի 33 ձևափոխություն»՝ Վահան Արծրունու երաժշտությամբ։ 2013-ին Բեռլինում կայացել է «Սիմուլակրում» ցուցահանդեսը, 2014-ին՝ «Մինաս և Նարեկ Ավետիսյան. մոդեռնը և ավանգարդը Հայաստանում» Գերմանիայի Հալե քաղաքում։ 2022-ին մասնակցել է «SUBSTRATUM» հողարվեստի և «Բազմաշխարհ» անհատական ցուցահանդեսներին Երևանում։ 2023-ին Աշոտ Աշոտի հետ համատեղ ներկայացրել է «ԵԹԵՐ» ցուցահանդեսը, իսկ 2024-ին՝ «Հինգ նախագիծ» ԱրտԿվարտալում։

Նարեկ Ավետիսյանի արվեստը բնութագրվում է ժամանակակից մոտեցումներով, ինտերֆրակտալ արվեստի ուղղությամբ, որը համատեղում է ավանդույթն ու նորարարությունը։ Նրա աշխատանքները արտացոլում են խորը գեղագիտական և փիլիսոփայական խոհեր։

### Русский

Традиции и инновации 

Нарек Минасович Аветисян родился 20 сентября 1969 года в Ереване, в семье художников Минаса Аветисяна и Гаяне Мамаджанян. Армянский современный художник и теоретик искусства, основатель направления Интерфракального искусства. В 1988 году окончил Ереванское художественное училище имени Паноса Терлемезяна, в 1988–1992 годах учился на отделении живописи Ереванской художественной академии.

Творческая деятельность Нарека Аветисяна включает многочисленные персональные и групповые выставки в Армении и за рубежом. Его первая персональная выставка «Ахромное представление» состоялась в 1992 году в Люблине, Польша. В 1993 году он участвовал в выставке на V Международном фестивале классической музыки во Франции. В 2000 году участвовал в групповых выставках в Ереване и Гюмри, включая «Армянские художники о виртуальных отношениях» и «Вместо звука». В 2001 году представил работы на армяно-швейцарской выставке «Утопиана» и выставке «Пространство и звук» в Ереване. В 2002 году участвовал в выставке «Современное армянское искусство» в Центре современного искусства в Тегеране. В 2003 году его работы были показаны на групповой выставке «Подход» в Берлине. В 2004 году участвовал в выставке «Аудиовижн» в Ереване, сотрудничая с техно-музыкантами. В 2006 году состоялась персональная выставка «Пространства света и следа», а в 2009 году — «Возвращение» в мэрии Еревана. В 2011 году в НПАК представил «33 трансформации Яна Вермеера» с музыкой Вагана Арцруни. В 2013 году в Берлине прошла выставка «Симулякрум», в 2014 году — «Минас и Нарек Аветисян: модернизм и авангард в Армении» в Халле, Германия. В 2022 году участвовал в выставке лэндарта «SUBSTRATUM» и персональной выставке «Многомир» в Ереване. В 2023 году совместно с Ашотом Ашотом представил выставку «ЭФИР», а в 2024 году — «Пять проектов» в АртКвартале.

Искусство Нарека Аветисяна характеризуется современными подходами и интерфракальным направлением, сочетающим традиции и инновации. Его работы отражают глубокие эстетические и философские размышления.

### English

Tradition and Innovation 

Narek Minasi Avetisyan was born on September 20, 1969, in Yerevan, in the family of artists Minas Avetisyan and Gayane Mamajanyan. A contemporary Armenian artist and art theorist, he is the founder of the Interfractal Art movement. In 1988, he graduated from the Panos Terlemezyan Art College in Yerevan and studied at the painting department of the Yerevan Art Academy from 1988 to 1992.

Narek Avetisyan’s creative career includes numerous solo and group exhibitions in Armenia and abroad. His first solo exhibition, “Achrome Performance,” took place in 1992 in Lublin, Poland. In 1993, he participated in the V International Festival of Classical Music in France. In 2000, he joined group exhibitions in Yerevan and Gyumri, including “Armenian Artists on Virtual Relationships” and “Instead of Sound.” In 2001, he exhibited at the Armenian-Swiss “Utopiana” and “Space and Sound” exhibitions in Yerevan. In 2002, he participated in the “Armenian Contemporary Art” exhibition at the Tehran Contemporary Art Center. In 2003, his works were shown at the “Approach” group exhibition in Berlin. In 2004, he took part in the “Audiovision” exhibition in Yerevan, collaborating with techno-musicians. In 2006, he held the solo exhibition “Spaces of Light and Trace,” and in 2009, “Return” at Yerevan City Hall. In 2011, he presented “33 Transformations of Jan Vermeer” with music by Vahan Artsruni at NPAK. In 2013, he exhibited at “Simulacrum” in Berlin, and in 2014, “Minas and Narek Avetisyan: Modernism and Avant-Garde in Armenia” in Halle, Germany. In 2022, he participated in the “SUBSTRATUM” land art exhibition and the solo exhibition “Multiverse” in Yerevan. In 2023, he co-presented the “ETHER” exhibition with Ashot Ashot, and in 2024, “Five Projects” at ArtKvartal.

Narek Avetisyan’s art is characterized by contemporary approaches and the Interfractal Art movement, blending tradition and innovation. His works reflect deep aesthetic and philosophical reflections.

Գրիգորի Միխայիլի Պոժենյանը ծնվել  է 1922 թվականի սեպտեմբերի 20 -ին Խարկովում , Ռուսաստան։ Խորհրդային և ռուս ռազմաճակատային բանաստեղծ, գրող, Մոսկվայի գրողների միության անդամ, Ռուսաստանի պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր, մի քանի կինոսցենարների հեղինակ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից էր։

Հայրը՝ Միխայիլ Պոժենյանը, ծագումով հայ էր, Խարկովի տրակտորային գործարանի հիմնադիրներից։ Մայրը՝ Ելիզավետա Քերները, հրեա, բժշկական գիտությունների թեկնածու, աշխատել է որպես թերապևտ և պրոֆեսոր։ Պոժենյանը ծառայել է Սևծովյան նավատորմում, մասնակցել Օդեսայի և Սևաստոպոլի պաշտպանությանը, եղել է հետախույզ։ Նա մասնակցել է Բելյաևկայի ջրամատակարարման կայանի հետգրավմանը, վիրավորվել, բայց ողջ մնացել։ Պատերազմն ավարտել է լեյտենանտի կոչումով։ Նրա սխրանքները ներշնչել են «Ծարավ» ֆիլմի սցենարը։

Պոժենյանը բանաստեղծություններ է գրել պատերազմի ժամանակ, աշխատել «Боевая вахта» և «Красный Черноморец» թերթերում։ Նրա առաջին գիրքը՝ «Քամի ծովից» (1955), բանաստեղծությունների ժողովածու էր։ Գրել է «Ծարավ» (1959), «Երբեք» (1962), «Ցտեսություն» (1966), «Գնացք դեպի հեռավոր օգոստոս» (1971) ֆիլմերի սցենարները։ Նրա բանաստեղծությունների հիման վրա ստեղծվել են ավելի քան 60 երգ, որոնք կատարել են Իոսիֆ Կոբզոնը, Մուսլիմ Մագոմաևը, Յուրի Անտոնովը և այլք։ 1972-ին գրել է «Ջին Գրինը անձեռնմխելի է» վեպը։ Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի I և II աստիճանի, Կարմիր աստղի, Պատվո նշան շքանշաններով, ինչպես նաև «Օդեսայի պաշտպանության համար», «Սևաստոպոլի պաշտպանության համար», «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալներով։

### Русский

Отважный голос войны и литературы

Григорий Михайлович Поженян родился  29 сентября 1922  года в Харькове , Россия. Советский и российский фронтовой поэт, писатель, член Союза писателей Москвы, дважды лауреат Государственной премии России, автор нескольких киносценариев. Участник Великой Отечественной войны.

Отец, Михаил Поженян, армянин по происхождению, был одним из основателей Харьковского тракторного завода. Мать, Елизавета Кернер, еврейка, кандидат медицинских наук, работала терапевтом и профессором. Поженян служил в Черноморском флоте, участвовал в обороне Одессы и Севастополя, был разведчиком. Участвовал в операции по возвращению водоснабжающей станции в Беляевке, получил ранение, но выжил. Войну окончил в звании лейтенанта. Его подвиги легли в основу сценария фильма «Жажда».

Поженян начал писать стихи во время войны, работал в газетах «Боевая вахта» и «Красный Черноморец». Первая книга — сборник стихов «Ветер с моря» (1955). Написал сценарии к фильмам «Жажда» (1959), «Никогда» (1962), «Прощай» (1966), «Поезд в далекий август» (1971). На его стихи создано более 60 песен, исполненных Иосифом Кобзоном, Муслимом Магомаевым, Юрием Антоновым и другими. В 1972 году написал роман «Джин Грин — неприкасаемый». Награждён орденами Отечественной войны I и II степени, Красной Звезды, Почётного знака, а также медалями «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Кавказа».

### English

Courageous Voice of War and Literature

Grigory Mikhailovich Pozhenyan was born on September 20 , 1922 , in Khatkov , Russia. A Soviet and Russian frontline poet, writer, member of the Moscow Writers’ Union, two-time laureate of the Russian State Prize, and author of several screenplays. He was a participant in the Great Patriotic War.

His father, Mikhail Pozhenyan, of Armenian descent, was a founder of the Kharkiv Tractor Plant. His mother, Elizaveta Kerner, a Jew, was a candidate of medical sciences and worked as a therapist and professor. Pozhenyan served in the Black Sea Fleet, took part in the defense of Odesa and Sevastopol, and worked as a scout. He participated in the recapture of the Belyaevka water supply station, was wounded, but survived. He ended the war as a lieutenant. His exploits inspired the screenplay for the film “Thirst.”

Pozhenyan began writing poetry during the war, contributing to the newspapers *Boevaya Vakhta* and *Krasny Chernomorets*. His first book, the poetry collection *Wind from the Sea*, was published in 1955. He wrote screenplays for films including *Thirst* (1959), *Never* (1962), *Farewell* (1966), and *Train to Distant August* (1971). Over 60 songs based on his poems were performed by artists like Iosif Kobzon, Muslim Magomayev, and Yuri Antonov. In 1972, he co-authored the novel *Jin Green — Untouchable*. He was awarded the Orders of the Patriotic War I and II degrees, the Red Star, the Badge of Honor, and medals for the Defense of Odesa, Sevastopol, and the Caucasus.

Ալեքսանդր Նիկոլայի Շաքարյանը մահացել է 1984 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Երևանում։ Հայ նկարիչ է, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1956)։

1929-1934 թվականներին սովորել է Լենինգրադի համառուսաստանյան գեղարվեստի ակադեմիայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտում։ 1951-1964 թվականներին եղել է Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի գլխավոր նկարիչը։

Նա հեղինակ է մի շարք թատերական ներկայացումների ձևավորումների, այդ թվում՝ Անտոն Չեխովի «Երեք քույր» (1952), Ալեքսանդր Շիրվանզադեի «Չար ոգի» (1959), Ալեքսեյ Արբուզովի «Իրկուտսկյան պատմություն» (1960), Ուիլյամ Շեքսպիրի «Ռիչարդ III» (1965, բոլորը՝ Երևանի Պարոնյանի անվան թատրոնում)։ Նաև ձևավորել է օպերային ներկայացումներ՝ Շառլ Գունոյի «Ֆաուստ» (1942), Տիգրան Չուխաջյանի «Արշակ Բ» (1956), բալետային ներկայացումներ՝ Լյուդվիգ Մինկուսի «Դոն Կիխոտ» (1953), Արիստակեսյանի «Պրոմեթևս» (1968, Երևանի օպերայի և բալետի թատրոն), Արամ Խաչատրյանի «Սպարտակ» (1966, Սվերդլովսկի օպերային թատրոն)։ Շաքարյանը մասնակցել է «Քաոս» (1972) և «Աքսորական № 011» (1978, երկուսն էլ՝ Հայֆիլմ) ֆիլմերի ձևավորումներին։

Նրա կտավներից են՝ «Աղջկա դիմանկար» (1932), «Գյուղական տեսարան» (1934), «Հին Երևան» (1943)։ 1962 թվականին Երևանում կայացել է նրա անհատական ցուցահանդեսը։ Շաքարյանի ստեղծագործությունները արտացոլում են հայ մշակույթի և թատերական արվեստի խորքային ընկալումը, նրա աշխատանքները նշանակալի ներդրում են ունեցել հայկական գեղարվեստական և թատերական ժառանգության մեջ։

### Русский

Живопись и театральное оформление 

Александр Николаевич Шакарян умер 20 сентября 1984 года в Ереване. Армянский художник, заслуженный деятель искусств Армянской ССР (1956). В 1929–1934 годах учился в Ленинградском институте живописи, скульптуры и архитектуры Всесоюзной академии художеств. В 1951–1964 годах был главным художником Ереванского театра музыкальной комедии имени Акопа Пароняна.

Он оформлял театральные постановки, включая «Три сестры» Антона Чехова (1952), «Чар огы» Александра Ширванзаде (1959), «Иркутская история» Алексея Арбузова (1960), «Ричард III» Уильяма Шекспира (1965, все — в Ереванском театре им. Пароняна). Также занимался оформлением оперных постановок: «Фауст» Шарля Гуно (1942), «Аршак II» Тиграна Чухаджяна (1956), и балетных постановок: «Дон Кихот» Людвига Минкуса (1953), «Прометей» Аристакесяна (1968, Ереванский театр оперы и балета), «Спартак» Арама Хачатуряна (1966, Свердловский оперный театр). Шакарян участвовал в оформлении фильмов «Хаос» (1972) и «Изгнанник № 011» (1978, оба — «Арменфильм»).

Среди его картин: «Портрет девушки» (1932), «Сельский пейзаж» (1934), «Старый Ереван» (1943). В 1962 году в Ереване прошла его персональная выставка. Творчество Шакаряна отражает глубокое понимание армянской культуры и театрального искусства, его работы внесли значительный вклад в армянское художественное и театральное наследие.

### English

Painting and Theatrical Design 

Alexander Nikolayevich Shakaryan died on September 20, 1984, in Yerevan. An Armenian artist, he was honored as a Merited Artist of the Armenian SSR (1956). From 1929 to 1934, he studied at the Leningrad Institute of Painting, Sculpture, and Architecture of the All-Union Academy of Arts. From 1951 to 1964, he served as the chief artist of the Hakob Paronyan Musical Comedy Theater in Yerevan.

He designed sets for theatrical productions, including Anton Chekhov’s *Three Sisters* (1952), Alexander Shirvanzade’s *Char Ogy* (1959), Alexey Arbuzov’s *Irkutsk Story* (1960), and William Shakespeare’s *Richard III* (1965, all at the Paronyan Theater). He also worked on opera productions, such as Charles Gounod’s *Faust* (1942) and Tigran Chukhajyan’s *Arshak II* (1956), and ballet productions, including Ludwig Minkus’s *Don Quixote* (1953), Aristakesyan’s *Prometheus* (1968, Yerevan Opera and Ballet Theater), and Aram Khachaturian’s *Spartacus* (1966, Sverdlovsk Opera Theater). Shakaryan contributed to the set design of the films *Chaos* (1972) and *Exile No. 011* (1978, both by Armenfilm).

His paintings include *Portrait of a Girl* (1932), *Rural Landscape* (1934), and *Old Yerevan* (1943). In 1962, he held a solo exhibition in Yerevan. Shakaryan’s work reflects a deep understanding of Armenian culture and theatrical art, making a significant contribution to Armenia’s artistic and theatrical heritage.

Շառլ Ժերարը (Նուբար Աճեմյան, ֆր.՝ Charles Gérard) մահացել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Վերսալում, Ֆրանսիա։ Հայկական ծագմամբ ֆրանսիացի դերասան է, ով նկարահանվել է ավելի քան 50 ֆիլմերում 1957 թվականից սկսած։

Հռչակ է ձեռք բերել «Փամփուշտը տակառում» ֆիլմով։ Խաղացել է այնպիսի դերասանների հետ, ինչպիսիք են Ժան Պոլ Բելմոնդոն, Պիեռ Ռիշարը, Լինո Վենտուրան, և աշխատել է հայտնի ֆրանսիացի ռեժիսորների՝ Կլոդ Զադինի, Ֆրանսիս Վեբերի, Կլոդ Լելուշի և Անրի Վեռնոյի հետ։ Կլոդ Լելուշի հետ ընկերությունը հանգեցրել է նրան, որ Ժերարը նկարահանվել է նրա 18 ֆիլմերում, այդ թվում՝ «Անպիտանը» (1970)։

Նրա հայտնի ֆիլմերից են՝ «Շնորհավոր Ամանոր» (1973), «Ամուսնություն» (1974), «Թշնամուս դիակը» (1976), «Խաղալիք» (1976), «Հրեշը» (1977), «Ով ով է, ոստիկան, թե ավազակ» (1979), «Խաղ չորս ձեռքով» (1980), «Հեռանալ, վերադառնալ» (1985), «Զգուշացեք ավազակներից» (1986), «Կինը և տղամարդը 20 տարի անց» (1986), «Լինում են օրեր, լինում են գիշերներ» (1990), «Մարդը և շունը» (2008), «Մարդը և նրա շունը» (2009), «Դավաճանության իրավունք» (2012), «Վերջին դասը» (2015)։ Որպես ռեժիսոր նկարահանել է «Թշնամին խավարում», «Մարդկանց օրենքը» և «Մաֆիային դավաճանած մարդը» ֆիլմերը։ Ժերարի աշխատանքը կարևոր դեր է խաղացել ֆրանսիական կինոյում՝ ընդգծելով նրա բազմակողմանի տաղանդը և հայկական ծագման ազդեցությունը։

### Русский

Многогранный армянский талант французского кино 

Шарль Жерар (Нубар Аджемян, фр. Charles Gérard, Charles Atchémian) умер 19 сентября 2019 года в Версале, Франция. Французский актёр армянского происхождения, снявшийся более чем в 50 фильмах с 1957 года. Славу ему принёс фильм «Пуля в стволе». Снимался с такими актёрами, как Жан-Поль Бельмондо, Пьер Ришар, Лино Вентура, и работал с известными французскими режиссёрами — Клодом Зиди, Франсисом Вебером, Клодом Лелушем и Анри Вернёем. Дружба с Клодом Лелушем привела к участию в 18 его фильмах, включая «Негодяй» (1970).

Среди известных фильмов: «С Новым годом» (1973), «Брак» (1974), «Труп моего врага» (1976), «Игрушка» (1976), «Чудовище» (1977), «Кто есть кто: полицейский или бандит» (1979), «Игра в четыре руки» (1980), «Уйти, чтобы вернуться» (1985), «Берегись бандитов» (1986), «Мужчина и женщина 20 лет спустя» (1986), «Бывают дни, бывают ночи» (1990), «Человек и собака» (2008), «Человек и его собака» (2009), «Право на измену» (2012), «Последний урок» (2015). Как режиссёр снял фильмы «Враг в тени», «Закон людей» и «Человек, предавший мафию». Работа Жерара сыграла важную роль во французском кинематографе, подчёркивая его многогранный талант и армянское происхождение.

### English

Versatile Armenian Talent of French Cinema 

Charles Gérard (Nubar Adjemian, fr. Charles Gérard, Charles Atchémian) died on September 19, 2019, in Versailles, France. A French actor of Armenian descent, he appeared in over 50 films since 1957. He gained fame with the film “Bullet in the Barrel.” He acted alongside stars like Jean-Paul Belmondo, Pierre Richard, and Lino Ventura, collaborating with renowned French directors such as Claude Zidi, Francis Veber, Claude Lelouch, and Henri Verneuil. His friendship with Claude Lelouch led to roles in 18 of Lelouch’s films, including “The Scoundrel” (1970).

His notable films include “Happy New Year” (1973), “Marriage” (1974), “The Corpse of My Enemy” (1976), “The Toy” (1976), “The Beast” (1977), “Cop or Hood” (1979), “The Game of Four Hands” (1980), “Go and Come Back” (1985), “Beware of Bandits” (1986), “Man and Woman 20 Years Later” (1986), “There Are Days and Nights” (1990), “Man and Dog” (2008), “A Man and His Dog” (2009), “The Right to Cheat” (2012), and “The Last Lesson” (2015). As a director, he made “Enemy in the Shadows,” “The Law of Men,” and “The Man Who Betrayed the Mafia.” Gérard’s work played a significant role in French cinema, highlighting his versatile talent and Armenian heritage.

### Français

Arménienne Talent polyvalent du cinéma français

Charles Gérard (Nubar Adjemian, fr. Charles Gérard, Charles Atchémian) est décédé le 19 septembre 2019 à Versailles, France. Acteur français d’origine arménienne, il a joué dans plus de 50 films depuis 1957. Il s’est fait connaître grâce au film « Une balle dans le canon ». Il a partagé l’affiche avec des stars comme Jean-Paul Belmondo, Pierre Richard et Lino Ventura, et a travaillé avec des réalisateurs français renommés tels que Claude Zidi, Francis Veber, Claude Lelouch et Henri Verneuil. Son amitié avec Claude Lelouch l’a conduit à apparaître dans 18 de ses films, dont « Le Voyou » (1970).

Parmi ses films notables : « Bonne Année » (1973), « Le Mariage » (1974), « Le Corps de mon ennemi » (1976), « Le Jouet » (1976), « La Bête » (1977), « Flic ou voyou » (1979), « Le Jeu à quatre mains » (1980), « Partir, revenir » (1985), « Méfiez-vous des bandits » (1986), « L’Homme et la femme 20 ans après » (1986), « Il y a des jours et des nuits » (1990), « L’Homme et le chien » (2008), « Un homme et son chien » (2009), « Le Droit de tromper » (2012) et « La Dernière Leçon » (2015). En tant que réalisateur, il a dirigé « L’Ennemi dans l’ombre », « La Loi des hommes » et « L’Homme qui a trahi la mafia ». Le travail de Gérard a joué un rôle important dans le cinéma français, mettant en lumière son talent polyvalent et son héritage arménien.

Աշոտ Նադանյանը ծնվել է 1972 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Բաքվում, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ շախմատիստ է, միջազգային վարպետ (1997), Հայաստանի վաստակավոր մարզիչ (1998), ՖԻԴԵ-ի մարզիչ (2007), ՖԻԴԵ-ի ավագ մարզիչ (2017)։

Մարզել է Քուվեյթի և Սինգապուրի ազգային հավաքականները, իսկ 2011 թվականից եղել է Լևոն Արոնյանի մարտավկան։ Նրա անունով է կոչվում շախմատային սկզբնախաղ՝ Գրյունֆելդի պաշտպանություն, Նադանյանի տարբերակ։

Վաղ տարիներին սովորել է շախմատ խաղալ հորից՝ յոթ տարեկանում։ Առաջին մարզիչը եղել է Ռաֆայել Սարկիսովը Բաքվի «Սպարտակ» սպորտային ընկերությունում։ Նադանյանը հիշում է, որ մանկության տարիներին բակային խաղերը եղել են նրա համար կարևոր դպրոց, քանի որ լուրջ մրցաշարեր գրեթե չեն եղել։ 1986-1987 թվականներին հաղթել է մինչև 16 տարեկանների Ադրբեջանի առաջնությունում։ 1988 թվականին, Արցախյան պատերազմի սկզբին, ընտանիքը ստիպված լքել է Բաքուն և տեղափոխվել Հայաստան։

Նադանյանի հարձակողական ոճը նրան բերել է «հանճարեղ էքսցենտրիկ», «հայկական Տալ» և «Կասպարովի խորթ եղբայր» մականունները։ Վալերի Չեխովը նշել է, որ Նադանյանն ունի ահռելի ներուժ, բայց ժամանակի սղության պատճառով չի կարողացել լիովին նվիրվել շախմատին։ Լևոն Արոնյանը նշել է, որ Հայաստանում առկա իրավիճակը խոչընդոտել է նրա տաղանդի լիարժեք բացահայտմանը։

Նադանյանը մասնակցել է բազմաթիվ մրցաշարերի, այդ թվում՝ ԽՍՀՄ մինչև 20 տարեկանների առաջնություններին (1987, 1988, 1989), Հայաստանի առաջնություններին (1997, 1998, 1999), 32-րդ շախմատային օլիմպիադային (1996), Եվրոպայի ակումբային առաջնությանը (1997), Եվրոպայի անհատական առաջնություններին (2000, 2004) և ՖԻԴԵ-ի արագ շախմատի առաջնությանը (2013)։ Նրա նվաճումներից են՝ Չեստոխովա օփեն (1992, 1-2-րդ), Թբիլիսի օփեն (1996, 1-ին), Պասանաուրի օփեն (1997, 1-2-րդ), Նյու Յորք օփեն (1998, 4-7-րդ), Աերոֆլոտ օփեն (2002, 35-րդ; 2004, 5-15-րդ), Գոլդբերգի հիշատակին (2004, 2-3-րդ), IGB Dato Arthur Tan Malaysia Open (2006, 6-10-րդ; 2008, 3-7-րդ), ASEAN Masters Circuit (2008, 2-3-րդ), Կորեայի օփեն (2008, 6-10-րդ), Սինգապուրի արագ շախմատի առաջնություն (2010, 2-րդ), Երևանի առաջնություն (2011, 2-4-րդ), Կարեն Ասրյանի հիշատակին (2011, 7-13-րդ), Անդրանիկ Մարգարյանի հիշատակին (2012, 2-4-րդ), Հայաստանի արագ շախմատի առաջնություն (2012, 7-10-րդ)։ 2014 թվականին օգնել է Երևանի ԲԿՄԱ թիմին նվաճել արծաթե մեդալ Հայաստանի թիմային առաջնությունում։

### Русский

Мастер атакующих шахмат Гениальный эксцентрик армянских шахмат

Ашот Наданян родился 19 сентября 1972 года в Баку, Азербайджанская ССР, СССР. Армянский шахматист, международный мастер (1997), заслуженный тренер Армении (1998), тренер ФИДЕ (2007), старший тренер ФИДЕ (2017). Тренировал национальные сборные Кувейта и Сингапура, с 2011 года — тактический тренер Левона Ароняна. Его именем назван шахматный дебют (защита Грюнфельда, вариант Наданяна).

В ранние годы научился играть в шахматы у отца в возрасте семи лет. Первым тренером был Рафаэль Саркисов в бакинском спортивном обществе «Спартак». Наданян вспоминает, что в детстве дворовые игры стали для него важной школой, так как серьёзных турниров для юных шахматистов почти не было. В 1986–1987 годах он выиграл чемпионат Азербайджана среди юношей до 16 лет. В 1988 году, с началом Карабахской войны, семья была вынуждена покинуть Баку и переехать в Армению.

Агрессивный стиль игры принёс Наданяну прозвища «гениальный эксцентрик», «армянский Таль» и «сводный брат Каспарова». Валерий Чехов отмечал, что у Наданяна огромный потенциал, но он не мог найти достаточно времени для профессиональной работы над шахматами. Левон Аронян указывал, что ситуация в Армении помешала ему полностью раскрыть свой талант.

Наданян участвовал в многочисленных турнирах, включая чемпионаты СССР среди юношей до 20 лет (1987, 1988, 1989), чемпионаты Армении (1997, 1998, 1999), 32-ю шахматную олимпиаду (1996), 13-й клубный чемпионат Европы (1997), индивидуальные чемпионаты Европы (2000, 2004) и чемпионат ФИДЕ по быстрым шахматам (2013). Среди его достижений: Ченстохова опен (1992, 1–2-е), Тбилиси опен (1996, 1-е), Пасанаури опен (1997, 1–2-е), Нью-Йорк опен (1998, 4–7-е), Аэрофлот опен (2002, 35-е; 2004, 5–15-е), мемориал Гольдберга (2004, 2–3-е), IGB Dato Arthur Tan Malaysia Open (2006, 6–10-е; 2008, 3–7-е), ASEAN Masters Circuit (2008, 2–3-е), Корея опен (2008, 6–10-е), чемпионат Сингапура по быстрым шахматам (2010, 2-е), чемпионат Еревана (2011, 2–4-е), мемориал Карена Асряна (2011, 7–13-е), мемориал Андраника Маргаряна (2012, 2–4-е), чемпионат Армении по быстрым шахматам (2012, 7–10-е). В 2014 году помог команде Ереванского БКМА завоевать серебряную медаль на командном чемпионате Армении.

### English

Master of Attacking Chess, Genius Eccentric of Armenian Chess

Ashot Nadanian was born on September 19, 1972, in Baku, Azerbaijan SSR, USSR. He is an Armenian chess player, international master (1997), honored coach of Armenia (1998), FIDE coach (2007), and FIDE senior coach (2017). He has coached the national teams of Kuwait and Singapore and has been Levon Aronian’s tactical trainer since 2011. A chess opening, the Nadanian Variation in the Grünfeld Defense, is named after him.

He learned chess from his father at age seven. His first coach was Rafael Sarkisov at Baku’s “Spartak” sports society. Nadanian recalls that backyard games in his childhood were a crucial training ground due to the lack of serious tournaments for young players. In 1986–1987, he won the Azerbaijan Championship for players under 16. In 1988, with the onset of the Karabakh War, his family was forced to flee Baku and relocate to Armenia.

Nadanian’s attacking style earned him nicknames like “genius eccentric,” “Armenian Tal,” and “Kasparov’s half-brother.” Valery Chekhov noted his immense potential but said he lacked time to focus on chess professionally. Levon Aronian remarked that circumstances in Armenia prevented Nadanian from fully showcasing his talent.

Nadanian competed in numerous tournaments, including the USSR Under-20 Championships (1987, 1988, 1989), Armenian Championships (1997, 1998, 1999), the 32nd Chess Olympiad (1996), the 13th European Club Championship (1997), European Individual Championships (2000, 2004), and the FIDE Rapid Chess Championship (2013). His achievements include: Częstochowa Open (1992, 1st–2nd), Tbilisi Open (1996, 1st), Pasanauri Open (1997, 1st–2nd), New York Open (1998, 4th–7th), Aeroflot Open (2002, 35th; 2004, 5th–15th), Goldberg Memorial (2004, 2nd–3rd), IGB Dato Arthur Tan Malaysia Open (2006, 6th–10th; 2008, 3rd–7th), ASEAN Masters Circuit (2008, 2nd–3rd), Korea Open (2008, 6th–10th), Singapore Rapid Championship (2010, 2nd), Yerevan City Championship (2011, 2nd–4th), Karen Asrian Memorial (2011, 7th–13th), Andranik Margaryan Memorial (2012, 2nd–4th), and Armenian Rapid Championship (2012, 7th–10th). In 2014, he helped Yerevan’s BKMA team win a silver medal at the Armenian Team Championship.

Սամվել Ռուբենի Տեր-Սահակյանը ծնվել է 1993 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Վանաձորում, Հայաստան։ Հայ շախմատիստ է, հայկական շախմատի պատմության մեջ ամենակրտսեր գրոսմայստեր՝ 14 տարեկան 7 ամսական հասակում (2009)։ Տարբեր տարիքային խմբերի աշխարհի և Եվրոպայի բազմակի չեմպիոն է, Հայաստանի չեմպիոն 2020 և 2023 թվականներին։

Սովորել է Վանաձորի Վազգեն Առաջինի անվան թիվ մեկ դպրոցում։ Շախմատ խաղալ սկսել է 5 տարեկանում։ Վանաձորում նրա առաջին մարզիչը եղել է Տիգրան Գյոզալյանը։ Երևանում մարզվել է ՀՀ բազմակի չեմպիոն, միջազգային վարպետ Էդուարդ Մնացականյանի ղեկավարությամբ։ Կարճ ժամանակ վարպետության դասեր է ստացել գրոսմայստեր Վլադիմիր Հակոբյանից, իսկ 2009 թվականի սեպտեմբերից նրա մարզիչն է գրոսմայստեր Տիգրան Նալբանդյանը։

Առաջին լուրջ հաջողությունը եղել է մինչև 10 տարեկանների Հայաստանի չեմպիոն դառնալը։ 2002 թվականից ներկայացրել է Հայաստանը տարբեր տարիքային խմբերի աշխարհի և Եվրոպայի առաջնություններում՝ նվաճելով ութ մեդալ, որոնցից երեքը ոսկե՝ 2003 (Բուդվա, մինչև 10 տարեկանների Եվրոպայի առաջնություն), 2009 (Ֆերմո, մինչև 18 տարեկանների Եվրոպայի առաջնություն), 2011 (Կալդաս Նովաս, մինչև 18 տարեկանների աշխարհի առաջնություն)։ Արծաթե մեդալներ է նվաճել 2004 (Թուրքիա, մինչև 12 տարեկաններ), 2008 (Չեռնոգորիա, մինչև 16 տարեկաններ), 2010 (Վրաստան և Հունաստան, մինչև 18 տարեկաններ)։ Բրոնզե մեդալ է ստացել 2005-ին (Ֆրանսիա, մինչև 12 տարեկաններ)։

2007 թվականին Երևանում բաժանել է 1-ին տեղը Հրանտ Մելքումյանի և Դավիթ Քալաշյանի հետ։ 2008-ին մասնակցել է մինչև 16 տարեկանների օլիմպիադային և 3-րդ տեղը զբաղեցրել Հայաստանի առաջնությունում՝ լրացնելով գրոսմայստերական առաջին նորմը։ Երկրորդ նորմը լրացրել է 2008-ի Պլովդիվի Եվրոպայի առաջնությունում, իսկ 2009-ի հունվարին ՖԻԴԵ-ն նրան շնորհել է գրոսմայստերի կոչում։ 2009-ին հաղթել է Ջերմուկի Կարեն Ասրյանի հուշամրցաշարում և 3-րդ տեղը բաժանել Մարտունիում։ 2011-ին արժանացել է Հայաստանի առաջնության արծաթե մեդալի։ 2015-ին հաղթել է «Moscow-Open 2015» ուսանողական մրցաշարում։ 2017-ին դարձել է Karpos Open-ի հաղթող Սկոպյեում, 2019-ին՝ Vergani Cup-ի հաղթող Իտալիայում։ Հնդկաստանում 2019-ին հաղթել է Գոայի մրցաշարում, 3-րդը եղել KIIT մրցաշարում և 4-րդը՝ մեկ այլ մրցաշարում։ 2020 և 2023 թվականներին դարձել է Հայաստանի չեմպիոն։ Անհատական վարկանիշի առավելագույն ցուցանիշը (2640) գրանցել է 2020-ի փետրվարին։

### Русский

Самый молодой гроссмейстер Армении

Самвел Рубенович Тер-Саакян родился 19 сентября 1993 года в Ванадзоре, Армения. Армянский шахматист, самый молодой гроссмейстер в истории армянских шахмат — в возрасте 14 лет и 7 месяцев (2009). Многократный чемпион мира и Европы в различных возрастных категориях, чемпион Армении 2020 и 2023 годов.

Учился в ванадзорской школе №1 имени Вазгена I. Начал играть в шахматы в 5 лет. Первым тренером в Ванадзоре был Тигран Гёзалян. В Ереване тренировался под руководством многократного чемпиона Армении, международного мастера Эдуарда Мнацаканяна. Короткое время брал уроки мастерства у гроссмейстера Владимира Акопяна, а с сентября 2009 года его тренером стал гроссмейстер Тигран Налбандян.

Первый серьёзный успех — победа на чемпионате Армении среди игроков до 10 лет. С 2002 года представлял Армению на чемпионатах мира и Европы в разных возрастных категориях, завоевав восемь медалей, из которых три золотые: 2003 (Будва, до 10 лет, чемпионат Европы), 2009 (Фермо, до 18 лет, чемпионат Европы), 2011 (Калдас-Новас, до 18 лет, чемпионат мира). Серебряные медали: 2004 (Турция, до 12 лет), 2008 (Черногория, до 16 лет), 2010 (Грузия и Греция, до 18 лет). Бронзовая медаль: 2005 (Франция, до 12 лет).

В 2007 году поделил 1-е место в Ереване с Грантом Мелкумяном и Давидом Калашяном. В 2008 году участвовал в олимпиаде до 16 лет и занял 3-е место на чемпионате Армении, выполнив первую гроссмейстерскую норму. Вторую норму выполнил на чемпионате Европы в Пловдиве (2008), а в январе 2009 года ФИДЕ присвоила ему звание гроссмейстера. В 2009 году победил на мемориале Карена Асряна в Джермуке и поделил 3-е место в Мартуни. В 2011 году завоевал серебряную медаль чемпионата Армении. В 2015 году выиграл студенческий турнир «Moscow-Open 2015». В 2017 году стал победителем Karpos Open в Скопье, в 2019 году — Vergani Cup в Италии. В 2019 году в Индии победил на турнире в Гоа, занял 3-е место на KIIT и 4-е на другом турнире. В 2020 и 2023 годах стал чемпионом Армении. Максимальный рейтинг Эло (2640) зафиксирован в феврале 2020 года.

### English

Armenia’s Youngest Grandmaster

Samvel Rubenovich Ter-Sahakyan was born on September 19, 1993, in Vanadzor, Armenia. He is an Armenian chess player and the youngest grandmaster in Armenian chess history, achieving the title at 14 years and 7 months in 2009. He is a multiple world and European champion in various age categories and the Armenian champion in 2020 and 2023.

He studied at Vanadzor’s School No. 1 named after Vazgen I. He began playing chess at age 5. His first coach in Vanadzor was Tigran Gyoazalyan. In Yerevan, he trained under multiple Armenian champion and international master Eduard Mnatsakanyan. He briefly took master classes from grandmaster Vladimir Akopian, and since September 2009, his coach has been grandmaster Tigran Nalbandian.

His first major success was winning the Armenian Championship for under-10 players. Since 2002, he has represented Armenia in world and European youth championships, winning eight medals, three of them gold: 2003 (Budva, U10 European Championship), 2009 (Fermo, U18 European Championship), 2011 (Caldas Novas, U18 World Championship). Silver medals: 2004 (Turkey, U12), 2008 (Montenegro, U16), 2010 (Georgia and Greece, U18). Bronze medal: 2005 (France, U12).

In 2007, he shared 1st place in Yerevan with Hrant Melkumyan and David Kalashyan. In 2008, he competed in the U16 Olympiad and took 3rd place at the Armenian Championship, earning his first grandmaster norm. He completed his second norm at the 2008 European Championship in Plovdiv, and FIDE awarded him the grandmaster title in January 2009. In 2009, he won the Karen Asrian Memorial in Jermuk and shared 3rd place in Martuni. In 2011, he won a silver medal at the Armenian Championship. In 2015, he won the “Moscow-Open 2015” student tournament. In 2017, he won the Karpos Open in Skopje, and in 2019, the Vergani Cup in Italy. In 2019 in India, he won the Goa tournament, took 3rd at the KIIT tournament, and 4th at another event. He became the Armenian champion in 2020 and 2023. His peak Elo rating of 2640 was recorded in February 2020.