1724 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Օսմանյան կայսրության բանակը, Ահմեդ փաշայի հրամանատարությամբ, գրավեց Երևանը՝ Պարսկաստանի մայրաքաղաքը այդ ժամանակաշրջանում:

Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Օսմանյան-Պարսկական պատերազմի (1723-1727) շրջանակներում, երբ Օսմանյան կայսրությունը օգտվեց Պարսկաստանի թուլացումից՝ Աֆղանական ապստամբության հետևանքով: Երևանի գրավումը դարձավ Օսմանյան կայսրության տարածքային ընդլայնման խորհրդանիշը Արևելքում և հանգեցրեց տարածաշրջանի վերաբաժանմանը, որը երկար ժամանակ ազդեց հայկական ժողովրդի ճակատագրի վրա: Պատերազմի այս փուլը նշանակում էր Պարսկաստանի Սեֆյան դինաստիայի անկումը և Օսմանյան կայսրության ժամանակավոր գերակայությունը Կովկասում:

**Նախապատմություն** 
18-րդ դարի սկզբին Պարսկաստանը գտնվում էր խոր ճգնաժամի մեջ՝ Սեֆյան շահերի թուլացման պատճառով: 1722 թվականին ապստամբ ազգերը, հատկապես աբղանները Մահմուդ խանի գլխավորությամբ, գրավեցին Իսֆահանը և տապալեցին Պարսկաստանի իշխանությունը: Այս թուլացումից օգտվելով՝ Օսմանյան կայսրությունը, որը երկար ժամանակ հակամարտություններ ուներ Պարսկաստանի հետ, սկսեց ռազմական արշավանք դեպի Արևելք: Միաժամանակ Ռուսական կայսրությունը, Պետրոս Մեծի գլխավորությամբ, նույնպես ներխուժեց Պարսկաստան՝ 1722-1723 թվականների պատերազմում, գրավելով Կասպից ծովի ափերը: Օսմանյան կայսրությունը, վախենալով ռուսական ընդլայնումից, 1723 թվականին պայմանագիր կնքեց Ռուսաստանի հետ՝ բաժանելով Պարսկաստանի տարածքները: Օսմանյան կայսրությունը ստացավ Արևմտյան Վրաստանը, Ադրբեջանը և Հայաստանը, ներառյալ Երևանը:

**Պատերազմի ընթացքը և Երևանի պաշարումը** 
1724 թվականի գարնան վերջին Օսմանյան բանակը, Ահմեդ փաշայի գլխավորությամբ, շարժվեց դեպի Երևան: Քաղաքը պաշտպանում էին պարսկական և հայկական ուժերը՝ Սաֆի-Ղուլի խանի հրամանատարությամբ: Պաշարումը սկսվեց հունիսին և տևեց ավելի քան երեք ամիս: Օսմանյան զորքերը, որոնք թվով գերազանցում էին պաշտպաններին, կիրառեցին հրետանային հարձակումներ և բազմաթիվ գրոհներ: Պաշտպանները դիմադրեցին դաժանորեն, սակայն սովը, հիվանդությունները և զորքերի պակասը թուլացրին նրանց: Սեպտեմբերի 26-ին օսմանյան զորքերը գրոհեցին քաղաքի պարիսպները և գրավեցին Երևանը: Գրավումը ուղեկցվեց կոտորածներով և թալանով, հազարավոր հայեր և պարսիկներ զոհվեցին կամ գերի ընկան:

**Հետևանքները** 
Երևանի գրավումը հանգեցրեց Օսմանյան կայսրության գերակայությանը տարածաշրջանում: Օսմանյան իշխանությունը տևեց մինչև 1735 թվականը, երբ Պարսկաստանը, Նադիր շահի գլխավորությամբ, վերադարձրեց քաղաքը: Այս ժամանակաշրջանը հայկական ժողովրդի համար դարձավ դժվարին, սակայն նաև խթանեց ազգային ինքնորոշման գաղափարները: Երևանը դարձավ Օսմանյան կայսրության վարչական կենտրոն, բայց հայկական մշակույթը և եկեղեցիները պահպանվեցին, չնայած ճնշումներին:

### Русская версия

Падение Еревана: Османская Победа 1724 года”

26 сентября 1724 года армия Османской империи под командованием Ахмеда-паши захватила Ереван, столицу Персии в тот период. Это событие произошло в рамках Османо-персидской войны (1723–1727 годов), когда Османская империя воспользовалась ослаблением Персии в результате афганского восстания. Захват Еревана стал символом территориального расширения Османской империи на Востоке и привел к переделу региона, который надолго повлиял на судьбу армянского народа. Эта фаза войны ознаменовала падение Сефевидской династии в Персии и временное доминирование Османской империи в Кавказе.

**Предыстория** 
В начале XVIII века Персия находилась в глубоком кризисе из-за ослабления шахов Сефевидов. В 1722 году восставшие афганцы под руководством Махмуда-хана захватили Исфахан и свергли персидскую власть. Османская империя, имевшая давние конфликты с Персией, воспользовалась этим ослаблением и начала военную кампанию на Восток. В то же время Российская империя под руководством Петра Великого также вторглась в Персию во время войны 1722–1723 годов, захватив прикаспийские земли. Османская империя, опасаясь русского расширения, в 1723 году заключила договор с Россией о разделе персидских территорий. Османская империя получила Западную Грузию, Азербайджан и Армению, включая Ереван.

**Ход войны и осада Еревана** 
В конце весны 1724 года османская армия под командованием Ахмеда-паши двинулась на Ереван. Город защищали персидские и армянские силы под командованием Сафи-Кули-хана. Осада началась в июне и длилась более трех месяцев. Османские войска, превосходившие числом защитников, применяли артиллерийские обстрелы и многочисленные штурмы. Защитники сопротивлялись упорно, но голод, болезни и нехватка войск ослабили их. 26 сентября османские войска штурмовали стены города и захватили Ереван. Захват сопровождался резней и грабежами, тысячи армян и персов погибли или попали в плен.

**Последствия** 
Захват Еревана привел к доминированию Османской империи в регионе. Османское правление длилось до 1735 года, когда Персия под руководством Надир-шаха вернула город. Этот период стал тяжелым для армянского народа, но также стимулировал идеи национального самоопределения. Ереван стал административным центром Османской империи, но армянская культура и церкви сохранились, несмотря на давление.

### English Version
The Fall of Yerevan: Ottoman Victory of 1724

On September 26, 1724, the army of the Ottoman Empire, under the command of Ahmed Pasha, captured Yerevan, the capital of Persia at that time. This event occurred during the Ottoman-Persian War (1723–1727), when the Ottoman Empire took advantage of Persia’s weakening due to the Afghan uprising. The capture of Yerevan became a symbol of the Ottoman Empire’s territorial expansion in the East and led to the region’s repartition, which long influenced the fate of the Armenian people. This phase of the war marked the fall of the Safavid dynasty in Persia and the temporary dominance of the Ottoman Empire in the Caucasus.

**Background** 
At the beginning of the 18th century, Persia was in a deep crisis due to the weakening of the Safavid shahs. In 1722, rebel Afghans led by Mahmud Khan captured Isfahan and overthrew Persian rule. The Ottoman Empire, with longstanding conflicts with Persia, exploited this weakening and began a military campaign to the East. Meanwhile, the Russian Empire under Peter the Great also invaded Persia during the 1722–1723 war, seizing the Caspian coastlands. The Ottoman Empire, fearing Russian expansion, concluded a treaty with Russia in 1723 to divide Persian territories. The Ottoman Empire received Western Georgia, Azerbaijan, and Armenia, including Yerevan.

**Course of the War and the Siege of Yerevan** 
In late spring 1724, the Ottoman army under Ahmed Pasha moved toward Yerevan. The city was defended by Persian and Armenian forces commanded by Safi-Quli Khan. The siege began in June and lasted over three months. Ottoman troops, outnumbering the defenders, used artillery bombardments and numerous assaults. The defenders resisted fiercely, but famine, diseases, and troop shortages weakened them. On September 26, Ottoman forces stormed the city walls and captured Yerevan. The capture was accompanied by massacres and looting, with thousands of Armenians and Persians killed or taken captive.

**Consequences** 
The capture of Yerevan led to Ottoman dominance in the region. Ottoman rule lasted until 1735, when Persia under Nadir Shah regained the city. This period was difficult for the Armenian people but also stimulated ideas of national self-determination. Yerevan became an administrative center of the Ottoman Empire, but Armenian culture and churches were preserved despite oppression.

### Türkçe Versiyon

Erivan’ın Düşüşü: 1724 Osmanlının Zaferi

26 Eylül 1724’te Osmanlı İmparatorluğu ordusu, Ahmed Paşa’nın komutasında, o dönem Pers’in başkenti Erivan’ı fethetti. Bu olay, Osmanlı-Pers Savaşı (1723–1727) kapsamında gerçekleşti ve Osmanlı İmparatorluğu, Afgan isyanı nedeniyle zayıflayan Pers’ten yararlanarak Doğu’da toprak genişlemesi yaptı. Erivan’ın fethi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğu’daki toprak genişlemesinin sembolü oldu ve bölgenin yeniden dağılımına yol açtı; bu, Ermeni halkının kaderini uzun süre etkiledi. Savaşın bu aşaması, Pers’teki Safevi hanedanının düşüşünü ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Kafkasya’daki geçici egemenliğini işaret etti.

**Arka Plan** 
18. yüzyılın başında Pers, Safevi şahlarının zayıflaması nedeniyle derin bir krizdeydi. 1722’de isyancı Afganlar, Mahmud Han’ın önderliğinde İsfahan’ı ele geçirdi ve Pers yönetimini devirdi. Osmanlı İmparatorluğu, Pers’le uzun süredir çatışmalar yaşayarak bu zayıflıktan yararlandı ve Doğu’ya askeri sefer başlattı. Aynı dönemde Rusya İmparatorluğu, Büyük Petro’nun önderliğinde 1722–1723 savaşında Pers’e saldırdı ve Hazar kıyılarını ele geçirdi. Osmanlı İmparatorluğu, Rus genişlemesinden korkarak 1723’te Rusya ile Pers topraklarını bölüşmek üzere anlaşma yaptı. Osmanlı İmparatorluğu, Batı Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan’ı, Erivan dahil, aldı.

**Savaşın Seyri ve Erivan Kuşatması** 
1724 baharının sonunda Osmanlı ordusu, Ahmed Paşa’nın komutasında Erivan’a ilerledi. Şehir, Safi-Kuli Han komutasındaki Pers ve Ermeni güçleri tarafından savunuldu. Kuşatma Haziran’da başladı ve üç aydan fazla sürdü. Osmanlı birlikleri, sayısal üstünlükle top bombardımanları ve sayısız hücumlar kullandı. Savunucular sert direniş gösterdi, ancak kıtlık, hastalıklar ve asker eksikliği onları zayıflattı. 26 Eylül’de Osmanlı kuvvetleri şehir duvarlarını aşarak Erivan’ı fethetti. Fetih, katliamlar ve yağmalarla eşlik edildi; binlerce Ermeni ve Pers öldü veya esir alındı.

**Sonuçlar** 
Erivan’ın fethi, bölgede Osmanlı egemenliğine yol açtı. Osmanlı yönetimi 1735’e kadar sürdü, o yıl Pers, Nadir Şah önderliğinde şehri geri aldı. Bu dönem Ermeni halkı için zorlu geçti, ancak ulusal öz belirleme fikirlerini de teşvik etti. Erivan, Osmanlı İmparatorluğu’nun idari merkezi oldu, ancak baskılara rağmen Ermeni kültürü ve kiliseleri korundu.

### فارسی نسخه (Фарси)

**فتح ایروان توسط ارتش عثمانی: ۲۶ سپتامبر ۱۷۲۴**

در تاریخ ۲۶ سپتامبر ۱۷۲۴، ارتش امپراتوری عثمانی به فرماندهی احمد پاشا، ایروان، که در آن زمان پایتخت ایران بود، را فتح کرد. این رویداد در چارچوب جنگ عثمانی-فارسی (۱۷۲۳-۱۷۲۷) رخ داد، زمانی که امپراتوری عثمانی از ضعف ایران به دلیل قیام افغان‌ها بهره‌برداری کرد. فتح ایروان نمادی از گسترش قلمرو عثمانی در شرق شد و به بازتوزیع منطقه منجر گردید که برای مدت طولانی بر سرنوشت مردم ارمنی تأثیر گذاشت. این مرحله از جنگ، سقوط سلسله صفویه در ایران و سلطه موقت عثمانی در قفقاز را نشان داد.

**پیشینه تاریخی** 
در آغاز قرن هجدهم، ایران به دلیل ضعف شاهان صفوی در بحران عمیقی قرار داشت. در سال ۱۷۲۲، قوم‌های شورشی، به‌ویژه افغان‌ها به رهبری محمود خان، اصفهان را تصرف کردند و حکومت ایران را سرنگون ساختند. امپراتوری عثمانی که از دیرباز با ایران درگیری داشت، از این ضعف استفاده کرد و به سوی شرق کمپین نظامی آغاز نمود. در همین زمان، امپراتوری روسیه به فرماندهی پتر کبیر نیز در جنگ ۱۷۲۲-۱۷۲۳ به ایران حمله کرد و سواحل دریای خزر را تصرف نمود. امپراتوری عثمانی که از گسترش روسیه هراس داشت، در سال ۱۷۲۳ با روسیه پیمانی برای تقسیم قلمروهای ایران امضا کرد. عثمانی‌ها غرب گرجستان، آذربایجان و ارمنستان، از جمله ایروان، را به دست آوردند.

**سیر جنگ و محاصره ایروان** 
در اواخر بهار ۱۷۲۴، ارتش عثمانی به فرماندهی احمد پاشا به سوی ایروان حرکت کرد. شهر توسط نیروهای پارسی و ارمنی به فرماندهی صفی‌قلی خان دفاع می‌شد. محاصره در ماه ژوئن آغاز شد و بیش از سه ماه طول کشید. نیروهای عثمانی که از نظر تعداد بر مدافعان برتری داشتند، از بمباران توپخانه‌ای و حملات متعدد استفاده کردند. مدافعان با شجاعت مقاومت کردند، اما قحطی، بیماری‌ها و کمبود نیروها آن‌ها را تضعیف کرد. در ۲۶ سپتامبر، نیروهای عثمانی دیوارهای شهر را تسخیر کردند و ایروان را فتح نمودند. این فتح با کشتار و غارت همراه بود؛ هزاران ارمنی و پارسی کشته شدند یا به اسارت درآمدند.

**پیامدها** 
فتح ایروان به سلطه عثمانی در منطقه منجر شد. حکومت عثمانی تا سال ۱۷۳۵ ادامه داشت، زمانی که ایران به رهبری نادر شاه شهر را بازپس گرفت. این دوره برای مردم ارمنی سخت بود، اما همچنین ایده‌های خودمختاری ملی را تقویت کرد. ایروان به مرکز اداری امپراتوری عثمانی تبدیل شد، اما با وجود فشارها، فرهنگ و کلیساهای ارمنی حفظ شدند.

—

1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, Հայաստանի և Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի սահմանամերձ գոտում՝ Ղարաբաղի տարածաշրջանում, պաշտոնապես հիմնադրվեց Ստեփանակերտը՝ որպես ժամանակակից քաղաք և Արցախի ապագա մայրաքաղաք:

Այս իրադարձությունը նշանակում էր Խորհրդային կառավարման տակ Ղարաբաղի վերակառուցման և վարչական կենտրոնի ստեղծման սկիզբը: Քաղաքը կառուցվեց հայկական պատմական բնակավայր Վարարակի (հետագայում Խանքենդ) հիմքերի վրա, որը գտնվում էր Ղարաբաղի լեռնային շրջանում՝ Վարարքար գետի ափին: Վարագը հայկական բնակավայր էր, որն ուներ հարուստ պատմություն, և նրա տեղում Խորհրդային իշխանությունները որոշեցին ստեղծել նոր քաղաք: Իր անվանումը՝ «Ստեփանակերտ», քաղաքը ստացավ Խորհրդային կոմունիստական գործիչ Ստեփան Շահումյանի պատվին, ով հայտնի էր Ղարաբաղի և Հայաստանի համար պայքարում: Գլխավոր պլանը մշակվեց հայ ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի կողմից, ով հայտնի էր Երևանի վերակառուցմամբ և հայկական ճարտարապետության զարգացմամբ:

**Նախապատմություն** 
1920-ական թվականներին Ղարաբաղը գտնվում էր խառնակ բնակչության տարածքում, որտեղ հայերը և ադրբեջանցիները երկար ժամանակ ապրել էին միասին, սակայն տարածաշրջանում հաճախ էին տեղի ունենում էթնիկ բախումներ: 1920 թվականին՝ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո, Ղարաբաղը մտցվեց Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմի մեջ՝ խորհրդային կառավարության կողմից ընդունված վարչական որոշմամբ, ինչը դարձավ հետագա բախումների և լարվածության պատճառ: Վարագը (Խանքենդ) որպես փոքր բնակավայր ուներ սակավ բնակչություն և պարզ կառույցներ, սակայն նրա ռազմավարական դիրքը՝ լեռնային շրջանում, դարձրեց այն կարևոր վարչական կենտրոնի համար: 1923 թվականին Խորհրդային կառավարությունը որոշեց ընդլայնել և վերակառուցել այն, ստեղծելով Ստեփանակերտը՝ Թամանյանի գլխավոր պլանի հիման վրա:

**Հիմնադրումը և կառուցումը** 
Հիմնադրումը սկիզբ առավ 1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, երբ Խորհրդային իշխանությունները պաշտոնապես հայտարարեցին քաղաքի ստեղծման մասին: Պլանավորվեց, որ Ստեփանակերտը դառնա Ղարաբաղի մշակութային և տնտեսական կենտրոն: Թամանյանի մշակած գլխավոր պլանը ներառում էր նոր շենքերի, դպրոցների, հիվանդանոցների և արդյունաբերական օբյեկտների կառուցում՝ համադրելով հայկական ճարտարապետական ավանդույթներն ու խորհրդային պլանավորման սկզբունքները: Առաջին շենքերը կառուցվեցին հիմնականում ռուսական և հայկական ոճով, իսկ քաղաքի կենտրոնում ստեղծվեցին բաց հրապարակներ: 1920-ական և 1930-ական թվականներին Ստեփանակերտը դարձավ արդյունաբերական և կրթական կենտրոն, որտեղ բնակչությունը աճեց՝ հիմնականում հայերից, որոնք տեղափոխվեցին տարածաշրջան:

**Հետագա զարգացումը** 
Հիմնադրումից հետո Ստեփանակերտը աստիճանաբար դարձավ Արցախի ազգային և վարչական կենտրոն: 1923-1991 թվականներին, Խորհրդային ժամանակաշրջանում, քաղաքը զարգացրեց իր ենթակառուցվածքները՝ ճանապարհներ, էլեկտրականություն և ջրամատակարարում: 1991 թվականին, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, Ստեփանակերտը դարձավ Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաքը՝ դառնալով հայկական ինքնորոշման կարևոր կենտրոն: Այնուամենայնիվ, 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարում քաղաքը ենթարկվեց ռազմական բախումների, ներառյալ 1990-ական թվականների պատերազմը և 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը, որոնք խափանեցին նրա զարգացումը:

**Մշակութային և պատմական նշանակություն** 
Ստեփանակերտի հիմնադրումը խորհրդանշում էր հայկական ինքնությունը և դիմադրությունը տարածաշրջանում: Քաղաքը դարձավ հայկական մշակույթի, լեզվի և կրթության կենտրոն, որտեղ կառուցվեցին թանգարաններ, գրադարաններ և եկեղեցիներ: Այսօր՝ 2025 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, Ստեփանակերտը շարունակում է մնալ հայկական պատմության և Արցախի պայքարի խորհրդանիշ, չնայած պատերազմների և տարածաշրջանում ընթացող մարտահրավերներին:

—

### Русская версия

От Варарака к Степанакерту: Основание Столицы Арцаха

26 сентября 1923 года в регионе Карабах, на приграничной территории между Советской Арменией и Азербайджанской ССР, был официально основан Степанакерт как современный город и будущая столица Арцаха. Это событие ознаменовало начало реконструкции Карабаха под советским управлением и создание административного центра. Город был построен на основе исторического армянского поселения Варарак (в дальнейшем Ханкенди), расположенного в горной местности Карабаха на берегу реки Варкар. Вараг имел богатую историю, и на его месте советские власти решили создать новый город. Название “Степанакерт” было дано в честь советского коммунистического деятеля Степана Шаумяна, известного борьбой за Карабах и Армению. Генеральный план города разработал армянский архитектор Александр Таманян, известный реконструкцией Еревана и развитием армянской архитектуры.

**Предыстория** 
В 1920-х годах Карабах был регионом с смешанным населением, где армяне и азербайджанцы долгое время жили вместе, но в регионе часто происходили этнические столкновения. После установления советской власти в 1920 году Карабах был включен в состав Азербайджанской ССР по административному решению советского правительства, что стало причиной последующих конфликтов и напряженности. Вараг (Ханкенди) как небольшое поселение имел скромное население и простые постройки, но его стратегическое положение в горной местности сделало его подходящим для административного центра. В 1923 году советское руководство решило расширить и перестроить его, создав Степанакерт на основе плана Таманяна.

**Основание и строительство** 
Основание началось 26 сентября 1923 года, когда советские власти официально объявили о создании города. Планировалось, что Степанакерт станет культурным и экономическим центром Карабаха. Генеральный план Таманяна предусматривал строительство новых зданий, школ, больниц и промышленных объектов, сочетая армянские архитектурные традиции с принципами советского планирования. Первые здания строились в основном в русском и армянском стиле, а в центре города были созданы открытые площади. В 1920-х и 1930-х годах Степанакерт превратился в промышленный и образовательный центр, где население росло, преимущественно за счет армян, переехавших в регион.

**Дальнейшее развитие** 
После основания Степанакерт постепенно стал национальным и административным центром Арцаха. В период с 1923 по 1991 год, в советское время, город развивал свою инфраструктуру — дороги, электричество и водоснабжение. После распада Советского Союза в 1991 году Степанакерт стал столицей Нагорно-Карабахской Республики, став важным центром армянской самоидентификации. Однако в конце XX и начале XXI века город подвергался военным конфликтам, включая войну 1990-х и 44-дневную войну 2020 года, которые затормозили его развитие.

**Культурное и историческое значение** 
Основание Степанакерта символизировало армянскую идентичность и сопротивление в регионе. Город стал центром армянской культуры, языка и образования, где были построены музеи, библиотеки и церкви. На сегодняшний день, 25 сентября 2025 года, Степанакерт остается символом армянской истории и борьбы Арцаха, несмотря на войны и вызовы в регионе.

—

### English Version

From Vararak to Stepanakert: The Foundation of Artsakh’s Capital

On September 26, 1923, Stepanakert was officially founded in the Karabakh region, near the border zone between Soviet Armenia and the Azerbaijan SSR, marking the beginning of a modern city and the future capital of Artsakh. This event signified the start of the Soviet-led reconstruction of Karabakh and the establishment of an administrative center. The city was built on the foundations of the historical Armenian settlement of Varag (Khankendi), located in the mountainous area of Karabakh along the Vararakn River. Varag had a rich history, and Soviet authorities chose this site to develop a new city. Its name, “Stepanakert,” was given in honor of Soviet communist leader Stepan Shahumyan, known for his struggle for Karabakh and Armenia. The master plan was designed by Armenian architect Alexander Tamanyan, renowned for the reconstruction of Yerevan and the development of Armenian architecture.

**Background** 
In the 1920s, Karabakh was a region with a mixed population where Armenians and Azerbaijanis had coexisted for centuries, though ethnic clashes were frequent. After the establishment of Soviet power in 1920, Karabakh was incorporated into the Azerbaijan SSR by an administrative decision of the Soviet government, a move that later fueled conflicts and tensions. Varag (Khankendi), as a small settlement, had a modest population and simple structures, but its strategic location in the mountainous terrain made it suitable for an administrative hub. In 1923, the Soviet authorities decided to expand and rebuild it into Stepanakert based on Tamanyan’s master plan.

**Foundation and Construction** 
The foundation began on September 26, 1923, when Soviet authorities officially announced the creation of the city. It was planned that Stepanakert would become a cultural and economic center for Karabakh. Tamanyan’s master plan included the construction of new buildings, schools, hospitals, and industrial facilities, blending Armenian architectural traditions with Soviet planning principles. The first buildings were constructed primarily in Russian and Armenian styles, with open squares developed in the city center. In the 1920s and 1930s, Stepanakert evolved into an industrial and educational hub, with its population growing, largely due to Armenians relocating to the region.

**Subsequent Development** 
After its foundation, Stepanakert gradually became the national and administrative center of Artsakh. From 1923 to 1991, during the Soviet era, the city developed its infrastructure—roads, electricity, and water supply. Following the collapse of the Soviet Union in 1991, Stepanakert became the capital of the Republic of Artsakh, emerging as a key center of Armenian self-identification. However, in the late 20th and early 21st centuries, the city faced military conflicts, including the war of the 1990s and the 44-day war of 2020, which disrupted its development.

**Cultural and Historical Significance** 
The foundation of Stepanakert symbolized Armenian identity and resistance in the region. The city became a center of Armenian culture, language, and education, with the construction of museums, libraries, and churches. Today, on September 25, 2025, Stepanakert remains a symbol of Armenian history and the struggle of Artsakh, despite wars and challenges in the region.

### Азәрбайҹан дилиндә версия (Латин алфавити)


2023-cü il sentyabrın 26-da, sovet Ermənistanı və Azərbaycan SSR-inə yaxın sərhəd zonasında, Qarabağ regionunda Stepanakert rəsmi olaraq yaradılıb. Bu hadisə Qarabağın sovet idarəsi altında rekonstruksiyası və inzibati mərkəzin yaradılmasının başlanğıcı olub. Şəhər, tarixi olaraq erməni yerli yaşayış məntəqəsi Vararak (Xankəndi) əsasında tikilib, bu Qarabağın dağlıq zonasında, Vararkən çayının kənarında yerləşir. Varaq erməni yaşayış məntəqəsi olub, böyük tarixi var, və sovet hakimiyyəti bu yerdə yeni şəhər qurmağa qərar verib. Şəhərin adı “Stepanakert” sovet kommunist dövlət işçisi Stepan Şaumyan şərəfinə hörmət olaraq seçilib, o, Qarabağ və Ermənistan üçün mübarizə ilə məşhur olub. Şəhərin ümumi planını erməni memar Aleksandr Tamanyan işlədib, o, Yerevanın rekonstruksiyası və erməni memarlıq sənətinin inkişafı ilə tanınır.

**Tarixi fon** 
1920-ci illərdə Qarabağ qarışıq əhalisi olan region olub, burada ermənilər və azərbaycanlılar uzun müddət bir-birləri ilə yaşayıb, amma regionda tez-tez etnik toqquşmalar yaşanırdı. 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin yaradılmasından sonra, Qarabağ Azərbaycan SSR-inin tərkibinə alınmışdı, bu sovet hökuməti tərəfindən qəbul edilən inzibati qərarla, bu gələkki toqquşmaların və gərginliyin səbəbi olub. Varaq (Xankəndi) kiçik yaşayış məntəqəsi olaraq az əhaliyə sahib olub və sadə binalar var idi, amma onun dağlıq zonada strategik vəziyyəti onu inzibati mərkəz üçün uyğun edirdi. 1923-cü ildə sovet idarəti ondan genişləndirib və yenidən qurmağa qərar verib, Stepanakert Tamanyan’ın ümumi planı əsasında yaradılıb.

**Əsaslandırma və inşa** 
Əsaslandırma 1923-cü il sentyabrın 26-da başlayıb, bu vaxtda sovet hakimiyyəti şəhərin yaradılmasını rəsmi olaraq elan edib. Planlaşdırılıb ki, Stepanakert Qarabağın mədəniyyət və iqtisadi mərkəzi olmalıdır. Tamanyan’ın işlədiyi ümumi plan yeni binaların, məktəblərin, xəstəxanaların və sənayi obyektlərinin inşaasını nəzərdə tutub, erməni memarlıq ənənələrini sovet planlaşdırma prinsimləri ilə birləşdirib. İlk binalar əsasən rus və erməni memarlıq üslubunda inşa edilib, şəhərin mərkəzində açiq meydanlar yaradılıb. 1920-ci və 1930-cu illərdə Stepanakert sənayi və təhsil mərkəzinə çevrilib, burada əhali artıb, əsasən ermənilər bu regione köçüb.

**Gələkki inkişaf** 
Əsaslandırmadan sonra Stepanakert ardıcıl olaraq Artahın milli və inzibati mərkəzinə çevrilib. 1923-cü ildən 1991-ci ilə qədər, sovet dövründə şəhər özünün infrastrukturunu inkişaf etdirib — yollar, elektrik və su təminatı. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra, 1991-ci ildə Stepanakert Dağlıq Qarabağ Respublikasının paytaxtı olub, erməni öz-özünü təyin etmə mərkəzi kimi payə qazanıb. Amma XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində şəhər hərbi toqquşmalara məruz qalıb, o cümlədən 1990-cı illərin müharibəsi və 2020-ci il 44 günlük müharibəsi, bu da onun inkişafını dayandırıb.

**Mədəniyyət və tarixi əhəmiyyət** 
Stepanakertin əsaslandırması erməni identifikasiyasını və regiondakı mübarizəni simvoliz edib. Şəhər erməni mədəniyyəti, dili və təhsil mərkəzinə çevrilib, burada muzeylər, kitabxanalar və kilsələr inşa edilib. Bu gün, 2025-ci il sentyabrın 25-də, Stepanakert erməni tarixi və Artahın mübarizəsinin simvolu kimi qalır, hərbi toqquşmalar və regiondakı çağırışlara baxmayaraq.

2023 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, ժամը մոտ 19:00-ին, Ստեփանակերտ-Ասկերան ավտոճանապարհի հարակից տարածքում՝ Բերկաձորում (Ստեփանակերտից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա), տեղի ունեցավ խոշոր պայթյուն բենզալցակայան-պահեստում, որը հանգեցրեց Արցախի Հանրապետության (Ղարաբաղի) ամենածանր ողբերգություններից մեկին:

Այս պայթյունը, որը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիայի ֆոնին, հանգեցրեց 170-ից ավելի մահերի (վերջնական թիվը հասավ 218-ի) և 120-ից ավելի վիրավորների, որոնցից շատերը ծանր վիճակում էին: Պայթյունը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ հազարավոր էթնիկ հայեր, վախենալով ցեղասպանությունից, փորձում էին լքել Արցախը՝ դեպի Հայաստան, և բենզալցակայանում մեծ խցանումներ էին առաջացել անվճար վառելիք ստանալու համար: Արցախի պաշտպանության բոլոր ուժերը կենտրոնացած էին սահմանային պաշտպանության վրա, իսկ բժշկական հնարավորությունները բավարար չէին: Այս իրադարձությունը համարվում է Արցախի էթնիկ զտման և ցեղասպանության 2023 թվականի ամենակարևոր խորհրդանիշերից մեկը:

**Նախապատմությունը** 
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց լայնամասշտաբ ռազմական հարձակում Արցախի վրա, որը տևեց ընդամենը 24 ժամ: Արդյունքում Արցախի իշխանությունները ստիպված եղան հանձնվել և համաձայնել «վերադարձը» Ադրբեջանին, ինչը հանգեցրեց 120,000 էթնիկ հայերի մեծածավալ տեղահանման դեպի Հայաստան: Մինչ այդ, 2022-2023 թվականներին Արցախը շրջափակված էր Լաչինի միջանցքով, ինչը հանգեցրեց սննդային ճգնաժամի և հիմնական պարագաների պակասի, այդ թվում՝ վառելիքի: Սեպտեմբերի 25-ի առավոտյան Արցախի տեղեկատվական շտաբը հայտարարեց, որ բոլոր ցանկացող քաղաքացիներին կտրամադրվի անվճար վառելիք 5 բենզալցակայաններում՝ սկսած ժամը 14:00-ից, որպեսզի հեշտացնել տեղահանումը: Սակայն սա հանգեցրեց մեծ խցանումների, քանի որ վառելիքի պակասը ստեղծել էր խուճապ: Պահեստը, որը ծառայում էր ռազմական նպատակներով, հագեցած էր բենզինով և այլ վառելիքներով, ինչը դարձրեց պայթյունը կատաստրոֆիկ:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Պայթյունը տեղի ունեցավ ժամը 19:00-ի հատվածում Բերկաձորի բենզալցակայան-պահեստում, որտեղ հարյուրավոր մեքենաներ էին խցանվել անվճար վառելիք ստանալու համար: Պայթյունը, որը հնարավոր է հրկիզվել վառելիքի արտահոսքից կամ անզգուշությունից, հրդեհ բարձրացրեց, որը տարածվեց արագորեն՝ հաշվի առնելով պահեստի ծանրաբեռնվածությունը: Արդյունքում ստեղծվեց հսկայական կրակի գնդակ, որը կուլ տվեց տասնյակ մեքենաներ և մարդիկ: Առաջին հաղորդումները տարածվեցին անմիջապես, և Ստեփանակերտի հիվանդանոցները լցվեցին ծանր վիրավորներով: Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան Գեղամ Ստեփանյանը հայտարարեց, որ տեղական բժշկական հնարավորությունները բավարար չեն, և պահանջեց անհապաղ սանիտարական ավիացիա Ստեփանակերտ: Հայաստանի կառավարությունը արձագանքեց՝ սեպտեմբերի 26-ի առավոտյան ուղղաթիռով ուղարկելով բժիշկների թիմ, դեղորայք և բժշկական պարագաներ: Ռուսական խաղաղապահները նույնպես օգնեցին վիրավորներին բուժել՝ սակայն Ադրբեջանի առաջարկը տեղափոխել վիրավորներին իրենց հիվանդանոցները մերժվեց: Մինչև սեպտեմբերի 29-ը հաստատված էր 170 մահ, 290 վիրավոր, իսկ վերջնական թվերը հասան 218 մահվան:

**Շրջանառվող վարկածներ** 
Պաշտոնական վարկածով (Արցախի նախագահ Սամվել Շահրամանյանի խոսքերով) պայթյունը տեղի ունեցավ անվտանգության կանոնների խախտման պատճառով՝ պահեստի գերծանրաբեռնվածության հետևանքով: Սակայն շրջանառվում են կոնսպիրացիոն տեսություններ, ինչպես իսրայելցի բլոգեր-լրագրող Ալեքսանդր Լապշինի պնդումները, ով այն համարում է Ադրբեջանի կողմից կանխամտածված ահաբեկչություն՝ ցեղասպանության սցենարի մաս: Լապշինը նշում է, որ պայթյունը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական գործողությունների ֆոնին, որտեղ նպատակահարգով կարող էր թուլացնել հայկական տեղահանումը: Միջազգային լրատվամիջոցները հաստատում են խցանումների և խուճապի մասին, սակայն չեն հաստատում ահաբեկչության վարկածը, թեև ընդգծում են Ադրբեջանի ագրեսիայի դերը ողբերգության նախադրյալներում:

**Արձագանքներ** 
Հայաստանի կառավարությունը անմիջապես արձագանքեց՝ ուղարկելով բժշկական օգնություն, սակայն Արցախի հիվանդանոցների ծանրաբեռնվածությունը խոչընդոտեց: Ռուսաստանի ԱԳՆ խոսնակ Մարիա Զախարովան արտահայտեց ցավակցություն զոհերի ընտանիքներին, սակայն չհայտարարեց կոնկրետ օգնության մասին: Միջազգային հանրությունը դատապարտեց Ադրբեջանի ագրեսիան, սակայն պայթյունի հետ կապված արձագանքը սահմանափակ էր: Արցախի էթնիկ հայերը շարունակեցին տեղահանվել՝ մինչև սեպտեմբերի 26-ը ավելի քան 28,000-ը հասնելով:

**Հետևանքները** 
Պայթյունը խորացրեց Արցախի հումանիտար ճգնաժամը, հանգեցնելով 120,000 հայերի ամբողջական տեղահանման: Այն ցույց տվեց շրջափակման (2022-2023) և ռազմական հարձակման հետևանքները, որտեղ վառելիքի պակասը դարձավ կյանքի սպառնալիք: Մինչ օրս (2025 թ.) ողբերգությունը հիշատակվում է որպես ցեղասպանության խորհրդանիշ, և կան պահանջներ միջազգային հետաքննության:

—

### Русская версия

Взрыв на бензоскладе в Степанакерте: Трагедия Арцаха 25 сентября 2023 года

25 сентября 2023 года, около 19:00 (UTC+4), в районе Беркадзора (недалеко от Степанакерта, примерно 5 км от столицы), на бензоскладе у дороги Степанакерт-Аскеран произошел мощный взрыв, который стал одной из самых тяжелых трагедий в истории Нагорно-Карабахской Республики (Арцах). Взрыв произошел на фоне военной агрессии Азербайджана и привел к гибели от 170 до 218 человек и ранениям более 120, многие из которых находились в тяжелом и критическом состоянии. Взрыв случился, когда тысячи этнических армян, опасаясь геноцида, пытались покинуть Арцах в сторону Армении, и на заправке образовались огромные очереди за бесплатным топливом. Все силы обороны Арцаха были сосредоточены на границе, а медицинские ресурсы оказались недостаточными. Это событие считается одним из ключевых символов этнической чистки и геноцида в Арцахе в 2023 году.

**Предыстория** 
19 сентября 2023 года Азербайджан начал полномасштабное военное наступление на Арцах, которое длилось всего 24 часа. В результате власти Арцаха вынуждены были капитулировать и согласиться на “реинтеграцию” в Азербайджан, что привело к массовому исходу 120 000 этнических армян в Армению. До этого, в 2022–2023 годах, Арцах был заблокирован через Лачинский коридор, что вызвало гуманитарный кризис, включая дефицит топлива и продуктов. Утром 25 сентября Информационный штаб Арцаха объявил, что всем желающим предоставят бесплатное топливо на 5 заправках с 14:00, чтобы облегчить эвакуацию. Однако это привело к пробкам, поскольку дефицит топлива вызвал панику. Склад, использовавшийся для военных нужд, был переполнен бензином и другим топливом, что сделало взрыв катастрофическим.

**Ход событий** 
Взрыв произошел около 19:00 на складе-заправке в Беркадзоре, где сотни машин стояли в очереди за бесплатным топливом. Взрыв, предположительно вызванный утечкой топлива или небрежностью, спровоцировал пожар, который быстро распространился из-за переполненности. Огненный шар поглотил десятки автомобилей и людей. Первые сообщения появились в социальных сетях, и больницы Степанакерта заполнились тяжелыми ранеными. Защитник прав человека Арцаха Гегам Степанян заявил, что местные медицинские возможности недостаточны и потребовал срочной санитарной авиации в Степанакерт. Правительство Армении отреагировало: утром 26 сентября вертолетом отправило бригаду врачей с медикаментами и оборудованием. Российские миротворцы помогли лечить раненых, но предложение Азербайджана эвакуировать пострадавших в свои больницы было отвергнуто. К 29 сентября подтверждено 170 смертей, 290 раненых, а итоговые цифры достигли 218 погибших.

**Циркулирующие версии** 
По официальной версии (заявление президента Арцаха Самвела Шахраманяна) взрыв произошел из-за нарушения правил безопасности в подземном хранилище, перегруженном бензином для военных нужд. Однако распространяются конспирологические теории, включая утверждения израильского блогера-журналиста Александра Лапшина, который назвал это преднамеренным терактом Азербайджана в рамках сценария геноцида в Арцахе. Лапшин отмечает, что взрыв произошел на фоне военных действий Азербайджана и мог быть направлен на срыв армянской эвакуации. Международные СМИ подтверждают пробки и панику, но не подтверждают версию теракта, хотя подчеркивают роль азербайджанской агрессии в предпосылках трагедии.

**Реакции** 
Правительство Армении оперативно отреагировало, отправив медицинскую помощь, но переполненность больниц Арцаха помешала. Официальный представитель МИД РФ Мария Захарова выразила соболезнования семьям погибших, но не объявила о конкретной помощи. Международное сообщество осудило агрессию Азербайджана, но реакция на взрыв была ограниченной. Этнические армяне Арцаха продолжили эвакуацию — к 26 сентября более 28 000 человек пересекли границу в Армению.

**Последствия** 
Взрыв усугубил гуманитарный кризис в Арцахе, приведя к полному исходу 120 000 армян. Он показал последствия блокады (2022–2023) и военного наступления, где дефицит топлива стал угрозой жизни. По состоянию на 2025 год трагедия вспоминается как символ геноцида, и звучат призывы к международному расследованию.

—

### English Version
Explosion at Stepanakert Fuel Depot: The Artsakh Tragedy of September 25, 2023

On September 25, 2023, around 19:00 (UTC+4), a massive explosion occurred at a fuel depot-gas station in Berkadzor (about 5 km from Stepanakert), near the Stepanakert-Askeran highway, marking one of the heaviest tragedies in the history of the Republic of Artsakh (Nagorno-Karabakh). The blast, amid Azerbaijan’s military aggression, resulted in 170 to 218 deaths and over 120 injuries, many in critical condition. It happened as thousands of ethnic Armenians, fearing genocide, queued for free fuel to flee Artsakh toward Armenia, creating massive traffic jams. All defense forces were focused on the border, and medical resources were insufficient. This event is seen as a key symbol of the 2023 ethnic cleansing and genocide in Artsakh.

**Background** 
On September 19, 2023, Azerbaijan launched a full-scale military offensive on Artsakh, lasting just 24 hours. Artsakh authorities were forced to surrender and agree to “reintegration” into Azerbaijan, triggering the exodus of 120,000 ethnic Armenians to Armenia. Previously, in 2022–2023, Artsakh was blockaded via the Lachin Corridor, causing a humanitarian crisis with shortages of fuel and essentials. On the morning of September 25, Artsakh’s Information Headquarters announced free fuel at 5 gas stations from 14:00 for all wishing to evacuate. However, this led to jams, as fuel scarcity sparked panic. The depot, used for military purposes, was overloaded with gasoline and other fuels, making the explosion catastrophic.

**Course of Events** 
The explosion hit around 19:00 at the Berkadzor depot, where hundreds of cars queued for free fuel. Likely triggered by a fuel leak or negligence, it ignited a fire that spread rapidly due to overcrowding. The fireball engulfed dozens of vehicles and people. First reports spread via social media, overwhelming Stepanakert’s hospitals with severe cases. Artsakh Human Rights Defender Gegham Stepanyan stated local medical facilities were inadequate and urged immediate sanitary aviation to Stepanakert. Armenia responded: on September 26 morning, a helicopter team with doctors, medications, and equipment was dispatched. Russian peacekeepers aided treatment, but Azerbaijan’s offer to evacuate the injured to their hospitals was rejected. By September 29, 170 deaths and 290 injuries were confirmed, with final figures reaching 218 fatalities.

**Circulating Theories** 
Officially (per Artsakh President Samvel Shahramanyan’s statement), the blast resulted from safety violations in the overloaded underground depot for military gasoline. However, conspiracy theories circulate, including claims by Israeli blogger-journalist Alexander Lapshin, who called it a deliberate Azerbaijani terrorist act fitting the genocide scenario in Artsakh. Lapshin notes it occurred amid Azerbaijan’s operations and could aim to disrupt Armenian evacuation. International media confirm jams and panic but do not endorse the terror theory, though they highlight Azerbaijan’s aggression as a precursor.

**Responses** 
Armenia acted swiftly, sending aid, but Artsakh hospitals’ overload hindered efforts. Russian Foreign Ministry spokesperson Maria Zakharova expressed condolences to victims’ families but announced no specific aid. The international community condemned Azerbaijan’s aggression, but responses to the explosion were limited. Ethnic Armenians continued evacuating — over 28,000 crossed into Armenia by September 26.

**Aftermath** 
The explosion deepened Artsakh’s humanitarian crisis, leading to the full exodus of 120,000 Armenians. It exposed blockade (2022–2023) and offensive consequences, where fuel shortages became life-threatening. As of 2025, the tragedy is remembered as a genocide symbol, with calls for international investigation.

Իննա Խոջամիրյանը ծնվել է 1994 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Գյումրիում։ Հայ դերասանուհի է, ով հայտնի է հեռուստասերիալներով, մասնավորապես «Շանթ» հեռուստաընկերության նախագծերով, ինչպիսին է  «Էլենի օրագիրը»։

Նրա կարիերան սկսվել է երիտասարդ տարիքում, և նա արագորեն ճանաչվել է բնական խաղի և խարիզմայով։ Սովորել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի դերասանական բաժնում, որտեղ ձևավորվել է որպես պրոֆեսիոնալ դերասանուհի։ Իննան նաև պրոդյուսեր է, և նրա ստեղծագործական գործունեությունը ընդգրկում է բազմաթիվ հեռուստանախագծեր և թատերական աշխատանքներ։ Նրա դերերը հաճախ արտացոլում են հումոր, ջերմություն և իրական կյանքի դրվագներ, ինչը նրան սիրելի է դարձրել հանդիսատեսի համար։ Ամուսնացել է դերասան Գոշ Հակոբյանի հետ 2019 թվականին, ունի երեխա։ Իննան հաճախ է կիսվում անձնական կյանքի հուշերով, ընտանիքով և Գյումրիից Երևան տեղափոխվելու փորձառությամբ, որոնք նրա կյանքի կարևոր մասերն են։ Նրա սոցիալական ցանցերում (օրինակ՝ Instagram-ում) ակտիվ է, որտեղ կիսվում է ծննդյան օրերի տոնակատարություններով, հաջողություններով և ընտանեկան պահերով, ինչպես 2023 թվականի ծննդյան տոնը Գյումրիում ընկերների շրջապատում։ Իննա Խոջամիրյանի տաղանդը շարունակում է հարստացնել հայկական կինո և թատրոն, նրա կերպարները մնում են հիշարժան և սիրելի։

### Русский

Сыграл поюбившиеся персонажи  современного армянского кино

Инна Ходжамирян родилась 25 сентября 1994 года в Гюмри. Армянская актриса, известная по сериалам телеканала «Шант», особенно по роли  в  сериале «Дневник Елены». Её карьера началась в молодом возрасте, и она быстро завоевала признание благодаря естественной игре и харизме. Училась на актёрском факультете Ереванского государственного института театра и кино, где сформировалась как профессиональная актриса. Инна также продюсер, и её творческая деятельность включает множество телепроектов и театральных работ. Её роли часто отражают юмор, теплоту и повседневные ситуации, что сделало её любимой у зрителей. В 2019 году вышла замуж за актёра Гоша Хакобяна, имеет ребёнка. Инна часто делится воспоминаниями о личной жизни, семье и переезде из Гюмри в Ереван, которые являются важной частью её жизни. В социальных сетях (например, Instagram) она активна, публикуя празднования дней рождения, успехи и семейные моменты, как в 2023 году в Гюмри с друзьями. Талант Инны Ходжамирян продолжает обогащать армянское кино и театр, её персонажи остаются запоминающимися и любимыми.

### English

Played Favorite Characters of Modern Armenian Cinema

Inna Khojamiryan was born on September 25, 1994, in Gyumri. An Armenian actress, she is known for her roles in Shant TV series, particularly  in *Elen’s Diary*. Her career started young, and she quickly gained recognition for her natural acting and charisma. She studied at the acting department of the Yerevan State Institute of Theater and Cinema, where she developed as a professional actress. Inna is also a producer, and her creative work includes numerous TV projects and theatrical performances. Her roles often portray humor, warmth, and real-life situations, making her beloved by audiences. She married actor Gosh Hakobyan in 2019 and has a child. Inna frequently shares memories of her personal life, family, and move from Gyumri to Yerevan, which are key parts of her life. She is active on social media (e.g., Instagram), posting about birthday celebrations, achievements, and family moments, like her 2023 birthday in Gyumri with friends. Inna Khojamiryan’s talent continues to enrich Armenian cinema and theater, with her characters remaining memorable and cherished.

2025  թվականի սեպտեմբերի 23 -ին  Նեմուրում Ֆրանսիա , մահացել է Կլաուդիա Կարդինալեն, համաշխարհային կինոյի աստղ։

1985 թվականին: Իր ընկերոջ՝ ֆրանսիացի գրող Անրի Տրոյաի առաջարկով, Վերնոյը գրել է «Մայրիկ» պատմվածքների ժողովածուն՝ հիմնված իր ընտանիքի պատմության՝ Հայոց ցեղասպանության, գաղթականների ճակատագրի և կյանքի վրա նրանց համար նոր երկրում: Որոշ ժամանակ անց այս հավաքածուն հիմք կհանդիսանա Վերնոյի երկու ֆիլմերի սցենարների համար՝ «Մայրիգ» (1991) և «Փարադի փողոց, 588» (1992), որտեղ գլխավոր դերերը կատարել են եգիպտացի դերասան Օմար Շարիֆը և Կլաուդիա Կարդինալեն։ Այնտեղ իր աշխատանքի համար Օմար Շարիֆին արգելել են մուտք գործել Թուրքիա։
Կլաուդիա Կարդինալեն և Օմար Շարիֆը խաղում են ամուսնական զույգի դերեր, ովքեր իրենց ընտանիքի հետ փրկվել են Ցեղասպանությունից և փախել Ֆրանսիա։

23 сентября 2025 года в Немуре (Франция) скончалась звезда мирового кино Клаудия Кардинале.  так же известна зрителю по  роли Майрик в легендарном фильме Анри Вернёя
История создания этого фильма берет свое начало в 1985 году. Тогда по предложению своего друга, французского писателя Анри Труайя, Вернёй написал сборник рассказов «Майрик», в основу которого легла история его семьи — Геноцид армян, судьба и жизнь эмигрантов в новой для них стране. Спустя время этот сборник ляжет уже в основу сценариев двух фильмов Вернёя — «Майрик» (1991) и «Улица Паради, дом 588» (1992).- главные роли в котором исполнили египетский актер Омар Шариф и Клаудия Кардинале. За работу в нем Омару Шарифу был запрещен въезд в Турцию.
Клаудия Кардинале и Омар Шариф исполнили роли супругов, со своей семьей спасшихся от Геноцида и бежавших во Францию.

On September 23, 2025, Claudia Cardinale, a world cinema star, died in Nemours, France. also known to the audience for her role as Mayrig in the legendary film by Henri Verneuil
The history of the creation of this film dates back to 1985. Then, at the suggestion of his friend, the French writer Henri Troyat, Verneuil wrote a collection of stories “Mayrig”, which was based on the history of his family – the Armenian Genocide, the fate and life of emigrants in a new country for them. After some time, this collection will form the basis for the scripts of two films by Verneuil – “Mayrig” (1991) and “Rue Paradis, house 588” (1992). – the main roles in which were played by the Egyptian actor Omar Sharif and Claudia Cardinale. For his work in it, Omar Sharif was banned from entering Turkey.
Claudia Cardinale and Omar Sharif played the roles of a married couple who, with their family, escaped the Genocide and fled to France.

Dünya sinemasının yıldızlarından Claudia Cardinale, 23 Eylül 2025’te Fransa’nın Nemours kentinde hayatını kaybetti. efsanevi filminde Mayrick rolüyle izleyiciler tarafından tanınan bir dünya sineması yıldızı
Bu filmin yaratılış hikayesi 1985 yılında başlıyor. Daha sonra arkadaşı Fransız yazar Henri Troyat’ın önerisiyle Verneuil, ailesinin hikayesini temel alarak “Mayrig” adlı bir hikaye koleksiyonu yazdı: Ermeni Soykırımı, göçmenlerin kendileri için yeni bir ülkedeki kaderi ve hayatı. Bir süre sonra bu derleme Verneuil’in iki filminin senaryosunun temelini oluşturacaktı: “Mayrig” (1991) ve “Rue Paradis, 588” (1992) Bu filmlerde başrolleri Mısırlı aktör Ömer Şerif ve Claudia Cardinale canlandırdı. Ömer Şerif’in buradaki çalışmalarından dolayı Türkiye’ye girişi yasaklandı.
Claudia Cardinale ve Omar Sharif, aileleriyle birlikte Soykırım’dan kaçıp Fransa’ya sığınan evli bir çifti canlandırıyor.

Արֆո (Արփենիկ) Ավետիսի Պետրոսյանը մահացել է 1985 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Մոսկվայում։ Շուշիում ծնված  Հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ էր 1952 թվականից։

1936 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ժուռնալիստիկայի կոմունիստական ինստիտուտը։ 1938-1945 թվականներին աշխատել է ԽՄԿԿ Կենտկոմի ապարատում։ 1946-1951 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդին առընթեր արվեստի գործերի վարչության նախագահի տեղակալ։ 1951-1970 թվականներին աշխատել է Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտում, որտեղ 1955 թվականից եղել է տնօրենի առաջին տեղակալ։ Ղեկավարել է ԽՍՀՄ ազգային գրականությունների մատենաշարի և «Բազմազգ խորհրդային գրականության պատմություն» վեցհատորյակի ստեղծման աշխատանքները։ 1970 թվականից եղել է «ԽՍՀՄ ժողովուրդների էպոսները» ակադեմիական մատենաշարի գլխավոր խմբագիրը։ Նրա ռուսերեն հրատարակված աշխատություններից են՝ «Գրականության կուսակցականությունը» (1952) և «Ժողովրդական պատմությունը և նրա էպոսը» (1982, նվիրված «Սասնա ծռեր» էպոսին)։ Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով։ Պետրոսյանի աշխատանքները նշանակալի ներդրում են ունեցել հայ և խորհրդային գրականագիտության մեջ, մասնավորապես՝ հայկական էպոսի ուսումնասիրության և խորհրդային բազմազգ գրականության պատմության պահպանման գործում։

### Русский

«Сасна црер» и советская литература 

Арфо (Арпеник) Аветисовна Петросян умерла 23 сентября 1985 года в Москве. Армянский литературовед, доктор филологических наук, член Союза писателей СССР с 1952 года. Окончила Коммунистический институт журналистики в Москве в 1936 году. В 1938–1945 годах работала в аппарате ЦК КПСС. В 1946–1951 годах была заместителем председателя Управления по делам искусств при Совете Министров СССР. С 1951 по 1970 год работала в Институте мировой литературы имени Максима Горького, с 1955 года — первым заместителем директора, руководила созданием серии национальных литератур СССР и шеститомной «Истории многонациональной советской литературы». С 1970 года была главным редактором академической серии «Эпосы народов СССР». Среди её работ, изданных на русском языке, — «Партийность литературы» (1952) и «Народная история и её эпос» (1982, посвящена армянскому эпосу «Сасна црер»). Награждена орденом Октябрьской Революции. Работы Петросян внесли значительный вклад в армянскую и советскую литературоведческую науку, особенно в изучение армянского эпоса и сохранение истории многонациональной советской литературы.

### English

*Sasna Tsrer* and Soviet Literature 

Arfo (Arpenik) Avetisovna Petrosyan died on September 23, 1985, in Moscow. An Armenian literary scholar, doctor of philological sciences, and member of the USSR Writers’ Union since 1952. She graduated from the Communist Institute of Journalism in Moscow in 1936. From 1938 to 1945, she worked in the apparatus of the CPSU Central Committee. From 1946 to 1951, she served as deputy head of the Arts Department under the USSR Council of Ministers. From 1951 to 1970, she worked at the Maxim Gorky Institute of World Literature, becoming the first deputy director in 1955, where she led the creation of the USSR national literatures series and the six-volume *History of Multinational Soviet Literature*. From 1970, she was the chief editor of the academic series *Epics of the Peoples of the USSR*. Her published works in Russian include *The Partisanship of Literature* (1952) and *Folk History and Its Epic* (1982, dedicated to the Armenian epic *Sasna Tsrer*). She was awarded the Order of the October Revolution. Petrosyan’s work made a significant contribution to Armenian and Soviet literary studies, particularly in the study of the Armenian epic and the preservation of the history of multinational Soviet literature.

Գոռ Մարտիրոսյանը ծնվել է 1988 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Վեդիում։ Հայ դերասան է, առավել հայտնի «Շանթ» հեռուստաընկերության «Բանակում» սերիալում Թոռնիկ Ջամշոյան կերպարով։

Նա սովորել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի դերասանական բաժնում։ Կարիերան սկսել է դժվարությամբ՝ փորձելով աշխատել Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնում, սակայն այնտեղ նրա առաջ դռները փակ էին։ Գոռը նաև երգում է և ընդգրկված է Արսեն Գրիգորյանի «Հայ երգասաններ» խմբում։ Թեև բանակում չի ծառայել, նա հաջողությամբ մարմնավորել է ժամկետային զինծառայող Թոռնիկ Ջամշոյանի կերպարը, որը նրան մեծ ճանաչում է բերել։ Սոցիալական ցանցերում, մասնավորապես «Օդնոկլասնիկի»-ում, նրա և իր կերպարի անուններով բացված են բազմաթիվ պրոֆիլներ, որոնք լի են երկրպագուների՝ հիմնականում աղջիկների, գովեստի խոսքերով։ Կերպարի ժողովրդականությունը արտացոլում է նաև հանրության ընկալումը հայոց բանակի մասին, թեև սերիալը ներկայացնում է ծառայությունը ռոմանտիկ լույսի ներքո։ Գոռը ծնվել է Վեդիում, բայց հաճախ է Երևանում՝ հարազատների մոտ։ Նա ամուսնացած չէ։ Խոսակցություններ կան, որ նա կարող է հեռանալ «Բանակում» սերիալից՝ այլ գրավիչ առաջարկներ ընդունելու համար։

### Русский

Звезда армянского сериала 

Гор Мартиросян родился 23 сентября 1988 года в Веди. Армянский актёр, наиболее известен ролью Торника Джамшояна в сериале «В армии» на телеканале «Шант». Он учился на актёрском отделении Ереванского государственного института театра и кино. Карьера складывалась непросто: он пытался работать в Ереванском государственном театре музыкальной комедии имени Акопа Пароняна, но двери театра для него остались закрыты. Гор также поёт и является участником группы «Армянские песнопевцы» под руководством Арсена Григоряна. Хотя он не служил в армии, ему удалось убедительно воплотить образ срочного военнослужащего Торника Джамшояна, что принесло ему широкую известность. В социальных сетях, особенно в «Одноклассниках», открыты сотни профилей на его имя и имя его персонажа, полные восхищённых комментариев, в основном от девушек. Популярность персонажа отражает восприятие обществом армянской армии, хотя сериал представляет службу в романтизированном свете. Гор родом из Веди, но часто бывает в Ереване у родственников. Он не женат. Ходят слухи, что он может покинуть проект «В армии» ради других, более привлекательных предложений.

### English

Star of an Armenian Series 

Gor Martirosyan was born on September 23, 1988, in Vedi. An Armenian actor, he is best known for his role as Tornik Jamshoyan in the TV series *In the Army* on the Shant TV channel. He studied at the acting department of the Yerevan State Institute of Theater and Cinema. His career faced challenges: he attempted to work at the Yerevan Hakob Paronyan State Musical Comedy Theater, but the doors remained closed to him. Gor is also a singer and a member of Arsen Grigoryan’s *Armenian Bards* group. Although he never served in the military, he successfully portrayed the character of conscript Tornik Jamshoyan, earning widespread recognition. In social networks, particularly on *Odnoklassniki*, there are hundreds of profiles under his name and his character’s name, filled with admiring comments, mostly from female fans. The character’s popularity reflects public perceptions of the Armenian army, though the series portrays military service in a romanticized way. Originally from Vedi, Gor frequently visits relatives in Yerevan. He is not married. There are rumors that he may leave *In the Army* to pursue other, more appealing opportunities.

Նիկոլայ Ռաֆայելի Արությունովը մահացել է 2021 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Մոսկվայում։ Հայազգի ռուս երգիչ, երգահան, բլյուզ և ռոք երաժիշտ էր, «Լիգա բլյուզա», «Funky Soul», «Արությունով & Quorum» և այլ խմբերի վոկալիստ։

Նա ծնվել էր Մոսկվայում հայկական ծագմամբ ընտանիքում (Տեր-Հարությունյան), և նրա պապը՝ Նժդեհը, հաստատվել էր Մոսկվայում Հայոց ցեղասպանությունից հետո։

11 տարեկանից երգել է դպրոցական ռոք խմբում։ 1979 թվականին հիմնել է «Լիգա բլյուզա» խումբը, որտեղ եղել է վոկալիստ, երգահան և տեքստերի մի մասի հեղինակ։ Խումբը հայտնի էր երկլեզու ձևաչափով՝ անգլերեն բլյուզային ստանդարտներ և ռուսերեն բլյուզ-ռոք երգեր։ Ամենահայտնի երգերն են՝ «Արձակիր ձեռքերս», «Հուլիսյան բլյուզ», «Ձեր դուստրը»։ Խումբը գոյատևել է մինչև 1999 թվականը՝ թողարկելով երկու LP, երեք CD և մեկ DVD։ 1990 թվականին խումբը ելույթ է ունեցել Երևանի Մարզահամերգային համալիրում։

1997 թվականին Դմիտրի Չետվերգովի հետ ստեղծել է «Չետվերգ Արությունովա» անսամբլը, որը մինչև 2001 թվականը կատարել է 70-ականների ամերիկյան և անգլիական հարդ ռոք։ 2001 թվականին սկսել է ֆանկի նախագիծ, որն ավարտվել է «Nikolay Arutyunov & Funky Soul» խմբի ստեղծմամբ (2005)։ 2014-2018 թվականներին եղել է «Arutyunov & Quorum» խմբի վոկալիստ՝ կատարելով բրիտանական դասական և 70-ականների պրոգրեսիվ ռոք։ Այս խումբը թողարկել է երկու DVD և մեկ ձայնասկավառակ։

2004-2012 թվականներին ելույթներ է ունեցել Մինսկում «Nikolay Arutyunov & The Blues Barbarians» նախագծով՝ բելառուսական «Կրամա» խմբի երաժիշտների հետ։ Երգել է երեք լեզվով՝ անգլերեն (B.B. King, Ronnie Hawkins, J.J. Cale, Lynyrd Skynyrd, Doors, Rolling Stones), ռուսերեն («Լիգա բլյուզա»-ի երգեր) և բելառուսերեն («Կրամա»-ի երգեր)։ 2013 թվականին թողարկվել է «Live in Minsk» ձայնասկավառակը։ 2006 թվականին եղել է անգլիական The Booze Band-ի վոկալիստ՝ Մոսկվայում մի քանի համերգներով։

Արությունովը համագործակցել է բազմաթիվ արվեստագետների հետ, այդ թվում՝ 1992 թվականին մասնակցել է «E.S.T.» խմբի «We’ll Be Back» երգի տեսահոլովակի ձայնագրությանը՝ Նիկոլայ Նոսկովի, Վալերի Կիպելովի և այլոց հետ։ Նրա մահը կորոնավիրուսային վարակի հետևանք էր։ Արությունովի երաժշտական ժառանգությունը նշանակալի ներդրում է հայ և ռուս բլյուզ-ռոք երաժշտության մեջ։

### Русский

Мастер армяно-русского блюз-рока 

Николай Рафаэлович Арутюнов умер 22 сентября 2021 года в Москве. Армяно-русский певец, композитор, блюз- и рок-музыкант, вокалист групп «Лига блюза», «Funky Soul», «Арутюнов & Quorum» и других. Родился в Москве в армянской семье (Тер-Арутюнян), его дед Нждех обосновался в Москве после Геноцида армян.

С 11 лет пел в школьной рок-группе. В 1979 году основал группу «Лига блюза», где был вокалистом, композитором и автором части текстов. Группа отличалась двуязычным форматом: половина репертуара состояла из англоязычных блюзовых стандартов, а половина — из русскоязычных блюз-рок песен. Среди известных песен — «Отпусти мои руки», «Июльский блюз», «Ваша дочь». Группа существовала до 1999 года, выпустив два LP, три CD и один DVD. В 1990 году «Лига блюза» выступила в Ереванском спортивно-концертном комплексе.

В 1997 году вместе с гитаристом Дмитрием Четверговым создал ансамбль «Четверг Арутюнова», исполнявший хард-рок 70-х годов до 2001 года. В 2001 году начал фанк-проект, который в 2005 году привёл к созданию группы «Nikolay Arutyunov & Funky Soul». В 2014–2018 годах пел в группе «Arutyunov & Quorum», специализировавшейся на британской классике и прогрессивном роке 70-х, выпустив два DVD и один альбом.

В 2004–2012 годах выступал в Минске с проектом «Nikolay Arutyunov & The Blues Barbarians» совместно с музыкантами белорусской группы «Крама». Пел на трёх языках: английском (B.B. King, Ronnie Hawkins, J.J. Cale, Lynyrd Skynyrd, Doors, Rolling Stones), русском (песни «Лиги блюза») и белорусском (песни «Крамы»). В 2013 году вышел альбом «Live in Minsk». В 2006 году был вокалистом английской группы The Booze Band, выступавшей в Москве.

Арутюнов активно сотрудничал с другими артистами, включая участие в записи и съёмках клипа «We’ll Be Back» группы «E.S.T.» в 1992 году с Николаем Носковым, Валерием Кипеловым и другими. Умер от последствий коронавирусной инфекции. Музыкальное наследие Арутюнова — значимый вклад в армянскую и русскую блюз-рок культуру.

### English

Master of Armenian-Russian Blues-Rock 

Nikolay Rafaelovich Arutyunov died on September 22, 2021, in Moscow. An Armenian-Russian singer, composer, and blues and rock musician, he was the vocalist for bands such as “Liga Blyuza,” “Funky Soul,” “Arutyunov & Quorum,” and others. Born in Moscow to an Armenian family (Ter-Harutyunyan), his grandfather Nzhdeh settled in Moscow after the Armenian Genocide.

He began singing in a school rock band at age 11. In 1979, he founded “Liga Blyuza,” where he served as vocalist, composer, and co-author of lyrics. The band was known for its bilingual format, with half its repertoire consisting of English blues standards and the other half Russian blues-rock songs. Notable tracks include “Let Go of My Hands,” “July Blues,” and “Your Daughter.” The band existed until 1999, releasing two LPs, three CDs, and one DVD. In 1990, they performed at the Yerevan Sports and Concert Complex.

In 1997, with guitarist Dmitry Chetvergov, he formed the ensemble “Chetvergov Arutyunova,” which performed American and British hard rock from the 1970s until 2001. In 2001, he started a funk project that led to the creation of “Nikolay Arutyunov & Funky Soul” in 2005. From 2014 to 2018, he sang with “Arutyunov & Quorum,” focusing on British classics and 1970s progressive rock, releasing two DVDs and one album.

From 2004 to 2012, he performed in Minsk with the project “Nikolay Arutyunov & The Blues Barbarians” alongside musicians from the Belarusian band “Krama.” He sang in three languages: English (B.B. King, Ronnie Hawkins, J.J. Cale, Lynyrd Skynyrd, Doors, Rolling Stones), Russian (“Liga Blyuza” songs), and Belarusian (“Krama” songs). In 2013, the album “Live in Minsk” was released. In 2006, he was the vocalist for the English band The Booze Band, performing several concerts in Moscow.

Arutyunov collaborated with many artists, including participating in the recording and video shoot for “We’ll Be Back” by the band “E.S.T.” in 1992 alongside Nikolay Noskov, Valery Kipelov, and others. He died from complications of a coronavirus infection. Arutyunov’s musical legacy is a significant contribution to Armenian and Russian blues-rock culture.