Ահարոն Ստեփանի Տատուրյանը ծնվել է 1886 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Օվաճըգ գյուղում, Իզմիթի սանջակ, Թուրքիա։ Հայ բանաստեղծ է, ստորագրել է Ահարոն գրչանունով։

Սովորել է Կոստանդնուպոլսի Մխիթարյան վարժարանում, ապա 1907-1909 թվականներին՝ Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանում։ Օսմանյան սահմանադրության հռչակումից հետո վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս և զբաղվել ուսուցչությամբ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ աքսորվել է Կոնիա, 1919 թվականին վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս։ 1922 թվականին տեղափոխվել է Բուլղարիա, ապա՝ Չեխոսլովակիա, որտեղ Պրահայի համալսարանում հետևել է գրականության դասընթացներին։ 1929 թվականին հաստատվել է Ֆրանսիայում՝ Փարիզում և Մարսելում, շարունակելով ուսուցչական գործունեությունը։

Գրական ասպարեզ է իջել 1902 թվականին՝ աշխատակցելով «Բազմավեպ», «Մեհյան» և այլ պարբերականների։ Իր ստեղծագործությունները հրատարակել է ավելի ուշ՝ Փարիզում լույս ընծայելով «Մագաղաթներ» (1938), «Պոհեմականք» (1939), «Սօսեաց անտառ» (1948), «Երկնէր երկիր» (1957), «Բագիններուս կրակին դէմ» (1958), «Կարմիր ավետարան» (1959) ժողովածուները։ Հետմահու հրատարակվել են «Վերջին կաթիլներ» և «Հին քերթուածներ» (երկուսն էլ՝ 1971) ժողովածուները։ Տատուրյանի բանաստեղծությունները նվիրված են մարդկային վշտին և «խեղճ մարդկանց» կյանքին՝ պատկերելով նրանց պայքարը հակասություններով լի աշխարհում։ Նրա ստեղծագործությունները խորապես արտացոլում են սփյուռքահայ կյանքի զգացմունքային և գոյաբանական խնդիրները։

### Русский

Горе и борьба: Армянский поэт Парижа

Агарон Степанович Татурян родился 19 сентября 1886 года в селе Оваджыг, санджак Измит, Турция. Армянский поэт, публиковался под псевдонимом Агарон.

Учился в Мхитарянской школе в Константинополе, затем в 1907–1909 годах — в школе Мурад-Рафаэлян в Венеции. После провозглашения Османской конституции вернулся в Константинополь, занимался преподаванием. Во время Первой мировой войны был сослан в Конью, в 1919 году вернулся в Константинополь. В 1922 году переехал в Болгарию, затем в Чехословакию, где посещал курсы литературы в Пражском университете. В 1929 году обосновался во Франции (Париж, Марсель), продолжая преподавательскую деятельность.

В литературную деятельность вступил в 1902 году, сотрудничая с журналами «Базмавеп», «Меян» и другими изданиями. Свои произведения публиковал позже, выпустив в Париже сборники: «Пергаменты» (1938), «Богема» (1939), «Сосеацский лес» (1948), «Небеса на землю» (1957), «К огню моих алтарей» (1958), «Красное евангелие» (1959). Посмертно были изданы сборники «Последние капли» и «Старые стихи» (оба в 1971 году). Поэзия Татуряна воспевает человеческое горе, изображая судьбу «бедных людей» в мире, полном противоречий. Его произведения глубоко отражают эмоциональные и экзистенциальные проблемы жизни армянской диаспоры.

### English

Sorrow and Struggle:Armenian Poet of Paris

Aharon Stepanovich Taturyan was born on September 19, 1886, in the village of Ovajyg, Izmit Sanjak, Turkey. He was an Armenian poet who published under the pseudonym Aharon.

He studied at the Mkhitarian School in Constantinople and, from 1907 to 1909, at the Murat-Raphaelian School in Venice. After the proclamation of the Ottoman Constitution, he returned to Constantinople and worked as a teacher. During World War I, he was exiled to Konya, returning to Constantinople in 1919. In 1922, he moved to Bulgaria, then to Czechoslovakia, where he attended literature courses at the University of Prague. In 1929, he settled in France (Paris and Marseille), continuing his teaching career.

He entered the literary scene in 1902, contributing to periodicals such as “Bazmavep” and “Mehyan.” His works were published later, with collections released in Paris: “Parchments” (1938), “Bohemia” (1939), “Soseats Forest” (1948), “Heavens to Earth” (1957), “To the Fire of My Altars” (1958), and “Red Gospel” (1959). Posthumously, his collections “Last Drops” and “Old Poems” (both 1971) were published. Taturyan’s poetry focuses on human sorrow, portraying the struggles of “poor people” in a world full of contradictions. His works deeply reflect the emotional and existential challenges of the Armenian diaspora.

Գրիգորի Միխայիլի Պոժենյանը մահացել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Մոսկվայում, Ռուսաստան։ Խորհրդային և ռուս ռազմաճակատային բանաստեղծ, գրող, Մոսկվայի գրողների միության անդամ, Ռուսաստանի պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր, մի քանի կինոսցենարների հեղինակ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից էր։

Հայրը՝ Միխայիլ Պոժենյանը, ծագումով հայ էր, Խարկովի տրակտորային գործարանի հիմնադիրներից։ Մայրը՝ Ելիզավետա Քերները, հրեա, բժշկական գիտությունների թեկնածու, աշխատել է որպես թերապևտ և պրոֆեսոր։ Պոժենյանը ծառայել է Սևծովյան նավատորմում, մասնակցել Օդեսայի և Սևաստոպոլի պաշտպանությանը, եղել է հետախույզ։ Նա մասնակցել է Բելյաևկայի ջրամատակարարման կայանի հետգրավմանը, վիրավորվել, բայց ողջ մնացել։ Պատերազմն ավարտել է լեյտենանտի կոչումով։ Նրա սխրանքները ներշնչել են «Ծարավ» ֆիլմի սցենարը։

Պոժենյանը բանաստեղծություններ է գրել պատերազմի ժամանակ, աշխատել «Боевая вахта» և «Красный Черноморец» թերթերում։ Նրա առաջին գիրքը՝ «Քամի ծովից» (1955), բանաստեղծությունների ժողովածու էր։ Գրել է «Ծարավ» (1959), «Երբեք» (1962), «Ցտեսություն» (1966), «Գնացք դեպի հեռավոր օգոստոս» (1971) ֆիլմերի սցենարները։ Նրա բանաստեղծությունների հիման վրա ստեղծվել են ավելի քան 60 երգ, որոնք կատարել են Իոսիֆ Կոբզոնը, Մուսլիմ Մագոմաևը, Յուրի Անտոնովը և այլք։ 1972-ին գրել է «Ջին Գրինը անձեռնմխելի է» վեպը։ Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի I և II աստիճանի, Կարմիր աստղի, Պատվո նշան շքանշաններով, ինչպես նաև «Օդեսայի պաշտպանության համար», «Սևաստոպոլի պաշտպանության համար», «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալներով։

### Русский

Отважный голос войны и литературы

Григорий Михайлович Поженян умер 19 сентября 2005 года в Москве, Россия. Советский и российский фронтовой поэт, писатель, член Союза писателей Москвы, дважды лауреат Государственной премии России, автор нескольких киносценариев. Участник Великой Отечественной войны.

Отец, Михаил Поженян, армянин по происхождению, был одним из основателей Харьковского тракторного завода. Мать, Елизавета Кернер, еврейка, кандидат медицинских наук, работала терапевтом и профессором. Поженян служил в Черноморском флоте, участвовал в обороне Одессы и Севастополя, был разведчиком. Участвовал в операции по возвращению водоснабжающей станции в Беляевке, получил ранение, но выжил. Войну окончил в звании лейтенанта. Его подвиги легли в основу сценария фильма «Жажда».

Поженян начал писать стихи во время войны, работал в газетах «Боевая вахта» и «Красный Черноморец». Первая книга — сборник стихов «Ветер с моря» (1955). Написал сценарии к фильмам «Жажда» (1959), «Никогда» (1962), «Прощай» (1966), «Поезд в далекий август» (1971). На его стихи создано более 60 песен, исполненных Иосифом Кобзоном, Муслимом Магомаевым, Юрием Антоновым и другими. В 1972 году написал роман «Джин Грин — неприкасаемый». Награждён орденами Отечественной войны I и II степени, Красной Звезды, Почётного знака, а также медалями «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Кавказа».

### English

Courageous Voice of War and Literature

Grigory Mikhailovich Pozhenyan died on September 19, 2005, in Moscow, Russia. A Soviet and Russian frontline poet, writer, member of the Moscow Writers’ Union, two-time laureate of the Russian State Prize, and author of several screenplays. He was a participant in the Great Patriotic War.

His father, Mikhail Pozhenyan, of Armenian descent, was a founder of the Kharkiv Tractor Plant. His mother, Elizaveta Kerner, a Jew, was a candidate of medical sciences and worked as a therapist and professor. Pozhenyan served in the Black Sea Fleet, took part in the defense of Odesa and Sevastopol, and worked as a scout. He participated in the recapture of the Belyaevka water supply station, was wounded, but survived. He ended the war as a lieutenant. His exploits inspired the screenplay for the film “Thirst.”

Pozhenyan began writing poetry during the war, contributing to the newspapers *Boevaya Vakhta* and *Krasny Chernomorets*. His first book, the poetry collection *Wind from the Sea*, was published in 1955. He wrote screenplays for films including *Thirst* (1959), *Never* (1962), *Farewell* (1966), and *Train to Distant August* (1971). Over 60 songs based on his poems were performed by artists like Iosif Kobzon, Muslim Magomayev, and Yuri Antonov. In 1972, he co-authored the novel *Jin Green — Untouchable*. He was awarded the Orders of the Patriotic War I and II degrees, the Red Star, the Badge of Honor, and medals for the Defense of Odesa, Sevastopol, and the Caucasus.

### Українська

Відважний голос війни та літератури

Григорій Михайлович Поженян помер 19 вересня 2005 року в Москві, Росія. Радянський і російський фронтовий поет, письменник, член Спілки письменників Москви, дворазовий лауреат Державної премії Росії, автор кількох кіносценаріїв. Учасник Великої Вітчизняної війни.

Його батько, Михайло Поженян, вірменин за походженням, був одним із засновників Харківського тракторного заводу. Мати, Єлизавета Кернер, єврейка, кандидатка медичних наук, працювала терапевтом і професором. Поженян служив у Чорноморському флоті, брав участь в обороні Одеси та Севастополя, був розвідником. Брав участь у відвоюванні водонапірної станції в Біляївці, був поранений, але вижив. Війну закінчив у званні лейтенанта. Його подвиги лягли в основу сценарію фільму «Спрага».

Поженян почав писати вірші під час війни, працюючи в газетах «Боевая вахта» і «Красный Черноморец». Перша книга — збірка віршів «Вітер з моря» (1955). Написав сценарії до фільмів «Спрага» (1959), «Ніколи» (1962), «Прощай» (1966), «Поїзд у далекий серпень» (1971). На його вірші створено понад 60 пісень, виконаних Йосипом Кобзоном, Муслімом Магомаєвим, Юрієм Антоновим та іншими. У 1972 році співавтор роману «Джин Грін — недоторканний». Нагороджений орденами Вітчизняної війни I і II ступеня, Червоної Зірки, Почесного знака, а також медалями за оборону Одеси, Севастополя і Кавказу.

Կարեն Գարեգինի Ավանեսյանը ծնվել է 1957 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Բաքվում, Ադրբեջանական ԽՍՀ։ Խորհրդային և ռուսական էստրադային արտիստ է, կինոդերասան, համերգավար, ծաղրերգու, հումորիստ, Ռուսաստանի վաստակավոր արտիստ (2009)։

Մանկությունից ցուցաբերել է տաղանդ, լավ նկարելով, և հայրը նրան տեսել է որպես լուրջ նկարիչ։ Ուսումնասիրել է երեխաների թատրոնի ստուդիայում, դպրոցում ծաղրել է ուսուցիչներին և տնօրենին՝ զվարճացնելով հասակակիցներին։ 1985 թվականին ավարտել է Բաքվի արվեստի ինստիտուտի ռեժիսուրայի բաժինը։ 1978-1988 թվականներին աշխատել է Ազկոնցերտում որպես արտիստ։ Ուսանելու ընթացքում մասնակցել է «Աստղերի շքերթ» ծրագրին։ 1986 թվականին Մոսկվայում ելույթ է ունեցել «Ծաղրերգուների շքերթ» ծրագրում՝ ցուցադրելով ծաղրերգություններ՝ ճշգրիտ կերպով փոխանցելով ձայներն ու վարքագիծը։ 1987 թվականին արժանացել է Էստրադային արտիստների VIII համամիութենական մրցույթի դիպլոմի։ 1990-1998 թվականներին աշխատել է Մաշա Ռասպուտինայի կոլեկտիվում։ 1991-1998 թվականներին ելույթներ է վարել Ֆիլիպ Կիրկորովի, Մաշա Ռասպուտինայի, Վալերի Լեոնտևի, Ալեքսեյ Գլիզինի, Իրինա Պոնարովսկայայի մենահամերգներին։ Եղել է Մոսկվայի «Ծուռ հայելի» հումորի թատրոնի դերասան՝ Եվգենի Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, հումորային բազմաթիվ հեռուստահաղորդումների մշտական մասնակից։ 2021 թվականին եղել է «Ռոսիա 1» հեռուստաալիքի «Հումորի շքերթ» հաղորդման հաղորդավար՝ Ելենա Ստեպանենկոյի հետ։

Նրա ծաղրերգությունները ներառում են Հարություն Հակոբյանին, Լեոնիդ Բրեժնևին, Վլադիմիր Վիսոցկուն, Միխայիլ Գորբաչովին, Արմեն Ջիգարխանյանին, Միխայիլ Զադորնովին, Ալեքսանդր Իվանովին, Ռոման Կարցևին, Վախթանգ Կիկաբիձեին, Ֆիլիպ Կիրկորովին, Սավելի Կրամարովին, Եվգենի Լեոնովին, Վասիլի Լիվանովին, Կոտե Մախարաձեին, Գեորգի Միլյարին, Սպարտակ Միշուլինին, Ֆրունզիկ Մկրտչյանին, Յուրի Նիկուլինին, Նիկոլայ Օզերովին, Անատոլի Պապանովին, Զուրաբ Սոտկիլավային, Վլադիմիր Էտուշին։ Կինոյում խաղացել է բազմաթիվ ֆիլմերում, այդ թվում՝ «Գողացել են փեսային» (1985, վարսահարդար Աշոտ), «Սրիկա» (1986, արհմիությունների կոմիտեի քարտուղար), «Նոր Օդեոն» (1992), «Իմպոտենտ» (1996), «Ինքնակոչերը» (1998, սերիալ), «Վերջնագիր» (1999), «Առողջարանային սիրավեպ» (2001), «Օպերատիվ կեղծանուն» (2003), «Դետեկտիվ ռուսերեն լեզվով» (2003), «Միայնակ երկինք» (2004), «Կյանքը որսի դաշտ է» (2005), «Յոթ անգամ չափիր» (2006), «Երալաշ» (2010, 2016), «Սարդոստայն-5» (2011), «Ալադինի նոր արկածները» (2011), «Խարդախ» (2013), «Ծով։ Լեռները. Կերամզիտ» (2013), «Կազակական հեքիաթ» (2015)։

Ամուսնացած է Նոննա Ավանեսյանի հետ, ունի որդի՝ Սամվել, և թոռ՝ Մարսել։ Կարեն Ավանեսյանի տաղանդն ու հումորի զգացումը մեծ ազդեցություն են ունեցել ռուսական էստրադայի վրա։

### Русский

Пародист эстрады и кино

Карен Гарегиныч Аванесян родился 18 сентября 1957 года в Баку, Азербайджанская ССР. Советский и российский эстрадный артист, киноактёр, конферансье, пародист, юморист, заслуженный артист России (2009).

С детства проявил талант, хорошо рисовал, и отец видел в нём серьёзного художника. Учился в детской театральной студии, в школе развлекал одноклассников пародиями на учителей и директора. В 1985 году окончил режиссёрский факультет Бакинского института искусств. В 1978–1988 годах работал артистом Азконцерта. Ещё во время учёбы участвовал в шоу-программе «Парад звёзд». В 1986 году выступил в Москве в программе «Парад пародистов», демонстрируя пародии, точно передавая голоса и манеры с комическим оттенком. В 1987 году получил диплом VIII Всесоюзного конкурса артистов эстрады. В 1990–1998 годах работал в коллективе Маши Распутиной. В 1991–1998 годах вёл концерты Филиппа Киркорова, Маши Распутиной, Валерия Леонтьева, Алексея Глызина, Ирины Понаровской. Был актёром Театра юмора «Кривое зеркало» в Москве под руководством Евгения Петросяна, постоянным участником множества юмористических телепрограмм. В 2021 году вёл программу «Парад юмора» на телеканале «Россия 1» вместе с Еленой Степаненко.

Его пародии включают Арутюна  Акобяна, Леонида Брежнева, Владимира Высоцкого, Михаила Горбачёва, Армена Джигарханяна, Михаила Задорнова, Александра Иванова, Романа Карцева, Вахтанга Кикабидзе, Филиппа Киркорова, Савелия Крамарова, Евгения Леонова, Василия Ливанова, Коте Махарадзе, Георгия Милляра, Спартака Мишулина, Фрунзика Мкртчяна, Юрия Никулина, Николая Озерова, Анатолия Папанова, Зураба Соткилава, Владимира Этуша. В кино снимался в фильмах: «Говорят, украли жениха» (1985, парикмахер Ашот), «Срика» (1986, секретарь профкома), «Новый Одеон» (1992), «Импотент» (1996), «Самозванцы» (1998, сериал), «Ультиматум» (1999), «Курортный роман» (2001), «Оперативный псевдоним» (2003), «Детектив по-русски» (2003), «Одинокое небо» (2004), «Жизнь — поле для охоты» (2005), «Семь раз отмерь» (2006), «Ералаш» (2010, 2016), «Сардостейн-5» (2011), «Новые приключения Аладдина» (2011), «Хардкор» (2013), «Море. Горы. Керамзит» (2013), «Казачья сказка» (2015).

Женат на Нонне Аванесян, сын Самвел, внук Марсель. Талант и чувство юмора Карена Аванесяна оказали значительное влияние на российскую эстраду.

### English

Parodist of Variety and Cinema

Karen Gareginovich Avanesyan was born on September 18, 1957, in Baku, Azerbaijan SSR. He is a Soviet and Russian variety artist, film actor, master of ceremonies, parodist, and humorist, Honored Artist of Russia (2009).

From childhood, he showed talent, drawing well, and his father envisioned him as a serious artist. He studied at a children’s theater studio, entertaining classmates with parodies of teachers and the principal. In 1985, he graduated from the directing department of the Baku Institute of Arts. From 1978 to 1988, he worked as an artist at Azconcert. During his studies, he participated in the “Parade of Stars” show. In 1986, he performed in Moscow’s “Parade of Parodists,” showcasing parodies with precise voice imitation and comic flair. In 1987, he received a diploma at the VIII All-Union Variety Artists Competition. From 1990 to 1998, he worked with Masha Rasputina’s collective. From 1991 to 1998, he hosted concerts for Philip Kirkorov, Masha Rasputina, Valery Leontiev, Alexey Glyzin, and Irina Ponarovskaya. He was an actor at Moscow’s “Crooked Mirror” Theater of Humor under Evgeny Petrosyan’s direction and a regular participant in numerous humorous TV programs. In 2021, he co-hosted the “Humor Parade” on Russia 1 with Elena Stepanenko.

His parodies include Harutyun Hakobyan, Leonid Brezhnev, Vladimir Vysotsky, Mikhail Gorbachev, Armen Jigarkhanyan, Mikhail Zadornov, Alexander Ivanov, Roman Kartsev, Vakhtang Kikabidze, Philip Kirkorov, Savely Kramarov, Evgeny Leonov, Vasily Livanov, Kote Makharadze, Georgy Millyar, Spartak Mishulin, Frunzik Mkrtchyan, Yuri Nikulin, Nikolai Ozerov, Anatoly Papanov, Zurab Sotkilava, and Vladimir Etush. He appeared in films such as *They Say, the Groom Was Stolen* (1985, hairdresser Ashot), *Srika* (1986, union committee secretary), *New Odeon* (1992), *Impotent* (1996), *Impostors* (1998, series), *Ultimatum* (1999), *Sanatorium Love Story* (2001), *Operational Alias* (2003), *Detective in Russian* (2003), *Lonely Sky* (2004), *Life is a Hunting Ground* (2005), *Measure Seven Times* (2006), *Yeralash* (2010, 2016), *Sardostain-5* (2011), *New Adventures of Aladdin* (2011), *Hardcore* (2013), *Sea. Mountains. Keramzit* (2013), and *Cossack Tale* (2015).

Married to Nonna Avanesyan, he has a son, Samvel, and a grandson, Marcel. Karen Avanesyan’s talent and sense of humor have significantly influenced Russian variety.

Ուզեիր Աբդուլ-Հուսեյն Հաջիբեկովը, Ծնվել է  Շուշիից ոչ հեռու գտնվող Աղջաբադ գյուղում, 1899 թվականի սեպտեմբերի 18-ին , Արցախցի  ազգությամբ ավարացի  կոմպոզիտոր, ավարտել է Շուշիի քաղաքի հայկական մասի քաղաքային դպրոցը

Հաջիբեկովի նախնիները Դաղստանից տեղափոխվել են Շուշի։  1992 թվականին, Շուշիի ազատագրումից հետո, Դաղստանի ավար ժողովրդի առաջնորդ, Պետդումայի պատգամավոր Հաջի Նուխիի Մախաչովը դիմել է Արցախի կառավարությանը՝ խնդրելով թույլատրել վերականգնել ավար ժողովրդի որդու՝ անվանի կոմպոզիտորի հուշարձանը Շուշիում՝ դրանով իսկ պատճառ ստեղծելով որդու հայրենի ժողովուրդ վերադառնալու համար։
1899 թվականին, ավարտելով քաղաքի հայկական մասի քաղաքային դպրոցը, Հաջիբեկովը ուսումը շարունակել է Գորիի մանկավարժական ճեմարանում։  Ավարտելով այն՝ աշխատում է Արութ գյուղի հայկական դպրոցում (Արցախ)։  1908 թվականին գրել է «Լեյլի և Մաջնուն» օպերան։  Այնուհետեւ երաժշտական կրթություն է ստանում Մոսկվայում եւ Սանկտ Պետերբուրգում։
Ուզեյիրը երկար ժամանակ հետապնդվել է Փարիզ տեղափոխվելու և եղբոր՝ Ջեյհան բեյ Դաղստանլիի ազգության պատճառով։  Նա դժգոհ էր Բաքվի իշխանությունների խտրական քաղաքականությունից աբորիգեն ժողովուրդների՝ ավարների, լեզգիների, հայերի, լաքերի և այլոց նկատմամբ։  Առանձնահատուկ ոտնձգություններ են հնչել Ադրբեջանական ԽՍՀ ղեկավար Միրջաֆար Բաղիրովի կողմից։  Այնուամենայնիվ, 1940 թվականին Մոսկվայում «Կորոգլի» օպերայի հսկայական հաջողությունը Ստալինյան մրցանակի շնորհմամբ կոմպոզիտորին փրկեց այդ տարիներին սովորական հաշվեհարդարից։
Լինելով ավար՝ Գաջիբեկովն իր ստեղծագործության մեջ լայնորեն օգտագործել է թաթարական, հայկական, պարսկական և դաղստանյան ժողովրդական մեղեդիներ։  Հեղինակ է «Շեյխ Սանան», «Ռուստամ և Զոհրաբ», «Ասլի և Քերիմ» օպերաների, «Ոչ այս մեկը, այնպես որ սա», «Արշին-մալ-ալան» երաժշտական կատակերգությունները։  Զբաղվել է լրագրողական և մանկավարժական գործունեությամբ։
Ադրբեջանական գրքերում, ուսումնասիրություններում, հոդվածներում ոչ մի խոսք չի ասվում նրա՝ ավար ժողովրդին պատկանելու մասին։  Ուստի, ավար հանրության ներկայացուցիչները երազում են մեծ կոմպոզիտորի վերադարձի մասին նրան ծնած ժողովրդի հոտը։  Այդ իսկ պատճառով նրանք ձգտել են իրենց ձեռքերով Հաջիբեկովի հուշարձանը կանգնեցնել Շուշիում, որտեղ ծնվել է կոմպոզիտորը։

Узеир Абдул-Гусейн Гаджибеков, родился 18 сентября 1899 года в селе Агджабад, недалеко от Шуши, аварский композитор арцахского происхождения, окончил городскую школу армянской части города Шуши. Предки Гаджибекова переселились из Дагестана в Шуши. В 1992 году после освобождения Шуши, лидер аварского народа Дагестана, депутат Госдумы РФ Гаджи Нухиевич Махачев обратился к правительству Арцаха с просьбой разрешить   восстановить в Шуши памятник сыну аварского народа, известному композитору, создав тем самым повод для возвращения родному народу его сына.
Он родился в 1885 году в селе Агджабад, неподалеку от Шуши, куда вскоре переместилась семья. В 1899 году, окончив городскую школу в армянской части города, Гаджибеков продолжает образование в педагогической семинарии Гори. Завершив ее, работает в армянской школе села Арут (Арцах). В 1908 г. пишет оперу «Лейли и Меджнун». Затем получает музыкальное образование в Москве и Санкт-Петербурге.
Узеир долгое время подвергался преследованиям из-за переезда в Париж и национальной принадлежности своего брата Джейхан-бека Дагстанли. Он был недоволен дискриминационной политикой бакинских властей в отношении народов-аборигенов: аварцев, лезгин, армян, лакцев и других. Особые притеснения исходили от руководителя Азербайджанской ССР Мирджафара Багирова. Однако огромный успех в 1940 г. в Москве оперы «Кероглы» с вручением Сталинской премии спас композитора от обычной в те годы расправы.
Являясь аварцем, Гаджибеков в своем творчестве широко использовал татарские, армянские, персидские и дагестанские народные мелодии. Он автор опер «Шейх Санан», «Рустам и Зохраб», «Асли и Керим», музыкальных комедий «Не та – так эта», «Аршин-мал-алан». Занимался журналистской и педагогической деятельностью.
В азербайджанских книгах, исследованиях, статьях ни слова не говорится о его принадлежности к аварскому народу. Поэтому представители аварской общественности мечтают о возвращении большого композитора в лоно породившего его народа. Вот почему они стремились  своими руками установить памятник Гаджибекову в Шуши, там, где родился композитор.

Uzeir Abdul-Huseyn Hajibekov, born in the village of Aghjabad, not far from Shushi, on September 18, 1899, an Avar composer of Artsakh origin, graduated from the city school of the Armenian part of the city of Shushi։ Hajibeyov’s ancestors moved from Dagestan to Shushi. In 1992, after the liberation of Shushi, the leader of the Avar people of Dagestan, deputy of the State Duma of the Russian Federation, Haji Nukhievich Makhachev, appealed to the government of Artsakh with a request to allow him to restore a monument to the son of the Avar people, a famous composer, in Shushi, thereby creating a reason for his son to return to his native people. He was born in 1885 in the village of Agjabad, not far from Shushi, where the family soon moved. In 1899, after graduating from a city school in the Armenian part of the city, Hajibeyov continued his education at the Gori Pedagogical Seminary. After completing it, he worked at the Armenian school in the village of Harut (Artsakh). In 1908 he wrote the opera “Leyli and Majnun”. Then he received a musical education in Moscow and St. Petersburg.  Uzeyir was persecuted for a long time because of his move to Paris and the nationality of his brother Ceyhan-bey Dagstanli. He was dissatisfied with the discriminatory policy of the Baku authorities towards the aboriginal peoples: Avars, Lezgins, Armenians, Laks and others. Particular oppression came from the leader of the Azerbaijan SSR Mirjafar Bagirov. However, the huge success of the opera “Koroghly” in Moscow in 1940 with the awarding of the Stalin Prize saved the composer from the reprisals common in those years. Being an Avar, Hajibeyov widely used Tatar, Armenian, Persian and Dagestani folk melodies in his work. He is the author of the operas “Sheikh Sanan”, “Rustam and Zohrab”, “Asli and Kerim”, musical comedies “Not that – then this”, “Arshin-mal-alan”. He was engaged in journalistic and pedagogical activities.  In Azerbaijani books, studies, articles not a word is said about his belonging to the Avar people. Therefore, representatives of the Avar community dream of the return of the great composer to the bosom of the people who gave birth to him. That is why they sought to erect a monument to Hajibeyov in Shushi, where the composer was born, with their own hands.

23 Üzeyir Əbdül-Hüseyn Hacıbəyov 1899-cu il sentyabrın 18-də Şuşi yaxınlığındakı Ağcabad kəndində anadan olub, artsax əsilli avar bəstəkarı, Şuşi şəhərinin erməni hissəsinin şəhər məktəbini bitirib.  1992-ci ildə Şuşi azad edildikdən sonra Dağıstan avar xalqının lideri, Dövlət Dumasının deputatı Hacı Nuxiyeviç Mahaçev Artsax hökumətinə avar xalqının oğlu, məşhur bəstəkarın abidəsinin bərpasına icazə verilməsi xahişi ilə müraciət etdi. , Şuşidə bununla da oğlunun doğma xalqına qayıtmasına səbəb yaradır.
O, 1885-ci ildə Şuşi yaxınlığındakı Ağcabad kəndində anadan olub və ailəsi tezliklə buradan köçüb.  1899-cu ildə şəhərin erməni hissəsində şəhər məktəbini bitirən Hacıbəyov təhsilini Qori Pedaqoji Seminariyasında davam etdirir.  Onu bitirdikdən sonra Arut (Artsax) kəndindəki erməni məktəbində işləyir.  1908-ci ildə “Leyli və Məcnun” operasını yazır.  Sonra Moskva və Sankt-Peterburqda musiqi təhsili alır.
Üzeyir Parisə köçdüyünə və qardaşı Ceyhan bəy Dağstanlının milliyyətinə görə uzun müddət təqiblərə məruz qalmışdı.  O, Bakı hakimiyyətinin aborigen xalqlara: avarlara, ləzgilərə, ermənilərə, laklara və başqalarına qarşı ayrı-seçkilik siyasətindən narazı idi.  Xüsusilə təqib Azərbaycan SSR-in rəhbəri Mircəfər Bağırovdan gəldi.  Lakin 1940-cı ildə Moskvada “Koroğlu” operasının böyük uğuru, Stalin mükafatı alması bəstəkarı həmin illərdə adi repressiyalardan xilas etdi.
Avar olan Hacıbəyov yaradıcılığında tatar, erməni, fars və Dağıstan xalq melodiyalarından geniş istifadə etmişdir.  “Şeyx Sənan”, “Rüstəm və Zöhrab”, “Əsli və Kərim” operalarının, “Bu yox, bu, bu”, “Arşın-mal-alan” musiqili komediyalarının müəllifidir.  O, jurnalist və pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.
Azərbaycan kitablarında, araşdırmalarında, məqalələrində onun avar xalqına mənsub olması barədə bir kəlmə də söz deyilmir.  Buna görə də avar ictimaiyyətinin nümayəndələri böyük bəstəkarın onu dünyaya gətirən xalqın sinəsinə qayıtmasını arzulayırlar.  Ona görə də bəstəkarın doğulduğu Şuşidə öz əlləri ilə Hacıbəyovun abidəsini ucaltmağa can atırdılar.

Վիլհելմ Հարությունի Մաթևոսյանը մահացել է 2001 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Երևանում։ Հայ արվեստաբան է, արվեստագիտության թեկնածու (1963)։

1955 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1961 թվականից աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտում։ Զբաղվել է XX դարի հայ ականավոր նկարիչների ժառանգության պատմատեսական ուսումնասիրությամբ՝ դրանք դիտարկելով համաեվրոպական մշակույթի զարգացման համատեքստում։ Նրա հետազոտական մեթոդի հիմքում ընկած է արվեստի ինքնակա էության և իրականության զուգահեռության գաղափարը։

Մաթևոսյանի հիմնական աշխատանքները նվիրված են հայ նկարիչների, մասնավորապես Սեդրակ Առաքելյանի, Հակոբ Կոջոյանի և Մարտիրոս Սարյանի ստեղծագործությունների վերլուծությանը։ Նրա գրքերը՝ «Սեդրակ Առաքելյան» (1963), «Հակոբ Կոջոյան. Արվեստը» (1971), «Մարտիրոս Սարյան» (1975, հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն), «Մարտիրոս Սարյանի էսթետիկական հայացքները» (1980), «Մարտիրոս Սարյան. գրքային նկարազարդումները» (1980), «Մարգարե» (1990), «Երեք կիսադեմ» (2002), «Հակոբ Կոջոյան» (2003), կարևոր ներդրում են ունեցել հայ արվեստի պատմության ուսումնասիրության մեջ։ Նրա աշխատանքները խորությամբ բացահայտում են հայ արվեստի առանձնահատկությունները՝ համեմատական վերլուծության միջոցով կապելով դրանք համաշխարհային արվեստի հետ։

### Русский

Знаток армянского искусства:

Вильгельм Арутюнович Матевоссян умер 18 сентября 2001 года в Ереване. Армянский искусствовед, кандидат искусствоведения (1963).

В 1955 году окончил Ереванский государственный университет. С 1961 года работал в Институте искусств Национальной академии наук Армении. Занимался историко-теоретическим изучением наследия выдающихся армянских художников XX века, рассматривая их творчество в контексте развития общеевропейской культуры. В основе его исследовательского метода лежит идея параллелизма самобытной сущности искусства и реальности.

Основные работы Матевоссяна посвящены анализу творчества армянских художников, в частности Седрака Аракеляна, Акопа Коджояна и Мартироса Сарьяна. Его книги, такие как «Седрак Аракелян» (1963), «Акоп Коджоян. Искусство» (1971), «Мартирос Сарьян» (1975, на армянском, русском и английском языках), «Эстетические взгляды Мартироса Сарьяна» (1980), «Мартирос Сарьян: книжные иллюстрации» (1980), «Маргаре» (1990), «Три профиля» (2002) и «Акоп Коджоян» (2003), внесли значительный вклад в изучение истории армянского искусства. Его труды глубоко раскрывают особенности армянского искусства, связывая их с мировым искусством через сравнительный анализ.

### English

Expert of Armenian Art

Vilhelm Harutyunovich Matevosyan died on September 18, 2001, in Yerevan. He was an Armenian art historian, candidate of art history (1963).

In 1955, he graduated from Yerevan State University. From 1961, he worked at the Institute of Arts of the National Academy of Sciences of Armenia. He focused on the historical and theoretical study of the legacy of prominent 20th-century Armenian artists, analyzing their work within the context of European cultural development. His research method was based on the concept of parallelism between the autonomous essence of art and reality.

Matevosyan’s major works are dedicated to analyzing the creations of Armenian artists, particularly Sedrak Arakelyan, Hakob Kojoyan, and Martiros Saryan. His books, including *Sedrak Arakelyan* (1963), *Hakob Kojoyan: Art* (1971), *Martiros Saryan* (1975, in Armenian, Russian, and English), *Martiros Saryan’s Aesthetic Views* (1980), *Martiros Saryan: Book Illustrations* (1980), *Margare* (1990), *Three Profiles* (2002), and *Hakob Kojoyan* (2003), made significant contributions to the study of Armenian art history. His works deeply explore the characteristics of Armenian art, connecting them to global art through comparative analysis.

Ռիչարդ Կասպար Սարաֆյանը  մահացել է 2013 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Սանտա Մոնիկայում, Կալիֆոռնիա, թոքախտից՝ մեջքի կոտրվածքի բուժման ընթացքում, 83 տարեկանում։ Ամերիկահայ կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան, պրոդյուսեր և մոնտաժորդ էր, որը կինեմատոգրաֆիայի ասպարեզում ստեղծագործել է ավելի քան հինգ տասնամյակ։

Հանդիսատեսին հայտնի է «Դոն Ժուան դե Մարկո», «Ադամանդե ոստիկանը», «Կապ» և «Բագսի» ֆիլմերից։ Լայն ճանաչման է արժանացել 1971 թվականի «Անհետացող կետ» (Vanishing Point) ֆիլմով, որը դարձել է կուլտային հիթ և ազդել է այնպիսի ռեժիսորների վրա, ինչպիսին է Քվենթին Տարանտինոն («Death Proof»):

Նյու Յորքի համալսարանում սովորել է իրավունք և բժշկագիտություն, ապա անցել կինոյի ուսումնասիրության, որտեղ գերազանց արդյունքներ է ցուցաբերել։ Ծառայել է ԱՄՆ զինված ուժերում՝ որպես լրագրող, որտեղ ծանոթացել է Ռոբերտ Ալտմանի հետ, և միասին նկարահանել են արդյունաբերական ֆիլմեր։ Ամուսնացել է Ալտմանի քրոջ՝ Հելեն Ջոան Ալտմանի հետ, ամուսնալուծվել, ապա կրկին ամուսնացել (Հելենը մահացել է 2011 թվականին)։ Ունեցել է հինգ զավակ՝ դերասան Ռիչարդ Սարաֆյան կրտսեր, ռեժիսոր Դերան Սարաֆյան, հատուկ էֆեկտների փորձագետ Դամոն Բ. Սարաֆյան, սցենարիստ Թեդի Սարաֆյան և Քեթրին Սարաֆյան։

Կարիերան սկսել է 1960-ականներին՝ հեռուստատեսությունում՝ որպես Ալտմանի օգնական, ապա ինքնուրույն ռեժիսոր։ 1963 թվականին նկարահանել է «The Twilight Zone» սերիալի «Living Doll» դրվագը, որը նրա առաջին մեծ հաջողությունն էր։ Աշխատել է Ալտմանի թատերական բեմադրություններում, նկարահանել է «Gunsmoke» և «Batman» սերիալների դրվագներ։ Առաջին գեղարվեստական ֆիլմը՝ «And Now Miguel» (1965), որին հաջորդել են «Run Wild, Run Free» (1969), «Fragment of Fear» (1970), «Man in the Wilderness» (1971), «The Man Who Loved Cat Dancing» (1973)։ Դերասանական աշխատանքներից առանձնանում են «Bugsy» (1991), «Bound» (1996), «Bulworth» (1998), «Dr. Dolittle 2» (հնչյունավորում) և «Foley Square» սիտկոմը (1985–1986)։ Նրա «The Next Man» (1976) ֆիլմը առաջադրվել է Չիկագոյի միջազգային կինոփառատոնի «Ոսկե Հուգո» մրցանակին։ Սարաֆյանի ստեղծագործությունները կարևոր դեր են խաղացել ամերիկյան կինոյում, հատկապես կուլտային ֆիլմերով, որոնք ազդել են հետագա սերունդների վրա։

### Русский

Армянин в Голливуде

Ричард Каспар Сарафян (англ. Richard Caspar Sarafian) умер 18 сентября 2013 года в Санта-Монике, Калифорния, от пневмонии во время лечения перелома позвоночника в возрасте 83 лет. Американский режиссёр армянского происхождения, сценарист, актёр, продюсер и монтажёр, чья карьера в кинематографе длилась более пяти десятилетий. Известен зрителям по фильмам «Дон Жуан де Марко», «Алмазный коп», «Связь» и «Багси». Широкую известность получил благодаря фильму 1971 года «Исчезающая точка» (Vanishing Point), который стал культовым хитом и повлиял на режиссёров, таких как Квентин Тарантино («Доказательство смерти»).

Учился в Нью-Йоркском университете, изначально изучая право и медицину, затем переключился на кино, где показал выдающиеся результаты. Служил в армии США журналистом, где познакомился с Робертом Альтманом, с которым снимал промышленные фильмы. Женился на сестре Альтмана, Хелен Джоан Альтман, развёлся, затем вновь женился (она умерла в 2011 году). У них пятеро детей: актёр Ричард Сарафян-младший, режиссёр Деран Сарафян, специалист по спецэффектам Дэймон Б. Сарафян, сценарист Теди Сарафян и Кэтрин Сарафян.

Карьеру начал в 1960-х на телевидении как ассистент Альтмана, затем как самостоятельный режиссёр. В 1963 году снял эпизод «Кукла» сериала «Сумеречная зона», ставший его первым крупным успехом. Работал в театральных постановках Альтмана, снимал эпизоды сериалов «Gunsmoke» и «Batman». Первый художественный фильм — «И теперь Мигель» (1965), за которым последовали «Run Wild, Run Free» (1969), «Fragment of Fear» (1970), «Man in the Wilderness» (1971), «The Man Who Loved Cat Dancing» (1973). Среди актёрских работ выделяются «Bugsy» (1991), «Bound» (1996), «Bulworth» (1998), озвучка в «Dr. Dolittle 2» и роль в ситкоме «Foley Square» (1985–1986). Его фильм «The Next Man» (1976) был номинирован на премию «Золотой Хьюго» Чикагского международного кинофестиваля. Творчество Сарафяна сыграло важную роль в американском кино, особенно благодаря культовым фильмам, повлиявшим на последующие поколения.

### English

An Armenian in Hollywood

Richard Caspar Sarafian died on September 18, 2013, in Santa Monica, California, from pneumonia during treatment for a spinal fracture, at the age of 83. He was an Armenian-American film director, screenwriter, actor, producer, and editor whose career in cinematography spanned over five decades. Known to audiences for films like “Don Juan DeMarco,” “The Diamond Cop,” “Bound,” and “Bugsy,” he gained widespread recognition for his 1971 film “Vanishing Point,” which became a cult classic and influenced directors like Quentin Tarantino (“Death Proof”).

He studied law and medicine at New York University before switching to film, where he excelled. He served as a journalist in the U.S. Army, where he met Robert Altman, collaborating on industrial films. He married Altman’s sister, Helen Joan Altman, divorced, and later remarried (she died in 2011). They had five children: actor Richard Sarafian Jr., director Deran Sarafian, special effects expert Damon B. Sarafian, screenwriter Tedi Sarafian, and Catherine Sarafian.

His career began in the 1960s on television as Altman’s assistant, then as an independent director. In 1963, he directed the “Living Doll” episode of “The Twilight Zone,” marking his first major success. He acted in Altman’s theater productions and directed episodes of “Gunsmoke” and “Batman.” His first feature film was “And Now Miguel” (1965), followed by “Run Wild, Run Free” (1969), “Fragment of Fear” (1970), “Man in the Wilderness” (1971), and “The Man Who Loved Cat Dancing” (1973). Notable acting roles include “Bugsy” (1991), “Bound” (1996), “Bulworth” (1998), voice work in “Dr. Dolittle 2,” and a role in the sitcom “Foley Square” (1985–1986). His film “The Next Man” (1976) was nominated for the Golden Hugo at the Chicago International Film Festival. Sarafian’s work played a significant role in American cinema, particularly through cult films that influenced later generations.

Հենրիկ Ռուբենի Մարգարյանը ծնվել է 1925 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ։ Հայտնի խորհրդային հայ կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան է, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967)։

1944-1946 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում, այնուհետև՝ 1946-1951 թվականներին, ավարտել նույն ինստիտուտի դերասանական բաժինը Լևոն Քալանթարի արվեստանոցում։ 1955 թվականից աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ ստեղծելով գեղարվեստական և փաստագրական ֆիլմեր։ 1972 թվականից Հայաստանի հեռուստատեսային ստուդիայում իրականացրել է հեռուստատեսային բեմադրություններ։ Ավելի քան 30 տարի ղեկավարել է «Հայֆիլմ»-ին կից դերասանի դպրոց-ստուդիան, նպաստելով նոր սերնդի դերասանների պատրաստմանը։

Հենրիկ Մարգարյանի ստեղծագործական գործունեությունը ներառում է բազմաթիվ գեղարվեստական և փաստագրական ֆիլմեր, որտեղ նա հանդես է եկել որպես ռեժիսոր, սցենարիստ և դերասան։ Նրա աշխատանքները նշանակալի դեր են խաղացել հայկական կինեմատոգրաֆի զարգացման գործում։ Նա մեծ ներդրում է ունեցել հայ կինոարվեստում՝ համատեղելով ռեժիսորական, սցենարային և դերասանական տաղանդները։

### Русский

Свет армянского кинематографа

Генрик Рубенович Маргарян родился 17 сентября 1925 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР. Известный советский армянский кинорежиссёр, сценарист, актёр, заслуженный деятель искусств Армянской ССР (1967).

В 1944–1946 годах учился в Ереванском художественно-театральном институте, затем, в 1946–1951 годах, окончил актёрский факультет того же института в мастерской Левона Калантара. С 1955 года работал в киностудии «Арменфильм», создавая художественные и документальные фильмы. С 1972 года реализовывал постановки на студии телевидения Армении. Более 30 лет руководил актёрской школой-студией при «Арменфильме», способствуя подготовке нового поколения актёров.

Творческая деятельность Генрика Маргаряна включает множество художественных и документальных фильмов, в которых он выступал как режиссёр, сценарист и актёр. Его работы сыграли значительную роль в развитии армянского кинематографа. Он внёс большой вклад в армянское киноискусство, сочетая режиссёрский, сценарный и актёрский талант.

### English

Honored Figure of Armenian Cinema

Henrik Rubenovich Margaryan was born on September 17, 1925, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR. He was a prominent Soviet Armenian film director, screenwriter, and actor, Honored Artist of the Armenian SSR (1967).

From 1944 to 1946, he studied at the Yerevan Art and Theater Institute, and from 1946 to 1951, he graduated from its acting department under the guidance of Levon Kalantar. Starting in 1955, he worked at the Armenfilm studio, creating both feature and documentary films. From 1972, he produced television projects at the Armenian Television Studio. For over 30 years, he led the acting school-studio affiliated with Armenfilm, contributing to the training of a new generation of actors.

Henrik Margaryan’s creative work encompasses numerous feature and documentary films, where he served as director, screenwriter, and actor. His contributions played a significant role in the development of Armenian cinematography. He made a substantial impact on Armenian cinema, combining his talents in directing, screenwriting, and acting.

Սմբատ Շահազիզը (Շահազիզյան) ծնվել է 1840 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Աշտարակում, Ռուսական կայսրություն։ Նա հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս և մանկավարժ էր, հայ բայրոնիզմի խոշորագույն ներկայացուցիչ, արևելյան լեզուների գիտությունների թեկնածու (1867)։

Նրա հորեղբայրը հայ խորհրդային գրականագետ, պատմաբան, մանկավարժ Երվանդ Շահազիզն էր։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղական դպրոցում, 1851 թվականին ուղարկվել Մոսկվա՝ Լազարյան ճեմարանում սովորելու, որը ավարտել է 1862 թվականին։ Այնտեղ աշակերտել է Գաբրիել Յրանյանին և ջերմ բարեկամություն հաստատել Ստեփանոս Նազարյանցի հետ, ոգեշնչվելով Ալիշանի, Նալբանդյանի և Պատկանյանի ստեղծագործություններով։ Ճեմարանն ավարտելուց հետո մնացել է որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ, որտեղ սկսել է գրական գործունեությունը։ 1862 թվականից հրապարակել է առաջին բանաստեղծությունները, որոնք հրատարակվել են «Ազատության ժամեր» ժողովածուով (1860)։ Բեղմնավոր շրջանը տևել է մի քանի տարի, որի ընթացքում ստեղծել է իր գրական ժառանգության հիմնական մասը, այդ թվում՝ «Լևոնի վիշտը և զանազան բանաստեղծություններ» (1865) պոեմը, որը բայրոնիզմի ազդեցության տակ է գրված։ Նրա բանաստեղծությունը կենտրոնացած էր ազգի, հայրենիքի, լուսավորության և ազատության գաղափարների վրա, հարձակվելով կղերականության վրա որպես ժողովրդի դահիճների։ Նրա ոգևորության աղբյուրները եղել են ռուսական և եվրոպական գրողները, ինչը հանգեցրել է որոշ ազդեցությունների, սակայն նրա ինքնուրույն գործերը, ինչպես «Երազը» կամ «Ինձ մի սիրի», ցույց են տալիս անձնական քնարերգության փայլուն օրինակներ։ 1893 թվականին հիմնել է կարիքավոր գրողների «Աբով-Նազար» հիմնադրամը, 1898 թվականին թոշակի անցնելուց հետո ստեղծել կոմիտե՝ 1894-1896 թվականների Համիդյան կոտորածների հետևանքով որբացած երեխաների խնամքի համար։ Նա քննադատել է Ցարական Ռուսաստանի հակահայկական քաղաքականությունը և թուրքական դիվանագիտության երկակիությունը։ Գրական գործունեությունը դադարեցրել է 1895 թվականից հետո, կենտրոնանալով հրապարակախոսության վրա, այդ թվում՝ «Ժամանակ» պարբերականում հոդվածներով (1864)։ Մահացել է 1908 թվականի հունվարի 5-ին Մոսկվայում, 67 տարեկան հասակում, թաղված է Մոսկվայում։ Սմբատ Շահազիզի ստեղծագործությունները, հրատարակված «Ընտիր բանաստեղծություններ» (1941), «Երկեր» (1947, 1961, 1980, 1993) ժողովածուներում, կարևոր դեր են խաղացել հայ բանաստեղծության զարգացման գործում, հատկապես բայրոնիզմի և հասարակական քննադատության ոլորտներում։

### Русский

Главный голос армянского байронизма

Смбат Шахазиз (Шахазизян) родился 17 сентября 1840 года в Аштараке, Российская империя. Он был армянским поэтом, публицистом и педагогом, крупнейшим представителем армянского байронизма, кандидатом восточных языков (1867). Дядя армянского советского литературоведа, историка и педагога Ерванда Шахазизяна. Получил начальное образование в местной школе, в 1851 году был отправлен в Москву в Лазаревский институт восточных языков, который окончил в 1862 году. Там он учился у Габриэла Ераняна и подружился с Степносом Назаряном, вдохновляясь творчеством Алишана, Налбандяна и Патканяна. После окончания семинарии остался учителем армянского языка и литературы. В 1862 году начал литературную деятельность, опубликовав первый сборник стихов «Часы свободы» (1860). Его плодотворный период длился всего несколько лет, в течение которых он создал основу своего литературного наследия, включая поэму «Печаль Левона и различные стихотворения» (1865), написанную под влиянием байронизма. Его поэзия фокусировалась на идеях нации, родины, просвещения и свободы, с острой критикой духовенства как угнетателей народа. Источники вдохновения — русские и европейские писатели, что привело к некоторым влияниям, но его независимые работы, такие как «Сон» или «Не люби меня», демонстрируют блестящие примеры личной лирики. В 1893 году основал фонд «Абов-Назар» для нуждающихся писателей, в 1898 году, выйдя на пенсию, создал комитет для ухода за детьми-сиротами после Хамидских массовых убийств 1894–1896 годов. Он разоблачал антиармянскую политику царской России и двуличие турецкой дипломатии. Литературная деятельность прекратилась после 1895 года, сосредоточившись на публицистике, включая статьи в журнале «Мегу» (1864). Умер 5 января 1908 года в Москве в возрасте 67 лет, похоронен в Москве. Творчество Смбата Шахазиз опубликовано в сборниках «Избранные стихотворения» (1941), «Сочинения» (1947, 1961, 1980, 1993) и сыграло важную роль в развитии армянской поэзии, особенно в байронизма и общественной критике.

### English

Foremost Voice of Armenian Byronism

Smbat Shahaziz (Shahazizyan) was born on September 17, 1840, in Ashtarak, Russian Empire. He was an Armenian poet, publicist, and educator, the foremost representative of Armenian Byronism, candidate of Oriental studies (1867). He was the uncle of Armenian Soviet literary scholar, historian, and educator Yervand Shahaziz. He received his early education in a local school and in 1851 was sent to Moscow to study at the Lazarev Institute of Oriental Languages, which he graduated from in 1862. There, he studied under Gabriel Yeranyan and formed a close friendship with Stepanos Nazaryants, inspired by the works of Alishan, Nalbandyan, and Patkanian. After graduating, he remained as a teacher of Armenian language and literature. He began his literary career in 1862, publishing his first collection of poems *Hours of Freedom* (1860). His productive period lasted only a few years, during which he created the core of his literary legacy, including the poem *The Sorrow of Levon and Various Poems* (1865), written under the influence of Byronism. His poetry centered on themes of nation, homeland, enlightenment, and freedom, with sharp criticism of the clergy as oppressors of the people. Sources of inspiration included Russian and European writers, leading to some influences, but his independent works, such as “Dream” or “Don’t Love Me,” showcase brilliant examples of personal lyricism. In 1893, he founded the “Abov-Nazar” fund for needy writers, and in 1898, after retirement, established a committee for the care of children orphaned by the Hamidian massacres of 1894–1896. He exposed the anti-Armenian policy of Tsarist Russia and the duplicity of Turkish diplomacy. His literary activity ceased after 1895, focusing on publicism, including articles in the magazine *Megu* (1864). He died on January 5, 1908, in Moscow at the age of 67 and is buried in Moscow. Shahaziz’s works, published in collections *Selected Poems* (1941), *Works* (1947, 1961, 1980, 1993), played a crucial role in the development of Armenian poetry, particularly in Byronism and social critique.