Ռաֆայել Սարգսի Իսրայելյանը ծնվել է 1908 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Թիֆլիսում (այժմ՝ Թբիլիսի), Ռուսական կայսրություն։ Հայտնի հայ ճարտարապետ է, «Սարդարապատի հերոսամարտ» հուշահամալիրի հեղինակ։

Հայրը՝ Սարգիս Իսրայելյանը, ծնվել է Շուշիում, եղել է հայոց լեզվի և գրականության մասնագետ, բանահավաք, ակտիվ գիտական և կրթական գործունեություն է ծավալել Արցախում և Թիֆլիսում։ Մայրը՝ Մարիամ Հախնազարյանը, ծնվել է Նախիջևանում։

1925 թվականին Ռաֆայել Իսրայելյանն ավարտել է Թիֆլիսի №72 աշխատանքային դպրոցը։ 1926-1928 թվականներին սովորել է Վրաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի ճարտարապետության ֆակուլտետում։ 1929-1932 թվականներին ուսումը շարունակել է Լենինգրադի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) Կոմունալ շինարարության ինստիտուտում, այնուհետև՝ 1932-1936 թվականներին, ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի Ի. Ե. Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտում։ 1934 թվականին «գերազանցությամբ» պաշտպանել է դիպլոմային նախագիծը՝ ստանալով ճարտարապետ-արվեստագետի կոչում, իսկ 1936 թվականին՝ ճարտարապետ-նկարչի կոչում։ 1952 թվականին Լենինգրադում պաշտպանել է «Իմ աշխատանքները ճարտարապետության մեջ» ատենախոսությունը՝ ստանալով ճարտարապետության թեկնածուի գիտական աստիճան։

1934 թվականին ամուսնացել է Սոֆիա Մուրադյանի հետ։ 1936 թվականին տեղափոխվել է Երևան։ 1936-1941 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Կոմունալ տնտեսության ժողկոմատին առընթեր ճարտարապետական-նախագծային արվեստանոցում (1938 թվականից՝ «Հայպետնախագիծ»)։ 1941-1943 թվականներին եղել է Հայաստանի պատմական հուշարձանների պահպանության կոմիտեի ավագ գիտաշխատող։ 1941-1963 թվականներին դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում՝ որպես ավագ դասախոս, իսկ 1947 թվականից՝ դոցենտ։ 1947-1949 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ մինիստրների խորհրդին առընթեր ճարտարապետության գործերի վարչությունում, 1949-1951 թվականներին՝ Երքաղսովետի գործկոմի ճարտարապետական արվեստանոցում։ 1951-1973 թվականներին եղել է «Հայարդնախագիծ» ինստիտուտի բաժնի գլխավոր ճարտարապետ։

1944 թվականին Երևանում կայացել է նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը, 1969 թվականին՝ Թբիլիսիում։ 1950 թվականին ընտրվել է Երևանի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։ Նրա նշանավոր աշխատանքները ներառում են «Սարդարապատի հերոսամարտ» հուշահամալիրը (1968), «Հաղթանակ» հուշարձան-թանգարանը, «Չարենցի կամար», «Մուսա լեռան հերոսամարտ» հուշարձանը, «Արարատ» գինու մառանները (Գ. Քոչարի հետ), Երևանի օղակաձև այգու «Աղբյուր» հուշարձանը, Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (Երևան), Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցին (Մոնտևիդեո) և Սուրբ Վարդան եկեղեցին (Նյու Յորք)։ Նա նախագծել է նաև բնակելի շենքեր, ինչպիսին է Բագրատունյաց փողոցի շենքը, և իր սեփական մենատունը՝ Սարյան փողոց 9 հասցեում։

Իսրայելյանը պարգևատրվել է ԽՍՀՄ պետական առաջին կարգի մրցանակով (1951, Հաղթանակի հուշարձանի համար), Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործչի (1961) և վաստակավոր ճարտարապետի (1968) կոչումներով, ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետի կոչումով (1970), ինչպես նաև Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի բազմաթիվ պատվոգրերով։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք համատեղում են հայկական ճարտարապետության ավանդույթները ժամանակակից մոտեցումների հետ, անգնահատելի ներդրում են ունեցել Հայաստանի ճարտարապետական ժառանգության մեջ։

### Русский

Гений армянской архитектуры 

Рафаэль Саркисович Исраелян родился 17 сентября 1908 года в Тифлисе (ныне Тбилиси), Российская империя. Известный армянский архитектор, автор мемориального комплекса «Сардарапатское сражение». Его отец, Саркис Исраелян, родился в Шуши, был специалистом по армянскому языку и литературе, фольклористом, активно занимался научной и образовательной деятельностью в Арцахе и Тифлисе. Мать, Мариам Ахназарян, родилась в Нахичевани.

В 1925 году Рафаэль Исраелян окончил тифлисскую рабочую школу №72. В 1926–1928 годах учился на архитектурном факультете Грузинской академии искусств. В 1929–1932 годах продолжил обучение в Ленинградском институте коммунального строительства, а затем, в 1932–1936 годах, в Институте живописи, скульптуры и архитектуры им. И. Е. Репина при Академии художеств СССР. В 1934 году с отличием защитил дипломный проект, получив звание архитектора-художника, а в 1936 году — архитектора-живописца. В 1952 году в Ленинграде защитил диссертацию «Мои работы в архитектуре», получив степень кандидата архитектуры.

В 1934 году женился на Софии Мурадян. В 1936 году переехал в Ереван. В 1936–1941 годах работал в архитектурно-проектной мастерской при Наркомате коммунального хозяйства Армянской ССР (с 1938 года — «Армгоспроект»). В 1941–1943 годах был старшим научным сотрудником Комитета по охране исторических памятников Армении. В 1941–1963 годах преподавал в Ереванском политехническом институте, сначала как старший преподаватель, а с 1947 года — доцент. В 1947–1949 годах работал в управлении по делам архитектуры при Совете Министров Армянской ССР, в 1949–1951 годах — в архитектурной мастерской исполкома Ереванского горсовета. С 1951 по 1973 год был главным архитектором отдела института «Армгоспроект» (до 1959 года — «Армгоспроект»).

В 1944 году в Ереване прошла его первая персональная выставка, в 1969 году — в Тбилиси. В 1950 году избран депутатом Ереванского городского совета. Среди его выдающихся работ — мемориальный комплекс «Сардарапатское сражение» (1968), мемориал-музей «Победа», «Арка Чаренца», памятник «Героическое сражение Муса-Дага», винные погреба «Арарат» (совместно с Г. Кочаром), памятник-фонтан в кольцевом парке Еревана, церковь Сурб Саркис (Ереван), церкви Сурб Нерсес Шнорали (Монтевидео) и Сурб Вардан (Нью-Йорк). Он также спроектировал жилые здания, включая дом на улице Багратуняц, и собственный особняк на улице Сарьяна, 9.

Исраелян награждён Государственной премией СССР первой степени (1951, за мемориал Победы), званиями заслуженного деятеля искусств Армянской ССР (1961), заслуженного архитектора Армянской ССР (1968), народного архитектора СССР (1970), а также многочисленными грамотами Верховного Совета Армянской ССР. Его творчество, сочетавшее традиции армянской архитектуры с современными подходами, внесло неоценимый вклад в архитектурное наследие Армении.

### English

Genius of Armenian Architecture

Rafael Sarkisovich Israelyan was born on September 17, 1908, in Tiflis (now Tbilisi), Russian Empire. He was a prominent Armenian architect, best known as the author of the Sardarapat Battle Memorial Complex. His father, Sarkis Israelyan, born in Shushi, was a specialist in Armenian language and literature and a folklorist who conducted active scientific and educational work in Artsakh and Tiflis. His mother, Mariam Akhnazaryan, was born in Nakhichevan.

In 1925, Rafael Israelyan graduated from Tiflis Workers’ School No. 72. From 1926 to 1928, he studied at the architecture faculty of the Georgian Academy of Arts. From 1929 to 1932, he continued his education at the Leningrad Institute of Communal Construction, and from 1932 to 1936, at the I. E. Repin Institute of Painting, Sculpture, and Architecture under the USSR Academy of Arts. In 1934, he defended his diploma project with honors, earning the title of architect-artist, and in 1936, architect-painter. In 1952, he defended his dissertation “My Works in Architecture” in Leningrad, receiving a candidate’s degree in architecture.

In 1934, he married Sofia Muradyan. In 1936, he moved to Yerevan. From 1936 to 1941, he worked at the architectural design workshop under the Armenian SSR People’s Commissariat of Communal Economy (from 1938, “Armgosproekt”). From 1941 to 1943, he was a senior researcher at the Committee for the Preservation of Historical Monuments of Armenia. From 1941 to 1963, he taught at the Yerevan Polytechnic Institute, first as a senior lecturer and from 1947 as an associate professor. From 1947 to 1949, he worked at the Architecture Department under the Council of Ministers of the Armenian SSR, and from 1949 to 1951, at the architectural workshop of the Yerevan City Executive Committee. From 1951 to 1973, he was the chief architect of a department at the “Armgosproekt” institute.

In 1944, his first solo exhibition was held in Yerevan, followed by another in Tbilisi in 1969. In 1950, he was elected a deputy of the Yerevan City Council. His notable works include the Sardarapat Battle Memorial Complex (1968), the Victory Monument-Museum, the Charents Arch, the Musa Dagh Heroic Battle Monument, the Ararat wine cellars (with G. Kochar), the Fountain Monument in Yerevan’s Ring Park, the Surb Sarkis Church (Yerevan), the Surb Nerses Shnorhali Church (Montevideo), and the Surb Vardan Church (New York). He also designed residential buildings, such as the one on Bagrutunyats Street, and his own residence at Saryan Street 9.

Israelyan was awarded the USSR State Prize of the First Degree (1951, for the Victory Monument), the titles of Honored Artist of the Armenian SSR (1961), Honored Architect of the Armenian SSR (1968), People’s Architect of the USSR (1970), and multiple Certificates of Honor from the Supreme Soviet of the Armenian SSR. His work, blending Armenian architectural traditions with modern approaches, made an invaluable contribution to Armenia’s architectural heritage.

Արտաշես Սահակի Աբրահամյանը ծնվել է 1921 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ։ Հայ բնանկարիչ է, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1980), ԽՄԿԿ անդամ (1944), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) մասնակից, հայ դասական նկարիչների ավագ ներկայացուցիչ։

Ծնվել է տպագրիչների ընտանիքում։ 1934-1938 թվականներին սովորել է Սերգեյ Մերկուրովի անվան նկարչական ստուդիայում։ 1938 թվականին տեղափոխվել է Երևան և ընդունվել Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարան, որն ավարտել է 1941 թվականին։ 1941-1945 թվականներին մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մարտերին՝ Թամանյան 89-րդ դիվիզիայի կազմում, որը մարտական ուղի է անցել Հյուսիսային Կովկասից մինչև Բեռլին։ Ծառայել է որպես կապավոր 400-րդ գնդի վաշտերից մեկում։ 1944 թվականին Կերչի մարտերից հետո ընդունվել է ԽՄԿԿ։ Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի, Հայրենական մեծ պատերազմի 3-րդ աստիճանի, «Կարմիր խաչ», «Փառքի 3-րդ աստիճանի» շքանշաններով, ինչպես նաև «Խիզախության համար», «Կովկասի պաշտպանության համար», «Վարշավայի համար», «Մարտական ծառայությունների համար» և այլ մեդալներով։

1945-1952 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գեղանկարի բաժնում։ Նրա ստեղծագործական գործունեությունը տևել է 60 տարի։ Աբրահամյանի աշխատանքները, որոնք հիմնականում բնանկարներ են, արտացոլում են Հայաստանի բնության գեղեցկությունը։ Դրանք պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Ջերմուկի, Վանաձորի, Հրազդանի, Գյումրու արվեստի թանգարաններում, ՀՀ Մշակույթի նախարարության և Նկարիչների միության ֆոնդերում, Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում և մասնավոր հավաքածուներում։ Նրա նշանավոր կտավներից են «Ոսկեվազի առավոտը» (1955), «Ձյուն կուգա. Նորք» (1956), «Արարատը Բյուրականից» (1960), «Հրազդանի ծայրամասում» (1968), «Բարդիներով տնակ. Հին Մալիշկա» (1971), «Արենի» (1980), «Ելփին գյուղը» (1983), «Սաղմոսավանք» (1984), «Թանահատ»։

1963 թվականին նրա աշխատանքները ցուցադրվել են «Չորսի» ցուցահանդեսում՝ Լևոն Կոջոյանի, Հովահաննես Մինասյանի և Արա Հարությունյանի հետ։ 1973 թվականին կայացել է նրա անհատական ցուցահանդեսը Երևանի Նկարչի տանը, 1974 թվականին՝ Գյումրու Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցում։ 1967 թվականին պարգևատրվել է ԽՍՀՄ նկարիչների միության պատվոգրով, 1972 թվականին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ բնության պահպանության խորհրդի շնորհակալագրով, 1980 թվականին՝ ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարչի կոչմամբ, 1998 թվականին «Քասախ գետը» կտավը ՄԱԿ-ի 50-ամյակին նվիրված ցուցահանդեսում արժանացել է 3-րդ մրցանակի։ Արտաշես Աբրահամյանի ստեղծագործությունները մեծ ներդրում են ունեցել հայկական կերպարվեստի զարգացման գործում։

### Русский

Лирика армянской природы 

Арташес Сагикович Абрамян родился 17 сентября 1921 года в Александрополе (ныне Гюмри), Армянская ССР. Известный армянский пейзажист, заслуженный художник Армянской ССР (1980), член КПСС (1944), участник Восточного фронта Второй мировой войны («Великая Отечественная война», 1941–1945), старейший представитель классической армянской живописи.

Родился в семье типографов. В 1934–1938 годах получил первое профессиональное образование в художественной студии имени Сергея Меркурова. В 1938 году переехал в Ереван и поступил в художественное училище имени Фаноса Терлемезяна, которое окончил в 1941 году. В 1941–1945 годах участвовал в боевых действиях на Восточном фронте в составе 89-й Таманской дивизии, которая прошла путь от Северного Кавказа до Берлина. Служил связистом в одном из батальонов 400-го полка. В 1944 году после тяжелых боев в Керчи вступил в КПСС. Награждён орденами Красной Звезды, Отечественной войны III степени, «Красный крест», Славы III степени, а также медалями «За отвагу», «За оборону Кавказа», «За Варшаву», «За боевые заслуги» и другими.

В 1945–1952 годах учился на отделении живописи Ереванского художественно-театрального института. Его творческая деятельность длилась 60 лет. Работы Абрамяна, преимущественно пейзажи, отражают красоту природы Армении. Они хранятся в Национальной галерее Армении, музеях искусств Джермука, Ванадзора, Раздана, Гюмри, фондах Министерства культуры Армении и Союза художников, Третьяковской галерее в Москве, а также в частных коллекциях. Среди его известных полотен: «Утро в Воскеване» (1955), «Снег идет. Норк» (1956), «Арарат из Бюракана» (1960), «На окраине Раздана» (1968), «Домик с тополями. Старая Малишка» (1971), «Арани» (1980), «Село Елпин» (1983), «Сaghмосаванк» (1984), «Танахат».

В 1963 году его работы были представлены на выставке «Четверых» вместе с Левоном Коджояном, Ованесом Минасяном и Ара Арутюняном. В 1973 году состоялась его персональная выставка в Доме художника в Ереване, в 1974 году — в художественной школе имени Меркурова в Гюмри. В 1967 году награждён грамотой Союза художников СССР, в 1972 году — благодарственным письмом Совета по охране природы АН Армянской ССР, в 1980 году удостоен звания заслуженного художника Армянской ССР, в 1998 году картина «Река Касах» получила третью премию на выставке, посвящённой 50-летию ООН. Творчество Арташеса Абрамяна внесло значительный вклад в развитие армянского изобразительного искусства.

### English

Lyric of Armenia’s Nature 

Artashes Sahakovich Abrahamyan was born on September 17, 1921, in Alexandropol (now Gyumri), Armenian SSR. He was a renowned Armenian landscape painter, Honored Artist of the Armenian SSR (1980), member of the Communist Party (1944), participant in the Eastern Front of World War II (“Great Patriotic War,” 1941–1945), and a senior representative of classical Armenian painting.

Born into a family of printers, he received his initial professional education from 1934 to 1938 at the Sergei Merkurov Art Studio. In 1938, he moved to Yerevan and enrolled in the Panos Terlemezian Art School, graduating in 1941. From 1941 to 1945, he fought in World War II as part of the 89th Tamanskaya Division, which advanced from the North Caucasus to Berlin. He served as a signalman in one of the battalions of the 400th Regiment. In 1944, after heavy fighting in Kerch, he joined the Communist Party. He was awarded the Order of the Red Star, Order of the Patriotic War III Degree, Red Cross, Order of Glory III Degree, and medals “For Courage,” “For the Defense of the Caucasus,” “For Warsaw,” “For Battle Merits,” among others.

From 1945 to 1952, he studied at the painting department of the Yerevan Art and Theater Institute. His creative career spanned 60 years. Abrahamyan’s works, primarily landscapes, capture the beauty of Armenia’s nature. They are housed in the National Gallery of Armenia, art museums in Jermuk, Vanadzor, Hrazdan, and Gyumri, the funds of the Ministry of Culture of Armenia and the Artists’ Union, the Tretyakov Gallery in Moscow, and private collections. His notable works include *Morning in Voskevan* (1955), *Snow is Coming. Norq* (1956), *Ararat from Byurakan* (1960), *On the Outskirts of Hrazdan* (1968), *House with Poplars. Old Malishka* (1971), *Areni* (1980), *Yelpin Village* (1983), *Saghmosavank* (1984), and *Tanahat*.

In 1963, his works were exhibited at the “Four Artists” exhibition alongside Levon Kojoyan, Hovhannes Minasyan, and Ara Harutyunyan. In 1973, his solo exhibition was held at the House of Artists in Yerevan, and in 1974, it moved to the Merkurov Art School in Gyumri. In 1967, he received a certificate of honor from the USSR Artists’ Union, in 1972, a letter of gratitude from the Nature Conservation Council of the Armenian SSR Academy of Sciences, in 1980, the title of Honored Artist of the Armenian SSR, and in 1998, his painting *Kasakh River* won third prize at an exhibition dedicated to the 50th anniversary of the UN. Artashes Abrahamyan’s work significantly contributed to the development of Armenian fine arts.

Եվգենի Վահանի Պետրոսյանը (Պետրոսյանց) ծնվել է 1945 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Բաքվում։ Նա հայտնի հայ ստենդ-ափ երգիծաբան, հեռուստահաղորդավար, կատակերգու, գրող և դերասան է, ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1991)։

Ծնվել է հայ մաթեմատիկոս Վահան Պետրոսյանցի (1903-1962) և հրեա Բելլա Գրիգորևնայի (1910-1967) ընտանիքում։ Դպրոցական տարիներից ելույթ է ունեցել Բաքվի ակումբներում և մշակութային կենտրոններում՝ կարդալով առակներ, բանաստեղծություններ, խաղալով ժողովրդական թատրոններում և վարելով համերգներ։

1961 թվականին ավարտել է Բաքվի միջնակարգ դպրոցը և տեղափոխվել Մոսկվա, որտեղ սովորել է Էստրադային արվեստի համառուսական ստեղծագործական կենտրոնում։ 1962 թվականից սկսել է ելույթ ունենալ պրոֆեսիոնալ բեմերում, սովորել է Մոսկվայի պետական դրամատիկական թատրոնում։ 1960-ականներից մուտք է գործել հեռուստատեսություն՝ վարելով «Կապույտ կրակներ», «Հումորի երեկոներ», «Արտլոտո», «Առավոտյան փոստ», «Անշլագ» և այլ հաղորդումներ։ 1970 թվականին ճանաչվել է ԽՍՀՄ էստրադային արտիստների 4-րդ մրցույթի հաղթող։

1979 թվականին հիմնել է «Մանրապատումներ» թատրոնը, որին կից գործում է «Էստրադային հումորի կենտրոն»՝ հավաքագրելով 19-20-րդ դարերի էստրադայի պատմության նյութեր։ Բեմադրել է բազմաթիվ ներկայացումներ, այդ թվում՝ «Բարի խոսքը կատվին էլ է հաճելի», «Ինչպե՞ս եք», «Մենք բոլորս հիմարներ ենք», «Բենեֆիս», «30 տարի բեմում», «Երբ գումարները երգում են ռոմանսներ»։ 1994 թվականից ռուսական առաջին ալիքով հեռարձակվում է նրա «Սմեխապանարամա» հաղորդումը, իսկ 1999 թվականին կայացել է «Ընտանեկան ուրախություններ» ներկայացման պրեմիերան։ Հեղինակ է «Ցանկանում են արտիստ դառնալ», «Եվգենի Պետրոսյանը անեկդոտների աշխարհում», «Մեծ խճանկար», «Ինչի վրա է ծիծաղում Պետրոսյանը» գրքերի։ 1963 թվականից բազմիցս ելույթ է ունեցել Հայաստանում։

Պարգևատրվել է ՌԴ պատվո շքանշանով (1995), ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստի (1985) և ժողովրդական արտիստի (1991) կոչումներով։ Անձնական կյանքում ամուսնացել է հինգ անգամ, ունի դուստր՝ Վիկտորինա Պետրոսյանց (արվեստաբան, պրոդյուսեր), երկու թոռ (Անդրեյ, Մարկ) և որդի՝ Վահան Պետրոսյան (2020)։ Եվգենի Պետրոսյանի ստեղծագործական ժառանգությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել ռուսական և հայկական էստրադային հումորի զարգացման վրա։

### Русский

Король юмора на сцене и телевидении

Евгений Ваганович Петросян (Петросянц) родился 16 сентября 1945 года в Баку. Известный армянский и советский стендап-комик, телеведущий, юморист, писатель и актёр, народный артист РСФСР (1991). Родился в семье армянского математика Вагана Межлумовича Петросянца (1903–1962) и еврейки Беллы Григорьевны (1910–1967). С школьных лет по собственной инициативе выступал в бакинских клубах и домах культуры, читал басни, стихи, играл в сценках народных театров и вёл концерты.

В 1961 году окончил бакинскую среднюю школу и переехал в Москву, где учился во Всероссийском творческом центре эстрадного искусства. С 1962 года начал выступать на профессиональной сцене, учился в Московском государственном драматическом театре. В 1960-х годах вошёл в телевидение, вёл программы «Голубой огонёк», «Вечера юмора», «Артлото», «Утренняя почта», «Аншлаг» и другие. В 1970 году стал лауреатом 4-го Всесоюзного конкурса артистов эстрады.

В 1979 году основал Театр миниатюр, при котором действует Центр эстрадного юмора, где собраны уникальные материалы по истории эстрады XIX–XX веков: газеты, журналы, фотографии, афиши. Поставил множество спектаклей в Московском театре эстрады, включая «Доброе слово и кошке приятно», «Как дела?», «Мы все дураки», «Бенефис», «30 лет на сцене», «Когда финансы поют романсы». С 1994 года на Первом канале выходит его программа «Смехопанорама», представляющая мастеров разговорного жанра разных поколений. В 1999 году состоялась премьера спектакля «Семейные радости», который до сих пор идёт на сцене Театра эстрады. В 2000–2005 годах создал программу «Шутка за шуткой». Автор книг «Хочу быть артистом», «Евгений Петросян в мире анекдотов», «Большая хохмоса», «На что смеётся Петросян». С 1963 года неоднократно выступал в Армении.

Награждён орденом Почёта РФ (1995), званиями заслуженного артиста РСФСР (1985) и народного артиста РСФСР (1991). Был женат пять раз, имеет дочь Викторину Петросянц (искусствовед, продюсер), двух внуков (Андрей, Марк) и сына Вагана Петросяна (2020). Творческое наследие Евгения Петросяна оказало значительное влияние на развитие русского и армянского эстрадного юмора.

### English

Monarch of Stage and Screen Humor

Yevgeny Vaganovich Petrosyan (Petrosyants) was born on September 16, 1945, in Baku. He is a renowned Armenian and Soviet stand-up comedian, television host, humorist, writer, and actor, People’s Artist of the RSFSR (1991). Born to Armenian mathematician Vagan Mejlumovich Petrosyants (1903–1962) and Jewish Bella Grigoryevna (1910–1967), he began performing in Baku’s clubs and cultural centers during his school years, reciting fables, poems, acting in folk theater scenes, and hosting concerts.

In 1961, he graduated from a Baku secondary school and moved to Moscow, where he studied at the All-Russian Creative Center of Variety Art. From 1962, he performed on professional stages and studied at the Moscow State Drama Theater. In the 1960s, he entered television, hosting programs such as *Blue Light*, *Evenings of Humor*, *Artloto*, *Morning Mail*, and *Anshlag*. In 1970, he won the 4th All-Union Variety Artists Competition.

In 1979, he founded the Miniature Theater, which includes the Variety Humor Center, housing unique materials on 19th–20th-century variety art history: newspapers, magazines, photos, and posters. He staged numerous performances at the Moscow Variety Theater, including *Kind Words Please Even a Cat*, *How Are You?*, *We Are All Fools*, *Benefit*, *30 Years on Stage*, and *When Finances Sing Romances*. Since 1994, his show *Smekhopanorama* has aired on Russia’s Channel One, featuring masters of the spoken genre from various generations. In 1999, the performance *Family Joys* premiered and continues to be staged at the Variety Theater. From 2000 to 2005, he created the show *Joke After Joke*. He authored the books *I Want to Be an Artist*, *Yevgeny Petrosyan in the World of Jokes*, *Big Khokhmosa*, and *What Petrosyan Laughs At*. Since 1963, he has performed multiple times in Armenia.

He has been awarded the Order of Honor of the Russian Federation (1995), and the titles of Honored Artist of the RSFSR (1985) and People’s Artist of the RSFSR (1991). Petrosyan has been married five times, with a daughter, Viktorina Petrosyants (art historian, producer), two grandsons (Andrey, Mark), and a son, Vagan Petrosyan (2020). Yevgeny Petrosyan’s creative legacy has significantly influenced the development of Russian and Armenian variety humor.

Արամ Միքայելի Եսայանը մահացել է 1957 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Երևանում։ Նա հայ խորհրդային իրավաբան էր, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր (1945), պրոֆեսոր (1947)։

Ծնվել է 1891 թվականի մայիսի 10-ին Երևանում, Ռուսական կայսրություն։ Սովորել է Երևանի արական գիմնազիայում, իսկ 1918 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Նույն թվականին աշխատել է Մոսկվայի սովետի հողագործության կոմիսարիատում և ՌԽՍՖՀ ազգությունների ժողկոմատի հայկական գործերի կոմիսարիատում։ 1920 թվականին մասնակցել է Մայիսյան ապստամբությանը։ 1920-1921 թվականներին եղել է Երևանի հեղափոխական տրիբունալի նախագահ, 1921-1922 թվականներին՝ ժողովրդական դատավորների խորհրդի նախագահ, 1925-1930 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն դատարանի կոլեգիայի անդամ, իսկ 1938-1949 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության իրավաբանական բաժնի վարիչ։ 1926-1930 թվականներին դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում, որտեղ 1936-1957 թվականներին եղել է քաղաքացիական ամբիոնի վարիչ։ Նրա աշխատությունները ներառում են «Տնտեսական իրավունքի հիմունքները» (1935), «Մուլքադարական իրավունքը Հայաստանում» (1948), «Գյուղացիական ծխի ունեցվածքի ժառանգման հարցերի մասին», «Հեղինակային իրավունք», «Սովետական Հայաստանի առաջին հինգ տարիների քաղաքացիական օրենսդրության պատմություն» և «Սոցիալիստական սեփականությունը և նրա պահպանումը» (1954)։ Արամ Եսայանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել հայկական իրավաբանական գիտության և կրթության զարգացման գործում, մասնավորապես՝ սովետական Հայաստանի քաղաքացիական օրենսդրության հիմնավորման և իրավական համակարգի ձևավորման մեջ։

### Русский

Основоположник правовой системы Советской Армении

Арам Микаелович Есаян скончался 14 сентября 1957 года в Ереване, Армянская ССР. Он был армянским советским юристом, доктором юридических наук (1945), профессором (1947). Родился 10 мая 1891 года в Ереване, Российская империя. Учился в местной мужской гимназии, а в 1918 году окончил юридический факультет Московского государственного университета. В том же году работал в комиссариате земледелия Московского совета и в армянском отделе комиссариата по делам национальностей РСФСР. В 1920 году участвовал в Майском восстании. В 1920–1921 годах был председателем Ереванского революционного трибунала, в 1921–1922 годах — председателем совета народных судей, в 1925–1930 годах — членом коллегии Верховного суда Армянской ССР, а в 1938–1949 годах — заведующим юридическим отделом Президиума Верховного Совета Армянской ССР. В 1926–1930 годах преподавал в Ереванском государственном университете, где с 1936 по 1957 год возглавлял кафедру гражданского права. Его труды включают «Основы экономического права» (1935), «Мулкдарское право в Армении» (1948), «О вопросах наследования имущества крестьянского хозяйства», «Авторское право», «История гражданского законодательства Советской Армении первых пяти лет» и «Социалистическая собственность и её охрана» (1954). Работы Арама Есаяна внесли значительный вклад в развитие армянской юридической науки и образования, особенно в обоснование гражданского законодательства Советской Армении и формирование правовой системы.

### English

Founder of Soviet Armenia’s Legal System

Aram Mikayelovich Yesayan passed away on September 14, 1957, in Yerevan, Armenian SSR. He was an Armenian Soviet jurist, Doctor of Juridical Sciences (1945), and professor (1947). Born on May 10, 1891, in Yerevan, Russian Empire, he studied at the local male gymnasium and graduated from the Faculty of Law at Moscow State University in 1918. In the same year, he worked in the Agriculture Commissariat of the Moscow Soviet and the Armenian Affairs Department of the RSFSR People’s Commissariat for Nationalities. In 1920, he participated in the May Uprising. From 1920 to 1921, he served as chairman of the Yerevan Revolutionary Tribunal, from 1921 to 1922 as chairman of the Council of People’s Judges, from 1925 to 1930 as a member of the Collegium of the Supreme Court of the Armenian SSR, and from 1938 to 1949 as head of the Legal Department of the Presidium of the Supreme Soviet of the Armenian SSR. He taught at Yerevan State University from 1926 to 1930 and served as head of the Civil Law Department from 1936 to 1957. His works include *Fundamentals of Economic Law* (1935), *Mulkdar Law in Armenia* (1948), *On the Issues of Inheritance of Peasant Household Property*, *Copyright*, *History of Civil Legislation of Soviet Armenia in Its First Five Years*, and *Socialist Property and Its Protection* (1954). Aram Yesayan’s contributions significantly advanced Armenian legal science and education, particularly in shaping the civil legislation and legal framework of Soviet Armenia.

Արծվին Հայկի Գրիգորյանը մահացել է 2012 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Երևանում, Հայաստան։ Նա հայ ճարտարապետ էր, ճարտարապետների միջազգային ակադեմիայի մոսկովյան բաժանմունքի ակադեմիկոս, ճարտարապետության դոկտոր և պրոֆեսոր։

Ծնվել է 1935 թվականի մայիսի 25-ին Թիֆլիսում, Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն։ Նա ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ Հռիփսիմե Սիմոնյանի որդին էր։ 1952-1958 թվականներին սովորել է Երևանի Կ. Մարքսի անվան Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ճարտարապետության բաժնում։ 1959-1966 թվականներին աշխատել է «Երևաննախագիծ» ինստիտուտում որպես ճարտարապետ, 1966-1991 թվականներին՝ որպես նախագծերի գլխավոր ճարտարապետ։ 1969-1974 թվականներին եղել է Հայաստանի ճարտարապետների միության վարչության նախագահի առաջին տեղակալ, իսկ 1974-1991 թվականներին՝ վարչության նախագահ։ 1982-1986 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահի առաջին տեղակալ։ 1991-2012 թվականներին ղեկավարել է Երևանի ճարտարապետության և շինարարության պետական համալսարանի «Քաղաքաշինություն» ամբիոնը և եղել է ճարտարապետության մասնագիտական խորհրդի նախագահի տեղակալ։ 1975-1991 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ճարտարապետների միության վարչության քարտուղար, իսկ 1978-1987 թվականներին՝ Երևանի քաղխորհրդի պատգամավոր, 1981-1991 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր։ Նրա նախագծերով Երևանում կառուցվել են բազմաթիվ կառույցներ, այդ թվում՝ Երևանի գլխավոր հատակագիծ (1992), «Նոր Արեշ-2» բնակշրջանի հատակագիծ (1984), Արևելյան Հայաստանի Ռուսաստանի կազմի մեջ մտնելու 150-ամյակին նվիրված համալիր (1984), Փարիզի «Լա Վիլլետ» զբոսայգու մրցութային նախագիծ (1982), Երևանյան լճի առափնյա զբոսայգի (1979) և այլն։ Նա պարգևատրվել է ԽՍՀՄ ճարտարապետների միության մեդալով և Հայաստանի Պետական մրցանակով (1977)։ Արծվին Գրիգորյանի աշխատանքները մեծ դեր են խաղացել Երևանի ճարտարապետական դիմագծի ձևավորման և հայկական ճարտարապետության զարգացման գործում։

### Русский

Зеркало Еревана

Арцвин Айкович Григорян скончался 14 сентября 2012 года в Ереване, Армения. Он был армянским архитектором, академиком московского отделения Международной академии архитектуры, доктором архитектуры и профессором. Родился 25 мая 1935 года в Тбилиси, Закавказская СФСР. Был сыном народной художницы Армянской ССР Рипсиме Симонян. В 1952–1958 годах учился на архитектурном отделении строительного факультета Ереванского политехнического института имени К. Маркса. В 1959–1966 годах работал архитектором в институте «Ереванпроект», а с 1966 по 1991 год — главным архитектором проектов. В 1969–1974 годах был первым заместителем председателя правления Союза архитекторов Армении, а с 1974 по 1991 год — председателем правления. В 1982–1986 годах занимал пост первого заместителя председателя Госстроя Армянской ССР. С 1991 по 2012 год возглавлял кафедру градостроительства Ереванского государственного университета архитектуры и строительства и был заместителем председателя специализированного совета по архитектуре. В 1975–1991 годах был секретарём правления Союза архитекторов СССР, а в 1978–1987 годах — депутатом Ереванского горсовета, в 1981–1991 годах — народным депутатом СССР. По его проектам в Ереване построены многочисленные объекты, включая генеральный план Еревана (1992), детальный план микрорайона «Нор Ареш-2» (1984), комплекс к 150-летию вхождения Восточной Армении в состав России (1984), конкурсный проект парка «Ла Виллет» в Париже (1982), прибрежный парк Ереванского озера (1979) и другие. Награждён медалью Союза архитекторов СССР и Государственной премией Армении (1977). Работы Арцвина Григоряна сыграли важную роль в формировании архитектурного облика Еревана и развитии армянской архитектуры.

### English

Mirror of Yerevan

Artzvin Haykovich Grigoryan passed away on September 14, 2012, in Yerevan, Armenia. He was an Armenian architect, academician of the Moscow branch of the International Academy of Architecture, Doctor of Architecture, and professor. Born on May 25, 1935, in Tbilisi, Transcaucasian SFSR, he was the son of People’s Artist of the Armenian SSR Ripsime Simonyan. From 1952 to 1958, he studied at the architecture department of the construction faculty of the Yerevan Polytechnic Institute named after K. Marx. From 1959 to 1966, he worked as an architect at the “Yerevanproject” Institute, and from 1966 to 1991, as the chief architect of projects. From 1969 to 1974, he served as the first deputy chairman of the Armenian Architects’ Union, and from 1974 to 1991, as its chairman. From 1982 to 1986, he was the first deputy chairman of the Armenian SSR State Construction Committee. From 1991 to 2012, he headed the Urban Planning Department at the Yerevan State University of Architecture and Construction and served as deputy chairman of the architecture specialized council. From 1975 to 1991, he was the secretary of the USSR Architects’ Union, and from 1978 to 1987, a deputy of the Yerevan City Council, and from 1981 to 1991, a People’s Deputy of the USSR. His projects contributed to the construction of numerous structures in Yerevan, including the city’s master plan (1992), the detailed plan for the “Nor Aresh-2” residential area (1984), a complex commemorating the 150th anniversary of Eastern Armenia’s incorporation into Russia (1984), the competition project for the “La Villette” park in Paris (1982), the Yerevan Lake coastal park (1979), and others. He was awarded the USSR Architects’ Union Medal and the Armenian State Prize (1977). Artzvin Grigoryan’s work played a significant role in shaping Yerevan’s architectural landscape and advancing Armenian architecture.

Սամվել Մհերի Խալաթյանը մահացել է 2024 թվականի սեպտեմբերի 14-ին։ Նա հայ գրող, դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, երգիծաբան էր, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2010), Վանաձորի պատվավոր քաղաքացի (2020), Հայաստանի Գրողների, Թատերական գործիչների, Ժուռնալիստների, Նկարիչների միությունների և Ժուռնալիստների միջազգային ֆեդերացիայի (IFJ) անդամ։

Ծնվել է 1950 թվականի հունվարի 9-ին Կիրովականում (այժմ՝ Վանաձոր), Հայկական ԽՍՀ։ 1967 թվականին ավարտել է Մ. Մաշտոցի անվան միջնակարգ դպրոցը, 1978 թվականին՝ Վանաձորի մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։

Դեռ դպրոցական տարիներից աշխատել է շինարարությունում, 1967 թվականից՝ որպես բանվոր, Վանաձորի պետական թատրոնում՝ սկսնակ դերասան, «Կառուցող» թերթում՝ գրական աշխատող։ 1970-1972 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում։ 1972 թվականից աշխատել է «Գուգարք» և «Կայծ» թերթերում՝ որպես գրական աշխատող և բաժնի վարիչ։ 1982 թվականից եղել է ՀԿԿ Կիրովականի քաղկոմի մամուլի և մշակույթի գծով հրահանգիչ։ 1988 թվականին ակտիվորեն մասնակցել է Ղարաբաղյան շարժմանը, «Ղարաբաղ» կոմիտեի ստեղծմանը, ինչի համար հեռացվել է ԽՄԿԿ-ից։ 1990 թվականին ընտրվել է Վանաձորի քաղխորհրդի պատգամավոր և նշանակվել «Վերածնունդ» թերթի գլխավոր խմբագիր։ 1996 թվականին դարձել է «Լոռու մարզ» թերթի գլխավոր խմբագիր։ Հիմնադրել և խմբագրել է «Եղինջ», «Խաթաբալա», «Արփի» և «Նշտար» թերթերը։ 1999 թվականին նշանակվել է Վանաձորի Հովհաննես Աբելյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի տնօրեն։ 2003-2007 թվականներին աշխատել է Երևանի Հայաստանի ազգային պատկերասրահում՝ որպես փոխտնօրեն և գիտական քարտուղար։ 2007 թվականից եղել է Լոռու մարզպետի օգնական, 2011 թվականից՝ մարզպետարանի տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի բաժնի պետ, իսկ 2016-2019 թվականներին՝ կրոնական և հասարակական կազմակերպությունների հետ աշխատանքի պատասխանատու։ 1985 թվականից եղել է Վանաձորի պետական թատրոնի գեղարվեստական խորհրդի անդամ, 2016 թվականից՝ գրական մասի վարիչ։

Սամվել Խալաթյանի ստեղծագործական ժառանգությունը բազմաժանր է՝ ընդգրկելով 52 ժողովածու, այդ թվում՝ բանաստեղծություններ, վիպակներ, մենագրություններ, պիեսներ և երգիծանքներ։ Նրա գործերը թարգմանվել են ռուսերեն, ռումիներեն, պարսկերեն, լեհերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն և այլ լեզուներով։ Նրա 30 պիեսները բեմադրվել են 79 անգամ Հայաստանի և արտերկրի (Հալեպ, Կիպրոս, Լոս Անջելես, Ստամբուլ, Քյոլն, Ստեփանակերտ, Թբիլիսի) թատրոններում։ Նրա «Վերջին ծաղրածուն» տրագիկոմեդիան 2004 թվականին SIBIU միջազգային թատերական փառատոնում ճանաչվել է տարվա լավագույն պիեսներից մեկը։ Խալաթյանը հեղինակել է նաև «Հարևաններ» ֆոլկ-օպերայի լիբրետոն, «Թումանյանական աշխարհ» պարային ներկայացման տեքստը, կարճամետրաժ ֆիլմերի սցենարներ և բազմաթիվ երգերի խոսքեր։ Նրա «Կեսօրյա ստվերներ» վիպակի հիման վրա նկարահանվել է «Անցյալի ստվերներ» սերիալը (2013)։ Նա պարգևատրվել է բազմաթիվ մրցանակներով, այդ թվում՝ ՀՀ Երախտագիտության մեդալով (2016), «Արտավազդ» մրցանակով (2013), Վանաձորի պատվավոր քաղաքացու կոչմամբ (2020) և այլն։ Սամվել Խալաթյանի ստեղծագործությունները մեծ ներդրում են ունեցել հայ գրականության, թատերարվեստի և մշակույթի զարգացման գործում։

### Русский

Добрый рыцарь сатиры

Самвел Мгерович Халатян скончался 14 сентября 2024 года. Он был армянским писателем, драматургом, прозаиком, поэтом, сатириком, заслуженным деятелем культуры Армении (2010), почётным гражданином Ванадзора (2020), членом Союза писателей, театральных деятелей, журналистов и художников Армении, а также Международной федерации журналистов (IFJ). Родился 9 января 1950 года в Кировакане (ныне Ванадзор), Армянская ССР. В 1967 году окончил среднюю школу имени М. Маштоца, а в 1978 году — филологический факультет Ванадзорского педагогического института.

С школьных лет работал на стройке, с 1967 года — рабочим на производстве, начинающим актёром в Ванадзорском государственном театре, литературным сотрудником газеты «Каруцог». В 1970–1972 годах служил в Советской армии. С 1972 года работал в газетах «Гугарк» и «Кайц» литературным сотрудником и заведующим отделом. С 1982 года был инструктором по вопросам печати и культуры в Кироваканском горкоме КПСС. В 1988 году активно участвовал в Карабахском движении, создании и деятельности местного комитета «Карабах», за что был исключён из КПСС. В 1990 году избран депутатом городского совета Ванадзора и назначен главным редактором газеты «Верацнунд». В 1996 году стал главным редактором областной газеты «Лори марз». Основал и редактировал сатирические журналы «Егиндж» и «Хатабала», общественно-политическую газету «Арпи» и медицинскую газету «Нштар». В 1999 году назначен директором Ванадзорского государственного драматического театра имени О. Абеляна. В 2003–2007 годах работал в Ереване заместителем директора и научным секретарём Национальной галереи Армении. С 2007 года был помощником губернатора Лорийской области, с 2011 года — начальником отдела информации и связей с общественностью Лорийской областной администрации, а с 2016 по 2019 год — ответственным за работу с религиозными и общественными организациями. С 1985 года был членом художественного совета Ванадзорского театра, а с 2016 года — заведующим литературной частью.

Творческое наследие Самвела Халатяна многожанрово: он опубликовал 52 сборника, включая стихи, повести, монографии, пьесы и сатиру. Его произведения переведены на русский, румынский, персидский, польский, французский, английский и другие языки. 30 его пьес были поставлены 79 раз в театрах Армении и за рубежом (Алеппо, Кипр, Лос-Анджелес, Стамбул, Кёльн, Степанакерт, Тбилиси). Трагикомедия «Последний шут» в 2004 году на международном театральном фестивале SIBIU была признана одной из лучших пьес года. Халатян написал либретто для фолк-оперы «Соседи» Степана Ростуна (1983), текст для танцевального спектакля «Туманяновский мир» ансамбля «Оровел» (2019), сценарии для короткометражных фильмов и тексты песен. По мотивам его повести «Полуденные тени» снят сериал «Тени прошлого» (2013). Он был удостоен множества наград, включая медаль Благодарности РА (2016), премию «Артавазд» (2013), звание почётного гражданина Ванадзора (2020) и другие. Творчество Самвела Халатяна внесло значительный вклад в развитие армянской литературы, театрального искусства и культуры.

### English

The Good Knight of Satire

Samvel Mherovich Khalatyan passed away on September 14, 2024. He was an Armenian writer, playwright, prose writer, poet, and satirist, Honored Cultural Figure of Armenia (2010), Honorary Citizen of Vanadzor (2020), and a member of the Writers’, Theater Workers’, Journalists’, and Artists’ Unions of Armenia, as well as the International Federation of Journalists (IFJ). Born on January 9, 1950, in Kirovakan (now Vanadzor), Armenian SSR, he graduated from M. Mashtots Secondary School in 1967 and the philological faculty of Vanadzor Pedagogical Institute in 1978.

From his school years, he worked in construction, and from 1967 as a factory worker, a beginner actor at the Vanadzor State Theater, and a literary staff member at the *Karutsog* newspaper. From 1970 to 1972, he served in the Soviet Army. From 1972, he worked at the *Gugark* and *Kayts* newspapers as a literary staff member and department head. From 1982, he was an instructor for press and culture at the Kirovakan City Committee of the Communist Party. In 1988, he actively participated in the Karabakh movement and the creation of the local “Karabakh” committee, for which he was expelled from the Communist Party. In 1990, he was elected a deputy of the Vanadzor City Council and appointed editor-in-chief of the *Veratsnund* newspaper. In 1996, he became editor-in-chief of the *Lori Marz* regional newspaper. He founded and edited the satirical magazines *Yeginj* and *Khatabala*, the socio-political newspaper *Arpi*, and the healthcare newspaper *Nshtar*. In 1999, he was appointed director of the Vanadzor Hovhannes Abelyan State Dramatic Theater. From 2003 to 2007, he worked in Yerevan as deputy director and scientific secretary of the National Gallery of Armenia. From 2007, he was an assistant to the Lori region governor, from 2011, head of the information and public relations department of the Lori Regional Administration, and from 2016 to 2019, responsible for work with religious and public organizations. Since 1985, he was a member of the artistic council of the Vanadzor State Theater, and from 2016, head of its literary department.

Samvel Khalatyan’s creative legacy is multifaceted, encompassing 52 collections, including poetry, novels, monographs, plays, and satire. His works have been translated into Russian, Romanian, Persian, Polish, French, English, and other languages. His 30 plays have been staged 79 times in theaters in Armenia and abroad (Aleppo, Cyprus, Los Angeles, Istanbul, Cologne, Stepanakert, Tbilisi). His tragicomedy *The Last Jester* was recognized as one of the best plays of 2004 at the SIBIU International Theater Festival. Khalatyan authored the libretto for Stepan Rostom’s folk opera *Neighbors* (1983), the text for the dance performance *Tumanyan World* by the *Orovel* ensemble (2019), scripts for short films, and lyrics for numerous songs. The TV series *Shadows of the Past* (2013) was based on his novel *Midday Shadows*. He received numerous awards, including the RA Medal of Gratitude (2016), the *Artavazd* Award (2013), the title of Honorary Citizen of Vanadzor (2020), and others. Samvel Khalatyan’s work significantly contributed to the development of Armenian literature, theater, and culture.

Տիգրան Սերգեյի Խաչատուրովը  մահացել է 1989 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Մոսկվայում, ԽՍՀՄ։ Նա խորհրդային տնտեսագետ էր, տնտեսագիտության դոկտոր (1940), պրոֆեսոր (1940) և ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1966)։

Ծնվել է 1906 թվականի սեպտեմբերի 23-ին (հոկտեմբերի 6-ին) Մոսկվայում, Ռուսական կայսրություն։ 1928 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի հասարակական գիտությունների ֆակուլտետը։ Դասավանդել է տրանսպորտի էկոնոմիկա Մոսկվայի համալսարանում (1930-1931), տրանսպորտային ինժեներների ինստիտուտում (1931-1954), երկաթուղային տրանսպորտի ակադեմիայում (1947-1954), Տրանսպորտա-տնտեսագիտական ինստիտուտում (1952-1963) և այլ բուհերում։ Եղել է Երկաթուղային տրանսպորտի համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն և «Տեխնիկա ժելեզնիխ դորոգ» ամսագրի խմբագիր (1945-1949)։ Կազմակերպել և ղեկավարել է ԽՍՀՄ ԳԱ տրանսպորտային համալիր պրոբլեմների ինստիտուտը (1955-1959)։ 1957 թվականից եղել է ԽՍՀՄ Պետպլանի էքսպերտ հանձնաժողովի անդամ, ԽՍՀՄ ԳԱ կապիտալ ներդրումների արդյունավետության և նոր տեխնիկայի գիտական խորհրդի նախագահ, «Վոպրոսի էկոնոմիկի» ամսագրի խմբագրական կոլեգիայի անդամ, իսկ 1966 թվականից՝ գլխավոր խմբագիր։ 1967-1971 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ Նախագահության անդամ՝ էկոնոմիկայի բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար։ 1970 թվականից՝ Հունգարիայի ԳԱ պատվավոր անդամ։ Հեղինակ է տրանսպորտի էկոնոմիկայի, կապիտալ ներդրումների արդյունավետության, վերարտադրության տեսության և սովետական էկոնոմիկայի զարգացման վերաբերյալ շուրջ 20 մենագրության, գրքույկի և 300 հոդվածի, որոնք թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով (անգլերեն, ֆրանսերեն, ճապոներեն, բուլղարերեն և այլն)։ Նրա աշխատանքները, ներառյալ «Էկոնոմիկա տրանսպորտա» (1959), «Էկոնոմիչեսկայա էֆեկտիվնոստ կապիտալնիխ վլոժենիյ» (1964) և «Սոցիալիստիչեսկոե ռասշիրենոե վոսպրոիզվոդստվո» (1971), կարևոր դեր են խաղացել խորհրդային տնտեսագիտության զարգացման գործում։

### Русский

Гений капитальных вложений, академик

Тигран Сергеевич Хачатуров скончался 14 сентября 1989 года в Москве, СССР. Он был советским экономистом, доктором экономических наук (1940), профессором (1940) и академиком Академии наук СССР (1966). Родился 23 сентября (6 октября) 1906 года в Москве, Российская империя. В 1928 году окончил факультет общественных наук Московского университета. Преподавал экономику транспорта в Московском университете (1930–1931), Институте инженеров транспорта (1931–1954), Академии железнодорожного транспорта (1947–1954), Транспортно-экономическом институте (1952–1963) и других вузах. Был директором Всесоюзного научно-исследовательского института железнодорожного транспорта и редактором журнала «Техника железных дорог» (1945–1949). Организовал и руководил Институтом проблем транспортного комплекса АН СССР (1955–1959). С 1957 года был членом экспертной комиссии Госплана СССР, председателем научного совета АН СССР по эффективности капитальных вложений и новой техники, членом редколлегии журнала «Вопросы экономики», а с 1966 года — его главным редактором. В 1967–1971 годах был членом Президиума АН СССР и академиком-секретарём отделения экономики. С 1970 года — почётный член Венгерской академии наук. Автор около 20 монографий, брошюр и 300 статей по экономике транспорта, эффективности капитальных вложений, теории воспроизводства и развитию советской экономики, многие из которых переведены на английский, французский, японский, болгарский и другие языки. Его труды, включая «Экономику транспорта» (1959), «Экономическую эффективность капитальных вложений» (1964) и «Социалистическое расширенное воспроизводство» (1971), сыграли важную роль в развитии советской экономической науки.

### English

Genius of Capital Investments, academic

Tigran Sergeyevich Khachaturov passed away on September 14, 1989, in Moscow, USSR. He was a Soviet economist, Doctor of Economic Sciences (1940), professor (1940), and academician of the USSR Academy of Sciences (1966). Born on September 23 (October 6), 1906, in Moscow, Russian Empire, he graduated from the Faculty of Social Sciences at Moscow University in 1928. He taught transport economics at Moscow University (1930–1931), the Institute of Transport Engineers (1931–1954), the Academy of Railway Transport (1947–1954), the Transport-Economic Institute (1952–1963), and other institutions. He served as director of the All-Union Scientific Research Institute of Railway Transport and editor of the journal *Technology of Railways* (1945–1949). He organized and led the Institute of Transport Complex Problems of the USSR Academy of Sciences (1955–1959). From 1957, he was a member of the expert commission of the USSR State Planning Committee, chairman of the Scientific Council on the Efficiency of Capital Investments and New Technology, a member of the editorial board of the journal *Voprosy Ekonomiki*, and its editor-in-chief from 1966. From 1967 to 1971, he was a member of the Presidium of the USSR Academy of Sciences and academic secretary of the Economics Department. From 1970, he was an honorary member of the Hungarian Academy of Sciences. He authored around 20 monographs, booklets, and 300 articles on transport economics, capital investment efficiency, reproduction theory, and Soviet economic development, many of which were translated into English, French, Japanese, Bulgarian, and other languages. His works, including *Transport Economics* (1959), *Economic Efficiency of Capital Investments* (1964), and *Socialist Extended Reproduction* (1971), played a significant role in the advancement of Soviet economic science.

1958 թվականի սեպտեմբերի 14-ին պաշտոնապես շահագործման է հանձնվել Կոտայքի ջրանցքը, որը համարվում էր Սևան-Հրազդան կասկադի կարևորագույն մասերից մեկը: Այս ջրանցքը կառուցվել է 1949-1958 թվականներին և նպաստեց Հայաստանի կենտրոնական շրջանների ոռոգման և էներգետիկայի զարգացմանը:

Կոտայքի ջրանցքը, որը երկարությամբ 22 կմ է, սկիզբ է առնում Սևանա լճից և ջուր է մատակարարում Կոտայքի մարզի հովտային հատվածներ՝ ոռոգելով ավելի քան 20,000 հեկտար գյուղատնտեսական հողեր: Այս ջրանցքը խորհրդանշում էր խորհրդային շրջանի արդյունաբերական և գյուղատնտեսական զարգացման ծրագրերը, որոնք ուժեղացրին Հայաստանի տնտեսությունը: Կառուցման ընթացքում ներգրավված էին հազարավոր աշխատողներ, և ծրագիրը համարվում էր խոշոր հիդրոտեխնիկական ձեբազգիներից մեկը:

**Նախապատմություն և կառուցում** 
Կոտայքի ջրանցքի կառուցումը սկսվեց 1949 թվականին՝ ԽՍՀՄ պետական պլանավորման շրջանակներում: Նախագիծը մշակվել էր 1930-ական թվականներին և իրականացվել ինժեներներ Բորիս Վենդրամինի և Վիկտոր Թոքարյանի գլխավորությամբ: Ջրանցքը սկսվում է Սևանա լճից, անցնում Հրազդան գետի հովտով և ավարտվում Կոտայքի հովտում: Կառուցման ընթացքում հաղթահարվել են լեռնային և բնական խոչընդոտներ, ինչը դարձրեց այն ճարտարապետական հաջողություն:

—

### Русский вариант

Новый Этап Развития Армении



14 сентября 1958 года в рамках СССР был официально сдан в эксплуатацию Котайкский канал, являющийся важной частью каскада Севан-Раздан. Этот канал, построенный в период с 1949 по 1958 годы, сыграл ключевую роль в орошении и развитии энергетики центральных регионов Армении. Канал длиной 22 км начинается от озера Севан и обеспечивает водой долинные районы области Котайк, орошая более 20 000 гектаров сельскохозяйственных земель. Это событие стало символом промышленной и сельскохозяйственной модернизации в советский период, значительно укрепив экономику Армении. В строительстве участвовали тысячи рабочих, и проект считается одним из крупнейших гидротехнических достижений того времени.

**История и строительство** 
Строительство Котайкского канала началось в 1949 году в рамках государственного планирования СССР. Проект был разработан в 1930-х годах под руководством инженеров Бориса Вендрамини и Виктора Токаряна. Канал берет начало от озера Севан, проходит через долину реки Раздан и заканчивается в Котайкской долине. Во время строительства были преодолены горные и природные препятствия, что сделало проект значительным архитектурным успехом.

—

### English variant

A New Chapter for Armenia

On September 14, 1958, within the Soviet Union, the Kotayk Canal was officially commissioned as a vital component of the Sevan-Hrazdan Cascade. Constructed between 1949 and 1958, this canal played a crucial role in the irrigation and energy development of central Armenia. Stretching 22 km, it originates from Lake Sevan and supplies water to the valley regions of the Kotayk Province, irrigating over 20,000 hectares of agricultural land. This event symbolized the industrial and agricultural modernization efforts of the Soviet era, significantly boosting Armenia’s economy. Thousands of workers were involved in its construction, and the project is regarded as one of the major hydrotechnical achievements of its time.

**Background and Construction** 
The construction of the Kotayk Canal began in 1949 under the Soviet state planning framework. The project, developed in the 1930s, was led by engineers Boris Vendramini and Victor Tokaryan. The canal starts at Lake Sevan, runs through the Hrazdan River valley, and ends in the Kotayk valley. During its construction, significant natural and mountainous obstacles were overcome, marking it as a notable architectural success.

—

Լևոն Հենրիխի Մնացականյանը ծնվել է 1955 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Ստեփանակերտում։ Նա Հայաստանի և Արցախի Հանրապետության նշանավոր ռազմական գործիչ է, ԼՂՀ պաշտպանության նախարար, գեներալ-լեյտենանտ (2014)։

Լևոնը կրթություն է ստացել Ստեփանակերտում, 1989 թվականին ավարտել է Կ. Մարքսի անվան Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, իսկ 2005 թվականին՝ Ռուսաստանի Դաշնության Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիան։ 1983-1985 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ զինված ուժերում։

1992-1994 թվականներին նա ակտիվորեն մասնակցել է Արցախյան ազատամարտի մարտական գործողություններին։ 1992-2005 թվականներին զբաղեցրել է տարբեր հրամանատարական պաշտոններ Արցախի Պաշտպանության բանակում, այդ թվում՝ հրետանային բրիգադի հրամանատար։ 2005 թվականին նշանակվել է Պաշտպանության բանակի հրամանատարի տեղակալ, իսկ 2007 թվականին՝ շտաբի պետ և հրամանատարի առաջին տեղակալ։ 2012 թվականի հոկտեմբերի 11-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով նշանակվել է ՀՀ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ։ 2015 թվականի հունիսի 15-ին ազատվել է այդ պաշտոնից և նույն օրը ԼՂՀ Նախագահի հրամանագրով նշանակվել է ԼՂՀ պաշտպանության նախարար և Պաշտպանության բանակի հրամանատար։ 2018 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ազատվել է այդ պաշտոնից և նշանակվել Արցախի Հանրապետության արտակարգ իրավիճակների պետական ծառայության տնօրեն։

2023 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Լևոն Մնացականյանը առևանգվել է Ադրբեջանի կողմից Արցախի տարածքից և այդ ժամանակից ի վեր պահվում է Բաքվում՝ գերու կարգավիճակով։ Նրա ծառայությունը նշանավորվել է բազմաթիվ պարգևներով, այդ թվում՝ «Վարդան Մամիկոնյան» շքանշան (2006), ՀՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշան, «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալ, Արցախի «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշան, ՀՀ «Մարշալ Բաղրամյան» և «Անդրանիկ Օզանյան» մեդալներ։ 2003 թվականին նրան շնորհվել է գեներալ-մայորի կոչում, իսկ 2014 թվականի սեպտեմբերի 3-ին՝ գեներալ-լեյտենանտի կոչում։ Լևոն Մնացականյանի նվիրվածությունը հայրենիքի պաշտպանությանը և նրա դերը Արցախի ռազմական կառույցի ամրապնդման գործում անգնահատելի է։

### Русский

Генерал Арцаха в плену
Левон Генрихович Мнацаканян родился 14 сентября 1955 года в Степанакерте, Азербайджанская ССР. Он — выдающийся военный деятель Армении и Республики Арцах, министр обороны НКР, генерал-лейтенант (2014). Левон получил образование в Степанакерте, в 1989 году окончил Ереванский политехнический институт имени К. Маркса, а в 2005 году — Военную академию Генерального штаба Вооружённых сил РФ. В 1983–1985 годах служил в Вооружённых силах СССР.

В 1992–1994 годах активно участвовал в боевых действиях Карабахской войны. С 1992 по 2005 год занимал различные командные должности в Армии обороны Арцаха, включая командира артиллерийской бригады. В 2005 году назначен заместителем командующего Армией обороны НКР, а в 2007 году — начальником штаба и первым заместителем командующего. 11 октября 2012 года указом Президента Армении назначен заместителем начальника Генерального штаба Вооружённых сил РА. 15 июня 2015 года освобождён от этой должности и в тот же день указом Президента НКР назначен министром обороны НКР и командующим Армией обороны. 14 декабря 2018 года освобождён от должности и назначен директором Государственной службы по чрезвычайным ситуациям Республики Арцах.

29 сентября 2023 года Левон Мнацаканян был похищен Азербайджаном на территории Арцаха и с тех пор содержится в Баку в статусе военнопленного. Его служба отмечена множеством наград, включая орден «Вардан Мамиконян» (2006), орден «Боевой крест» 2-й степени РА, медаль «За заслуги перед Родиной» 2-й степени, орден «Боевой крест» 1-й степени Арцаха, медали «Маршал Баграмян» и «Андраник Озанян» РА. Звание генерал-майора присвоено в 2003 году, генерал-лейтенанта — 3 сентября 2014 года. Преданность Левона Мнацаканяна защите Родины и его роль в укреплении военной структуры Арцаха неоценимы.

### English

Artsakh’s General in Captivity

Levon Henrikovich Mnatsakanyan was born on September 14, 1955, in Stepanakert, Azerbaijan SSR. He is a prominent military figure of Armenia and the Republic of Artsakh, former Minister of Defense of the NKR, and Lieutenant General (2014). Levon received his education in Stepanakert, graduating from the Yerevan Polytechnic Institute named after K. Marx in 1989 and the Military Academy of the General Staff of the RF Armed Forces in 2005. From 1983 to 1985, he served in the USSR Armed Forces.

From 1992 to 1994, he actively participated in combat operations during the Artsakh War. Between 1992 and 2005, he held various command positions in the Artsakh Defense Army, including commander of an artillery brigade. In 2005, he was appointed Deputy Commander of the NKR Defense Army, and in 2007, he became Chief of Staff and First Deputy Commander. On October 11, 2012, he was appointed Deputy Chief of the General Staff of the RA Armed Forces by a presidential decree. On June 15, 2015, he was relieved of this position and appointed Minister of Defense of the NKR and Commander of the Defense Army on the same day. On December 14, 2018, he was relieved of this position and appointed Director of the State Service for Emergency Situations of the Republic of Artsakh.

On September 29, 2023, Levon Mnatsakanyan was abducted by Azerbaijan from Artsakh territory and has since been held captive in Baku. His service has been recognized with numerous awards, including the “Vardan Mamikonyan” Order (2006), RA “Combat Cross” 2nd Degree Order, “For Service to the Motherland” 2nd Degree Medal, Artsakh “Combat Cross” 1st Degree Order, and RA “Marshal Baghramyan” and “Andranik Ozanyan” Medals. He was promoted to Major General in 2003 and Lieutenant General on September 3, 2014. Levon Mnatsakanyan’s dedication to homeland defense and his role in strengthening Artsakh’s military structure are invaluable.