Վիլհելմ Հարությունի Մաթևոսյանը մահացել է 2001 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Երևանում։ Հայ արվեստաբան է, արվեստագիտության թեկնածու (1963)։

1955 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1961 թվականից աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտում։ Զբաղվել է XX դարի հայ ականավոր նկարիչների ժառանգության պատմատեսական ուսումնասիրությամբ՝ դրանք դիտարկելով համաեվրոպական մշակույթի զարգացման համատեքստում։ Նրա հետազոտական մեթոդի հիմքում ընկած է արվեստի ինքնակա էության և իրականության զուգահեռության գաղափարը։

Մաթևոսյանի հիմնական աշխատանքները նվիրված են հայ նկարիչների, մասնավորապես Սեդրակ Առաքելյանի, Հակոբ Կոջոյանի և Մարտիրոս Սարյանի ստեղծագործությունների վերլուծությանը։ Նրա գրքերը՝ «Սեդրակ Առաքելյան» (1963), «Հակոբ Կոջոյան. Արվեստը» (1971), «Մարտիրոս Սարյան» (1975, հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն), «Մարտիրոս Սարյանի էսթետիկական հայացքները» (1980), «Մարտիրոս Սարյան. գրքային նկարազարդումները» (1980), «Մարգարե» (1990), «Երեք կիսադեմ» (2002), «Հակոբ Կոջոյան» (2003), կարևոր ներդրում են ունեցել հայ արվեստի պատմության ուսումնասիրության մեջ։ Նրա աշխատանքները խորությամբ բացահայտում են հայ արվեստի առանձնահատկությունները՝ համեմատական վերլուծության միջոցով կապելով դրանք համաշխարհային արվեստի հետ։

### Русский

Знаток армянского искусства:

Вильгельм Арутюнович Матевоссян умер 18 сентября 2001 года в Ереване. Армянский искусствовед, кандидат искусствоведения (1963).

В 1955 году окончил Ереванский государственный университет. С 1961 года работал в Институте искусств Национальной академии наук Армении. Занимался историко-теоретическим изучением наследия выдающихся армянских художников XX века, рассматривая их творчество в контексте развития общеевропейской культуры. В основе его исследовательского метода лежит идея параллелизма самобытной сущности искусства и реальности.

Основные работы Матевоссяна посвящены анализу творчества армянских художников, в частности Седрака Аракеляна, Акопа Коджояна и Мартироса Сарьяна. Его книги, такие как «Седрак Аракелян» (1963), «Акоп Коджоян. Искусство» (1971), «Мартирос Сарьян» (1975, на армянском, русском и английском языках), «Эстетические взгляды Мартироса Сарьяна» (1980), «Мартирос Сарьян: книжные иллюстрации» (1980), «Маргаре» (1990), «Три профиля» (2002) и «Акоп Коджоян» (2003), внесли значительный вклад в изучение истории армянского искусства. Его труды глубоко раскрывают особенности армянского искусства, связывая их с мировым искусством через сравнительный анализ.

### English

Expert of Armenian Art

Vilhelm Harutyunovich Matevosyan died on September 18, 2001, in Yerevan. He was an Armenian art historian, candidate of art history (1963).

In 1955, he graduated from Yerevan State University. From 1961, he worked at the Institute of Arts of the National Academy of Sciences of Armenia. He focused on the historical and theoretical study of the legacy of prominent 20th-century Armenian artists, analyzing their work within the context of European cultural development. His research method was based on the concept of parallelism between the autonomous essence of art and reality.

Matevosyan’s major works are dedicated to analyzing the creations of Armenian artists, particularly Sedrak Arakelyan, Hakob Kojoyan, and Martiros Saryan. His books, including *Sedrak Arakelyan* (1963), *Hakob Kojoyan: Art* (1971), *Martiros Saryan* (1975, in Armenian, Russian, and English), *Martiros Saryan’s Aesthetic Views* (1980), *Martiros Saryan: Book Illustrations* (1980), *Margare* (1990), *Three Profiles* (2002), and *Hakob Kojoyan* (2003), made significant contributions to the study of Armenian art history. His works deeply explore the characteristics of Armenian art, connecting them to global art through comparative analysis.

Ռիչարդ Կասպար Սարաֆյանը  մահացել է 2013 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Սանտա Մոնիկայում, Կալիֆոռնիա, թոքախտից՝ մեջքի կոտրվածքի բուժման ընթացքում, 83 տարեկանում։ Ամերիկահայ կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան, պրոդյուսեր և մոնտաժորդ էր, որը կինեմատոգրաֆիայի ասպարեզում ստեղծագործել է ավելի քան հինգ տասնամյակ։

Հանդիսատեսին հայտնի է «Դոն Ժուան դե Մարկո», «Ադամանդե ոստիկանը», «Կապ» և «Բագսի» ֆիլմերից։ Լայն ճանաչման է արժանացել 1971 թվականի «Անհետացող կետ» (Vanishing Point) ֆիլմով, որը դարձել է կուլտային հիթ և ազդել է այնպիսի ռեժիսորների վրա, ինչպիսին է Քվենթին Տարանտինոն («Death Proof»):

Նյու Յորքի համալսարանում սովորել է իրավունք և բժշկագիտություն, ապա անցել կինոյի ուսումնասիրության, որտեղ գերազանց արդյունքներ է ցուցաբերել։ Ծառայել է ԱՄՆ զինված ուժերում՝ որպես լրագրող, որտեղ ծանոթացել է Ռոբերտ Ալտմանի հետ, և միասին նկարահանել են արդյունաբերական ֆիլմեր։ Ամուսնացել է Ալտմանի քրոջ՝ Հելեն Ջոան Ալտմանի հետ, ամուսնալուծվել, ապա կրկին ամուսնացել (Հելենը մահացել է 2011 թվականին)։ Ունեցել է հինգ զավակ՝ դերասան Ռիչարդ Սարաֆյան կրտսեր, ռեժիսոր Դերան Սարաֆյան, հատուկ էֆեկտների փորձագետ Դամոն Բ. Սարաֆյան, սցենարիստ Թեդի Սարաֆյան և Քեթրին Սարաֆյան։

Կարիերան սկսել է 1960-ականներին՝ հեռուստատեսությունում՝ որպես Ալտմանի օգնական, ապա ինքնուրույն ռեժիսոր։ 1963 թվականին նկարահանել է «The Twilight Zone» սերիալի «Living Doll» դրվագը, որը նրա առաջին մեծ հաջողությունն էր։ Աշխատել է Ալտմանի թատերական բեմադրություններում, նկարահանել է «Gunsmoke» և «Batman» սերիալների դրվագներ։ Առաջին գեղարվեստական ֆիլմը՝ «And Now Miguel» (1965), որին հաջորդել են «Run Wild, Run Free» (1969), «Fragment of Fear» (1970), «Man in the Wilderness» (1971), «The Man Who Loved Cat Dancing» (1973)։ Դերասանական աշխատանքներից առանձնանում են «Bugsy» (1991), «Bound» (1996), «Bulworth» (1998), «Dr. Dolittle 2» (հնչյունավորում) և «Foley Square» սիտկոմը (1985–1986)։ Նրա «The Next Man» (1976) ֆիլմը առաջադրվել է Չիկագոյի միջազգային կինոփառատոնի «Ոսկե Հուգո» մրցանակին։ Սարաֆյանի ստեղծագործությունները կարևոր դեր են խաղացել ամերիկյան կինոյում, հատկապես կուլտային ֆիլմերով, որոնք ազդել են հետագա սերունդների վրա։

### Русский

Армянин в Голливуде

Ричард Каспар Сарафян (англ. Richard Caspar Sarafian) умер 18 сентября 2013 года в Санта-Монике, Калифорния, от пневмонии во время лечения перелома позвоночника в возрасте 83 лет. Американский режиссёр армянского происхождения, сценарист, актёр, продюсер и монтажёр, чья карьера в кинематографе длилась более пяти десятилетий. Известен зрителям по фильмам «Дон Жуан де Марко», «Алмазный коп», «Связь» и «Багси». Широкую известность получил благодаря фильму 1971 года «Исчезающая точка» (Vanishing Point), который стал культовым хитом и повлиял на режиссёров, таких как Квентин Тарантино («Доказательство смерти»).

Учился в Нью-Йоркском университете, изначально изучая право и медицину, затем переключился на кино, где показал выдающиеся результаты. Служил в армии США журналистом, где познакомился с Робертом Альтманом, с которым снимал промышленные фильмы. Женился на сестре Альтмана, Хелен Джоан Альтман, развёлся, затем вновь женился (она умерла в 2011 году). У них пятеро детей: актёр Ричард Сарафян-младший, режиссёр Деран Сарафян, специалист по спецэффектам Дэймон Б. Сарафян, сценарист Теди Сарафян и Кэтрин Сарафян.

Карьеру начал в 1960-х на телевидении как ассистент Альтмана, затем как самостоятельный режиссёр. В 1963 году снял эпизод «Кукла» сериала «Сумеречная зона», ставший его первым крупным успехом. Работал в театральных постановках Альтмана, снимал эпизоды сериалов «Gunsmoke» и «Batman». Первый художественный фильм — «И теперь Мигель» (1965), за которым последовали «Run Wild, Run Free» (1969), «Fragment of Fear» (1970), «Man in the Wilderness» (1971), «The Man Who Loved Cat Dancing» (1973). Среди актёрских работ выделяются «Bugsy» (1991), «Bound» (1996), «Bulworth» (1998), озвучка в «Dr. Dolittle 2» и роль в ситкоме «Foley Square» (1985–1986). Его фильм «The Next Man» (1976) был номинирован на премию «Золотой Хьюго» Чикагского международного кинофестиваля. Творчество Сарафяна сыграло важную роль в американском кино, особенно благодаря культовым фильмам, повлиявшим на последующие поколения.

### English

An Armenian in Hollywood

Richard Caspar Sarafian died on September 18, 2013, in Santa Monica, California, from pneumonia during treatment for a spinal fracture, at the age of 83. He was an Armenian-American film director, screenwriter, actor, producer, and editor whose career in cinematography spanned over five decades. Known to audiences for films like “Don Juan DeMarco,” “The Diamond Cop,” “Bound,” and “Bugsy,” he gained widespread recognition for his 1971 film “Vanishing Point,” which became a cult classic and influenced directors like Quentin Tarantino (“Death Proof”).

He studied law and medicine at New York University before switching to film, where he excelled. He served as a journalist in the U.S. Army, where he met Robert Altman, collaborating on industrial films. He married Altman’s sister, Helen Joan Altman, divorced, and later remarried (she died in 2011). They had five children: actor Richard Sarafian Jr., director Deran Sarafian, special effects expert Damon B. Sarafian, screenwriter Tedi Sarafian, and Catherine Sarafian.

His career began in the 1960s on television as Altman’s assistant, then as an independent director. In 1963, he directed the “Living Doll” episode of “The Twilight Zone,” marking his first major success. He acted in Altman’s theater productions and directed episodes of “Gunsmoke” and “Batman.” His first feature film was “And Now Miguel” (1965), followed by “Run Wild, Run Free” (1969), “Fragment of Fear” (1970), “Man in the Wilderness” (1971), and “The Man Who Loved Cat Dancing” (1973). Notable acting roles include “Bugsy” (1991), “Bound” (1996), “Bulworth” (1998), voice work in “Dr. Dolittle 2,” and a role in the sitcom “Foley Square” (1985–1986). His film “The Next Man” (1976) was nominated for the Golden Hugo at the Chicago International Film Festival. Sarafian’s work played a significant role in American cinema, particularly through cult films that influenced later generations.

Հենրիկ Ռուբենի Մարգարյանը ծնվել է 1925 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ։ Հայտնի խորհրդային հայ կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան է, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967)։

1944-1946 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում, այնուհետև՝ 1946-1951 թվականներին, ավարտել նույն ինստիտուտի դերասանական բաժինը Լևոն Քալանթարի արվեստանոցում։ 1955 թվականից աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ ստեղծելով գեղարվեստական և փաստագրական ֆիլմեր։ 1972 թվականից Հայաստանի հեռուստատեսային ստուդիայում իրականացրել է հեռուստատեսային բեմադրություններ։ Ավելի քան 30 տարի ղեկավարել է «Հայֆիլմ»-ին կից դերասանի դպրոց-ստուդիան, նպաստելով նոր սերնդի դերասանների պատրաստմանը։

Հենրիկ Մարգարյանի ստեղծագործական գործունեությունը ներառում է բազմաթիվ գեղարվեստական և փաստագրական ֆիլմեր, որտեղ նա հանդես է եկել որպես ռեժիսոր, սցենարիստ և դերասան։ Նրա աշխատանքները նշանակալի դեր են խաղացել հայկական կինեմատոգրաֆի զարգացման գործում։ Նա մեծ ներդրում է ունեցել հայ կինոարվեստում՝ համատեղելով ռեժիսորական, սցենարային և դերասանական տաղանդները։

### Русский

Свет армянского кинематографа

Генрик Рубенович Маргарян родился 17 сентября 1925 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР. Известный советский армянский кинорежиссёр, сценарист, актёр, заслуженный деятель искусств Армянской ССР (1967).

В 1944–1946 годах учился в Ереванском художественно-театральном институте, затем, в 1946–1951 годах, окончил актёрский факультет того же института в мастерской Левона Калантара. С 1955 года работал в киностудии «Арменфильм», создавая художественные и документальные фильмы. С 1972 года реализовывал постановки на студии телевидения Армении. Более 30 лет руководил актёрской школой-студией при «Арменфильме», способствуя подготовке нового поколения актёров.

Творческая деятельность Генрика Маргаряна включает множество художественных и документальных фильмов, в которых он выступал как режиссёр, сценарист и актёр. Его работы сыграли значительную роль в развитии армянского кинематографа. Он внёс большой вклад в армянское киноискусство, сочетая режиссёрский, сценарный и актёрский талант.

### English

Honored Figure of Armenian Cinema

Henrik Rubenovich Margaryan was born on September 17, 1925, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR. He was a prominent Soviet Armenian film director, screenwriter, and actor, Honored Artist of the Armenian SSR (1967).

From 1944 to 1946, he studied at the Yerevan Art and Theater Institute, and from 1946 to 1951, he graduated from its acting department under the guidance of Levon Kalantar. Starting in 1955, he worked at the Armenfilm studio, creating both feature and documentary films. From 1972, he produced television projects at the Armenian Television Studio. For over 30 years, he led the acting school-studio affiliated with Armenfilm, contributing to the training of a new generation of actors.

Henrik Margaryan’s creative work encompasses numerous feature and documentary films, where he served as director, screenwriter, and actor. His contributions played a significant role in the development of Armenian cinematography. He made a substantial impact on Armenian cinema, combining his talents in directing, screenwriting, and acting.

Սմբատ Շահազիզը (Շահազիզյան) ծնվել է 1840 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Աշտարակում, Ռուսական կայսրություն։ Նա հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս և մանկավարժ էր, հայ բայրոնիզմի խոշորագույն ներկայացուցիչ, արևելյան լեզուների գիտությունների թեկնածու (1867)։

Նրա հորեղբայրը հայ խորհրդային գրականագետ, պատմաբան, մանկավարժ Երվանդ Շահազիզն էր։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղական դպրոցում, 1851 թվականին ուղարկվել Մոսկվա՝ Լազարյան ճեմարանում սովորելու, որը ավարտել է 1862 թվականին։ Այնտեղ աշակերտել է Գաբրիել Յրանյանին և ջերմ բարեկամություն հաստատել Ստեփանոս Նազարյանցի հետ, ոգեշնչվելով Ալիշանի, Նալբանդյանի և Պատկանյանի ստեղծագործություններով։ Ճեմարանն ավարտելուց հետո մնացել է որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ, որտեղ սկսել է գրական գործունեությունը։ 1862 թվականից հրապարակել է առաջին բանաստեղծությունները, որոնք հրատարակվել են «Ազատության ժամեր» ժողովածուով (1860)։ Բեղմնավոր շրջանը տևել է մի քանի տարի, որի ընթացքում ստեղծել է իր գրական ժառանգության հիմնական մասը, այդ թվում՝ «Լևոնի վիշտը և զանազան բանաստեղծություններ» (1865) պոեմը, որը բայրոնիզմի ազդեցության տակ է գրված։ Նրա բանաստեղծությունը կենտրոնացած էր ազգի, հայրենիքի, լուսավորության և ազատության գաղափարների վրա, հարձակվելով կղերականության վրա որպես ժողովրդի դահիճների։ Նրա ոգևորության աղբյուրները եղել են ռուսական և եվրոպական գրողները, ինչը հանգեցրել է որոշ ազդեցությունների, սակայն նրա ինքնուրույն գործերը, ինչպես «Երազը» կամ «Ինձ մի սիրի», ցույց են տալիս անձնական քնարերգության փայլուն օրինակներ։ 1893 թվականին հիմնել է կարիքավոր գրողների «Աբով-Նազար» հիմնադրամը, 1898 թվականին թոշակի անցնելուց հետո ստեղծել կոմիտե՝ 1894-1896 թվականների Համիդյան կոտորածների հետևանքով որբացած երեխաների խնամքի համար։ Նա քննադատել է Ցարական Ռուսաստանի հակահայկական քաղաքականությունը և թուրքական դիվանագիտության երկակիությունը։ Գրական գործունեությունը դադարեցրել է 1895 թվականից հետո, կենտրոնանալով հրապարակախոսության վրա, այդ թվում՝ «Ժամանակ» պարբերականում հոդվածներով (1864)։ Մահացել է 1908 թվականի հունվարի 5-ին Մոսկվայում, 67 տարեկան հասակում, թաղված է Մոսկվայում։ Սմբատ Շահազիզի ստեղծագործությունները, հրատարակված «Ընտիր բանաստեղծություններ» (1941), «Երկեր» (1947, 1961, 1980, 1993) ժողովածուներում, կարևոր դեր են խաղացել հայ բանաստեղծության զարգացման գործում, հատկապես բայրոնիզմի և հասարակական քննադատության ոլորտներում։

### Русский

Главный голос армянского байронизма

Смбат Шахазиз (Шахазизян) родился 17 сентября 1840 года в Аштараке, Российская империя. Он был армянским поэтом, публицистом и педагогом, крупнейшим представителем армянского байронизма, кандидатом восточных языков (1867). Дядя армянского советского литературоведа, историка и педагога Ерванда Шахазизяна. Получил начальное образование в местной школе, в 1851 году был отправлен в Москву в Лазаревский институт восточных языков, который окончил в 1862 году. Там он учился у Габриэла Ераняна и подружился с Степносом Назаряном, вдохновляясь творчеством Алишана, Налбандяна и Патканяна. После окончания семинарии остался учителем армянского языка и литературы. В 1862 году начал литературную деятельность, опубликовав первый сборник стихов «Часы свободы» (1860). Его плодотворный период длился всего несколько лет, в течение которых он создал основу своего литературного наследия, включая поэму «Печаль Левона и различные стихотворения» (1865), написанную под влиянием байронизма. Его поэзия фокусировалась на идеях нации, родины, просвещения и свободы, с острой критикой духовенства как угнетателей народа. Источники вдохновения — русские и европейские писатели, что привело к некоторым влияниям, но его независимые работы, такие как «Сон» или «Не люби меня», демонстрируют блестящие примеры личной лирики. В 1893 году основал фонд «Абов-Назар» для нуждающихся писателей, в 1898 году, выйдя на пенсию, создал комитет для ухода за детьми-сиротами после Хамидских массовых убийств 1894–1896 годов. Он разоблачал антиармянскую политику царской России и двуличие турецкой дипломатии. Литературная деятельность прекратилась после 1895 года, сосредоточившись на публицистике, включая статьи в журнале «Мегу» (1864). Умер 5 января 1908 года в Москве в возрасте 67 лет, похоронен в Москве. Творчество Смбата Шахазиз опубликовано в сборниках «Избранные стихотворения» (1941), «Сочинения» (1947, 1961, 1980, 1993) и сыграло важную роль в развитии армянской поэзии, особенно в байронизма и общественной критике.

### English

Foremost Voice of Armenian Byronism

Smbat Shahaziz (Shahazizyan) was born on September 17, 1840, in Ashtarak, Russian Empire. He was an Armenian poet, publicist, and educator, the foremost representative of Armenian Byronism, candidate of Oriental studies (1867). He was the uncle of Armenian Soviet literary scholar, historian, and educator Yervand Shahaziz. He received his early education in a local school and in 1851 was sent to Moscow to study at the Lazarev Institute of Oriental Languages, which he graduated from in 1862. There, he studied under Gabriel Yeranyan and formed a close friendship with Stepanos Nazaryants, inspired by the works of Alishan, Nalbandyan, and Patkanian. After graduating, he remained as a teacher of Armenian language and literature. He began his literary career in 1862, publishing his first collection of poems *Hours of Freedom* (1860). His productive period lasted only a few years, during which he created the core of his literary legacy, including the poem *The Sorrow of Levon and Various Poems* (1865), written under the influence of Byronism. His poetry centered on themes of nation, homeland, enlightenment, and freedom, with sharp criticism of the clergy as oppressors of the people. Sources of inspiration included Russian and European writers, leading to some influences, but his independent works, such as “Dream” or “Don’t Love Me,” showcase brilliant examples of personal lyricism. In 1893, he founded the “Abov-Nazar” fund for needy writers, and in 1898, after retirement, established a committee for the care of children orphaned by the Hamidian massacres of 1894–1896. He exposed the anti-Armenian policy of Tsarist Russia and the duplicity of Turkish diplomacy. His literary activity ceased after 1895, focusing on publicism, including articles in the magazine *Megu* (1864). He died on January 5, 1908, in Moscow at the age of 67 and is buried in Moscow. Shahaziz’s works, published in collections *Selected Poems* (1941), *Works* (1947, 1961, 1980, 1993), played a crucial role in the development of Armenian poetry, particularly in Byronism and social critique.

Ռաֆայել Սարգսի Իսրայելյանը ծնվել է 1908 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Թիֆլիսում (այժմ՝ Թբիլիսի), Ռուսական կայսրություն։ Հայտնի հայ ճարտարապետ է, «Սարդարապատի հերոսամարտ» հուշահամալիրի հեղինակ։

Հայրը՝ Սարգիս Իսրայելյանը, ծնվել է Շուշիում, եղել է հայոց լեզվի և գրականության մասնագետ, բանահավաք, ակտիվ գիտական և կրթական գործունեություն է ծավալել Արցախում և Թիֆլիսում։ Մայրը՝ Մարիամ Հախնազարյանը, ծնվել է Նախիջևանում։

1925 թվականին Ռաֆայել Իսրայելյանն ավարտել է Թիֆլիսի №72 աշխատանքային դպրոցը։ 1926-1928 թվականներին սովորել է Վրաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի ճարտարապետության ֆակուլտետում։ 1929-1932 թվականներին ուսումը շարունակել է Լենինգրադի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) Կոմունալ շինարարության ինստիտուտում, այնուհետև՝ 1932-1936 թվականներին, ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի Ի. Ե. Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտում։ 1934 թվականին «գերազանցությամբ» պաշտպանել է դիպլոմային նախագիծը՝ ստանալով ճարտարապետ-արվեստագետի կոչում, իսկ 1936 թվականին՝ ճարտարապետ-նկարչի կոչում։ 1952 թվականին Լենինգրադում պաշտպանել է «Իմ աշխատանքները ճարտարապետության մեջ» ատենախոսությունը՝ ստանալով ճարտարապետության թեկնածուի գիտական աստիճան։

1934 թվականին ամուսնացել է Սոֆիա Մուրադյանի հետ։ 1936 թվականին տեղափոխվել է Երևան։ 1936-1941 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Կոմունալ տնտեսության ժողկոմատին առընթեր ճարտարապետական-նախագծային արվեստանոցում (1938 թվականից՝ «Հայպետնախագիծ»)։ 1941-1943 թվականներին եղել է Հայաստանի պատմական հուշարձանների պահպանության կոմիտեի ավագ գիտաշխատող։ 1941-1963 թվականներին դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում՝ որպես ավագ դասախոս, իսկ 1947 թվականից՝ դոցենտ։ 1947-1949 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ մինիստրների խորհրդին առընթեր ճարտարապետության գործերի վարչությունում, 1949-1951 թվականներին՝ Երքաղսովետի գործկոմի ճարտարապետական արվեստանոցում։ 1951-1973 թվականներին եղել է «Հայարդնախագիծ» ինստիտուտի բաժնի գլխավոր ճարտարապետ։

1944 թվականին Երևանում կայացել է նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը, 1969 թվականին՝ Թբիլիսիում։ 1950 թվականին ընտրվել է Երևանի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։ Նրա նշանավոր աշխատանքները ներառում են «Սարդարապատի հերոսամարտ» հուշահամալիրը (1968), «Հաղթանակ» հուշարձան-թանգարանը, «Չարենցի կամար», «Մուսա լեռան հերոսամարտ» հուշարձանը, «Արարատ» գինու մառանները (Գ. Քոչարի հետ), Երևանի օղակաձև այգու «Աղբյուր» հուշարձանը, Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (Երևան), Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցին (Մոնտևիդեո) և Սուրբ Վարդան եկեղեցին (Նյու Յորք)։ Նա նախագծել է նաև բնակելի շենքեր, ինչպիսին է Բագրատունյաց փողոցի շենքը, և իր սեփական մենատունը՝ Սարյան փողոց 9 հասցեում։

Իսրայելյանը պարգևատրվել է ԽՍՀՄ պետական առաջին կարգի մրցանակով (1951, Հաղթանակի հուշարձանի համար), Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործչի (1961) և վաստակավոր ճարտարապետի (1968) կոչումներով, ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետի կոչումով (1970), ինչպես նաև Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի բազմաթիվ պատվոգրերով։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք համատեղում են հայկական ճարտարապետության ավանդույթները ժամանակակից մոտեցումների հետ, անգնահատելի ներդրում են ունեցել Հայաստանի ճարտարապետական ժառանգության մեջ։

### Русский

Гений армянской архитектуры 

Рафаэль Саркисович Исраелян родился 17 сентября 1908 года в Тифлисе (ныне Тбилиси), Российская империя. Известный армянский архитектор, автор мемориального комплекса «Сардарапатское сражение». Его отец, Саркис Исраелян, родился в Шуши, был специалистом по армянскому языку и литературе, фольклористом, активно занимался научной и образовательной деятельностью в Арцахе и Тифлисе. Мать, Мариам Ахназарян, родилась в Нахичевани.

В 1925 году Рафаэль Исраелян окончил тифлисскую рабочую школу №72. В 1926–1928 годах учился на архитектурном факультете Грузинской академии искусств. В 1929–1932 годах продолжил обучение в Ленинградском институте коммунального строительства, а затем, в 1932–1936 годах, в Институте живописи, скульптуры и архитектуры им. И. Е. Репина при Академии художеств СССР. В 1934 году с отличием защитил дипломный проект, получив звание архитектора-художника, а в 1936 году — архитектора-живописца. В 1952 году в Ленинграде защитил диссертацию «Мои работы в архитектуре», получив степень кандидата архитектуры.

В 1934 году женился на Софии Мурадян. В 1936 году переехал в Ереван. В 1936–1941 годах работал в архитектурно-проектной мастерской при Наркомате коммунального хозяйства Армянской ССР (с 1938 года — «Армгоспроект»). В 1941–1943 годах был старшим научным сотрудником Комитета по охране исторических памятников Армении. В 1941–1963 годах преподавал в Ереванском политехническом институте, сначала как старший преподаватель, а с 1947 года — доцент. В 1947–1949 годах работал в управлении по делам архитектуры при Совете Министров Армянской ССР, в 1949–1951 годах — в архитектурной мастерской исполкома Ереванского горсовета. С 1951 по 1973 год был главным архитектором отдела института «Армгоспроект» (до 1959 года — «Армгоспроект»).

В 1944 году в Ереване прошла его первая персональная выставка, в 1969 году — в Тбилиси. В 1950 году избран депутатом Ереванского городского совета. Среди его выдающихся работ — мемориальный комплекс «Сардарапатское сражение» (1968), мемориал-музей «Победа», «Арка Чаренца», памятник «Героическое сражение Муса-Дага», винные погреба «Арарат» (совместно с Г. Кочаром), памятник-фонтан в кольцевом парке Еревана, церковь Сурб Саркис (Ереван), церкви Сурб Нерсес Шнорали (Монтевидео) и Сурб Вардан (Нью-Йорк). Он также спроектировал жилые здания, включая дом на улице Багратуняц, и собственный особняк на улице Сарьяна, 9.

Исраелян награждён Государственной премией СССР первой степени (1951, за мемориал Победы), званиями заслуженного деятеля искусств Армянской ССР (1961), заслуженного архитектора Армянской ССР (1968), народного архитектора СССР (1970), а также многочисленными грамотами Верховного Совета Армянской ССР. Его творчество, сочетавшее традиции армянской архитектуры с современными подходами, внесло неоценимый вклад в архитектурное наследие Армении.

### English

Genius of Armenian Architecture

Rafael Sarkisovich Israelyan was born on September 17, 1908, in Tiflis (now Tbilisi), Russian Empire. He was a prominent Armenian architect, best known as the author of the Sardarapat Battle Memorial Complex. His father, Sarkis Israelyan, born in Shushi, was a specialist in Armenian language and literature and a folklorist who conducted active scientific and educational work in Artsakh and Tiflis. His mother, Mariam Akhnazaryan, was born in Nakhichevan.

In 1925, Rafael Israelyan graduated from Tiflis Workers’ School No. 72. From 1926 to 1928, he studied at the architecture faculty of the Georgian Academy of Arts. From 1929 to 1932, he continued his education at the Leningrad Institute of Communal Construction, and from 1932 to 1936, at the I. E. Repin Institute of Painting, Sculpture, and Architecture under the USSR Academy of Arts. In 1934, he defended his diploma project with honors, earning the title of architect-artist, and in 1936, architect-painter. In 1952, he defended his dissertation “My Works in Architecture” in Leningrad, receiving a candidate’s degree in architecture.

In 1934, he married Sofia Muradyan. In 1936, he moved to Yerevan. From 1936 to 1941, he worked at the architectural design workshop under the Armenian SSR People’s Commissariat of Communal Economy (from 1938, “Armgosproekt”). From 1941 to 1943, he was a senior researcher at the Committee for the Preservation of Historical Monuments of Armenia. From 1941 to 1963, he taught at the Yerevan Polytechnic Institute, first as a senior lecturer and from 1947 as an associate professor. From 1947 to 1949, he worked at the Architecture Department under the Council of Ministers of the Armenian SSR, and from 1949 to 1951, at the architectural workshop of the Yerevan City Executive Committee. From 1951 to 1973, he was the chief architect of a department at the “Armgosproekt” institute.

In 1944, his first solo exhibition was held in Yerevan, followed by another in Tbilisi in 1969. In 1950, he was elected a deputy of the Yerevan City Council. His notable works include the Sardarapat Battle Memorial Complex (1968), the Victory Monument-Museum, the Charents Arch, the Musa Dagh Heroic Battle Monument, the Ararat wine cellars (with G. Kochar), the Fountain Monument in Yerevan’s Ring Park, the Surb Sarkis Church (Yerevan), the Surb Nerses Shnorhali Church (Montevideo), and the Surb Vardan Church (New York). He also designed residential buildings, such as the one on Bagrutunyats Street, and his own residence at Saryan Street 9.

Israelyan was awarded the USSR State Prize of the First Degree (1951, for the Victory Monument), the titles of Honored Artist of the Armenian SSR (1961), Honored Architect of the Armenian SSR (1968), People’s Architect of the USSR (1970), and multiple Certificates of Honor from the Supreme Soviet of the Armenian SSR. His work, blending Armenian architectural traditions with modern approaches, made an invaluable contribution to Armenia’s architectural heritage.

Արտաշես Սահակի Աբրահամյանը ծնվել է 1921 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ։ Հայ բնանկարիչ է, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1980), ԽՄԿԿ անդամ (1944), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) մասնակից, հայ դասական նկարիչների ավագ ներկայացուցիչ։

Ծնվել է տպագրիչների ընտանիքում։ 1934-1938 թվականներին սովորել է Սերգեյ Մերկուրովի անվան նկարչական ստուդիայում։ 1938 թվականին տեղափոխվել է Երևան և ընդունվել Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարան, որն ավարտել է 1941 թվականին։ 1941-1945 թվականներին մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մարտերին՝ Թամանյան 89-րդ դիվիզիայի կազմում, որը մարտական ուղի է անցել Հյուսիսային Կովկասից մինչև Բեռլին։ Ծառայել է որպես կապավոր 400-րդ գնդի վաշտերից մեկում։ 1944 թվականին Կերչի մարտերից հետո ընդունվել է ԽՄԿԿ։ Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի, Հայրենական մեծ պատերազմի 3-րդ աստիճանի, «Կարմիր խաչ», «Փառքի 3-րդ աստիճանի» շքանշաններով, ինչպես նաև «Խիզախության համար», «Կովկասի պաշտպանության համար», «Վարշավայի համար», «Մարտական ծառայությունների համար» և այլ մեդալներով։

1945-1952 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գեղանկարի բաժնում։ Նրա ստեղծագործական գործունեությունը տևել է 60 տարի։ Աբրահամյանի աշխատանքները, որոնք հիմնականում բնանկարներ են, արտացոլում են Հայաստանի բնության գեղեցկությունը։ Դրանք պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Ջերմուկի, Վանաձորի, Հրազդանի, Գյումրու արվեստի թանգարաններում, ՀՀ Մշակույթի նախարարության և Նկարիչների միության ֆոնդերում, Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում և մասնավոր հավաքածուներում։ Նրա նշանավոր կտավներից են «Ոսկեվազի առավոտը» (1955), «Ձյուն կուգա. Նորք» (1956), «Արարատը Բյուրականից» (1960), «Հրազդանի ծայրամասում» (1968), «Բարդիներով տնակ. Հին Մալիշկա» (1971), «Արենի» (1980), «Ելփին գյուղը» (1983), «Սաղմոսավանք» (1984), «Թանահատ»։

1963 թվականին նրա աշխատանքները ցուցադրվել են «Չորսի» ցուցահանդեսում՝ Լևոն Կոջոյանի, Հովահաննես Մինասյանի և Արա Հարությունյանի հետ։ 1973 թվականին կայացել է նրա անհատական ցուցահանդեսը Երևանի Նկարչի տանը, 1974 թվականին՝ Գյումրու Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցում։ 1967 թվականին պարգևատրվել է ԽՍՀՄ նկարիչների միության պատվոգրով, 1972 թվականին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ բնության պահպանության խորհրդի շնորհակալագրով, 1980 թվականին՝ ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարչի կոչմամբ, 1998 թվականին «Քասախ գետը» կտավը ՄԱԿ-ի 50-ամյակին նվիրված ցուցահանդեսում արժանացել է 3-րդ մրցանակի։ Արտաշես Աբրահամյանի ստեղծագործությունները մեծ ներդրում են ունեցել հայկական կերպարվեստի զարգացման գործում։

### Русский

Лирика армянской природы 

Арташес Сагикович Абрамян родился 17 сентября 1921 года в Александрополе (ныне Гюмри), Армянская ССР. Известный армянский пейзажист, заслуженный художник Армянской ССР (1980), член КПСС (1944), участник Восточного фронта Второй мировой войны («Великая Отечественная война», 1941–1945), старейший представитель классической армянской живописи.

Родился в семье типографов. В 1934–1938 годах получил первое профессиональное образование в художественной студии имени Сергея Меркурова. В 1938 году переехал в Ереван и поступил в художественное училище имени Фаноса Терлемезяна, которое окончил в 1941 году. В 1941–1945 годах участвовал в боевых действиях на Восточном фронте в составе 89-й Таманской дивизии, которая прошла путь от Северного Кавказа до Берлина. Служил связистом в одном из батальонов 400-го полка. В 1944 году после тяжелых боев в Керчи вступил в КПСС. Награждён орденами Красной Звезды, Отечественной войны III степени, «Красный крест», Славы III степени, а также медалями «За отвагу», «За оборону Кавказа», «За Варшаву», «За боевые заслуги» и другими.

В 1945–1952 годах учился на отделении живописи Ереванского художественно-театрального института. Его творческая деятельность длилась 60 лет. Работы Абрамяна, преимущественно пейзажи, отражают красоту природы Армении. Они хранятся в Национальной галерее Армении, музеях искусств Джермука, Ванадзора, Раздана, Гюмри, фондах Министерства культуры Армении и Союза художников, Третьяковской галерее в Москве, а также в частных коллекциях. Среди его известных полотен: «Утро в Воскеване» (1955), «Снег идет. Норк» (1956), «Арарат из Бюракана» (1960), «На окраине Раздана» (1968), «Домик с тополями. Старая Малишка» (1971), «Арани» (1980), «Село Елпин» (1983), «Сaghмосаванк» (1984), «Танахат».

В 1963 году его работы были представлены на выставке «Четверых» вместе с Левоном Коджояном, Ованесом Минасяном и Ара Арутюняном. В 1973 году состоялась его персональная выставка в Доме художника в Ереване, в 1974 году — в художественной школе имени Меркурова в Гюмри. В 1967 году награждён грамотой Союза художников СССР, в 1972 году — благодарственным письмом Совета по охране природы АН Армянской ССР, в 1980 году удостоен звания заслуженного художника Армянской ССР, в 1998 году картина «Река Касах» получила третью премию на выставке, посвящённой 50-летию ООН. Творчество Арташеса Абрамяна внесло значительный вклад в развитие армянского изобразительного искусства.

### English

Lyric of Armenia’s Nature 

Artashes Sahakovich Abrahamyan was born on September 17, 1921, in Alexandropol (now Gyumri), Armenian SSR. He was a renowned Armenian landscape painter, Honored Artist of the Armenian SSR (1980), member of the Communist Party (1944), participant in the Eastern Front of World War II (“Great Patriotic War,” 1941–1945), and a senior representative of classical Armenian painting.

Born into a family of printers, he received his initial professional education from 1934 to 1938 at the Sergei Merkurov Art Studio. In 1938, he moved to Yerevan and enrolled in the Panos Terlemezian Art School, graduating in 1941. From 1941 to 1945, he fought in World War II as part of the 89th Tamanskaya Division, which advanced from the North Caucasus to Berlin. He served as a signalman in one of the battalions of the 400th Regiment. In 1944, after heavy fighting in Kerch, he joined the Communist Party. He was awarded the Order of the Red Star, Order of the Patriotic War III Degree, Red Cross, Order of Glory III Degree, and medals “For Courage,” “For the Defense of the Caucasus,” “For Warsaw,” “For Battle Merits,” among others.

From 1945 to 1952, he studied at the painting department of the Yerevan Art and Theater Institute. His creative career spanned 60 years. Abrahamyan’s works, primarily landscapes, capture the beauty of Armenia’s nature. They are housed in the National Gallery of Armenia, art museums in Jermuk, Vanadzor, Hrazdan, and Gyumri, the funds of the Ministry of Culture of Armenia and the Artists’ Union, the Tretyakov Gallery in Moscow, and private collections. His notable works include *Morning in Voskevan* (1955), *Snow is Coming. Norq* (1956), *Ararat from Byurakan* (1960), *On the Outskirts of Hrazdan* (1968), *House with Poplars. Old Malishka* (1971), *Areni* (1980), *Yelpin Village* (1983), *Saghmosavank* (1984), and *Tanahat*.

In 1963, his works were exhibited at the “Four Artists” exhibition alongside Levon Kojoyan, Hovhannes Minasyan, and Ara Harutyunyan. In 1973, his solo exhibition was held at the House of Artists in Yerevan, and in 1974, it moved to the Merkurov Art School in Gyumri. In 1967, he received a certificate of honor from the USSR Artists’ Union, in 1972, a letter of gratitude from the Nature Conservation Council of the Armenian SSR Academy of Sciences, in 1980, the title of Honored Artist of the Armenian SSR, and in 1998, his painting *Kasakh River* won third prize at an exhibition dedicated to the 50th anniversary of the UN. Artashes Abrahamyan’s work significantly contributed to the development of Armenian fine arts.

Եվգենի Վահանի Պետրոսյանը (Պետրոսյանց) ծնվել է 1945 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Բաքվում։ Նա հայտնի հայ ստենդ-ափ երգիծաբան, հեռուստահաղորդավար, կատակերգու, գրող և դերասան է, ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1991)։

Ծնվել է հայ մաթեմատիկոս Վահան Պետրոսյանցի (1903-1962) և հրեա Բելլա Գրիգորևնայի (1910-1967) ընտանիքում։ Դպրոցական տարիներից ելույթ է ունեցել Բաքվի ակումբներում և մշակութային կենտրոններում՝ կարդալով առակներ, բանաստեղծություններ, խաղալով ժողովրդական թատրոններում և վարելով համերգներ։

1961 թվականին ավարտել է Բաքվի միջնակարգ դպրոցը և տեղափոխվել Մոսկվա, որտեղ սովորել է Էստրադային արվեստի համառուսական ստեղծագործական կենտրոնում։ 1962 թվականից սկսել է ելույթ ունենալ պրոֆեսիոնալ բեմերում, սովորել է Մոսկվայի պետական դրամատիկական թատրոնում։ 1960-ականներից մուտք է գործել հեռուստատեսություն՝ վարելով «Կապույտ կրակներ», «Հումորի երեկոներ», «Արտլոտո», «Առավոտյան փոստ», «Անշլագ» և այլ հաղորդումներ։ 1970 թվականին ճանաչվել է ԽՍՀՄ էստրադային արտիստների 4-րդ մրցույթի հաղթող։

1979 թվականին հիմնել է «Մանրապատումներ» թատրոնը, որին կից գործում է «Էստրադային հումորի կենտրոն»՝ հավաքագրելով 19-20-րդ դարերի էստրադայի պատմության նյութեր։ Բեմադրել է բազմաթիվ ներկայացումներ, այդ թվում՝ «Բարի խոսքը կատվին էլ է հաճելի», «Ինչպե՞ս եք», «Մենք բոլորս հիմարներ ենք», «Բենեֆիս», «30 տարի բեմում», «Երբ գումարները երգում են ռոմանսներ»։ 1994 թվականից ռուսական առաջին ալիքով հեռարձակվում է նրա «Սմեխապանարամա» հաղորդումը, իսկ 1999 թվականին կայացել է «Ընտանեկան ուրախություններ» ներկայացման պրեմիերան։ Հեղինակ է «Ցանկանում են արտիստ դառնալ», «Եվգենի Պետրոսյանը անեկդոտների աշխարհում», «Մեծ խճանկար», «Ինչի վրա է ծիծաղում Պետրոսյանը» գրքերի։ 1963 թվականից բազմիցս ելույթ է ունեցել Հայաստանում։

Պարգևատրվել է ՌԴ պատվո շքանշանով (1995), ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստի (1985) և ժողովրդական արտիստի (1991) կոչումներով։ Անձնական կյանքում ամուսնացել է հինգ անգամ, ունի դուստր՝ Վիկտորինա Պետրոսյանց (արվեստաբան, պրոդյուսեր), երկու թոռ (Անդրեյ, Մարկ) և որդի՝ Վահան Պետրոսյան (2020)։ Եվգենի Պետրոսյանի ստեղծագործական ժառանգությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել ռուսական և հայկական էստրադային հումորի զարգացման վրա։

### Русский

Король юмора на сцене и телевидении

Евгений Ваганович Петросян (Петросянц) родился 16 сентября 1945 года в Баку. Известный армянский и советский стендап-комик, телеведущий, юморист, писатель и актёр, народный артист РСФСР (1991). Родился в семье армянского математика Вагана Межлумовича Петросянца (1903–1962) и еврейки Беллы Григорьевны (1910–1967). С школьных лет по собственной инициативе выступал в бакинских клубах и домах культуры, читал басни, стихи, играл в сценках народных театров и вёл концерты.

В 1961 году окончил бакинскую среднюю школу и переехал в Москву, где учился во Всероссийском творческом центре эстрадного искусства. С 1962 года начал выступать на профессиональной сцене, учился в Московском государственном драматическом театре. В 1960-х годах вошёл в телевидение, вёл программы «Голубой огонёк», «Вечера юмора», «Артлото», «Утренняя почта», «Аншлаг» и другие. В 1970 году стал лауреатом 4-го Всесоюзного конкурса артистов эстрады.

В 1979 году основал Театр миниатюр, при котором действует Центр эстрадного юмора, где собраны уникальные материалы по истории эстрады XIX–XX веков: газеты, журналы, фотографии, афиши. Поставил множество спектаклей в Московском театре эстрады, включая «Доброе слово и кошке приятно», «Как дела?», «Мы все дураки», «Бенефис», «30 лет на сцене», «Когда финансы поют романсы». С 1994 года на Первом канале выходит его программа «Смехопанорама», представляющая мастеров разговорного жанра разных поколений. В 1999 году состоялась премьера спектакля «Семейные радости», который до сих пор идёт на сцене Театра эстрады. В 2000–2005 годах создал программу «Шутка за шуткой». Автор книг «Хочу быть артистом», «Евгений Петросян в мире анекдотов», «Большая хохмоса», «На что смеётся Петросян». С 1963 года неоднократно выступал в Армении.

Награждён орденом Почёта РФ (1995), званиями заслуженного артиста РСФСР (1985) и народного артиста РСФСР (1991). Был женат пять раз, имеет дочь Викторину Петросянц (искусствовед, продюсер), двух внуков (Андрей, Марк) и сына Вагана Петросяна (2020). Творческое наследие Евгения Петросяна оказало значительное влияние на развитие русского и армянского эстрадного юмора.

### English

Monarch of Stage and Screen Humor

Yevgeny Vaganovich Petrosyan (Petrosyants) was born on September 16, 1945, in Baku. He is a renowned Armenian and Soviet stand-up comedian, television host, humorist, writer, and actor, People’s Artist of the RSFSR (1991). Born to Armenian mathematician Vagan Mejlumovich Petrosyants (1903–1962) and Jewish Bella Grigoryevna (1910–1967), he began performing in Baku’s clubs and cultural centers during his school years, reciting fables, poems, acting in folk theater scenes, and hosting concerts.

In 1961, he graduated from a Baku secondary school and moved to Moscow, where he studied at the All-Russian Creative Center of Variety Art. From 1962, he performed on professional stages and studied at the Moscow State Drama Theater. In the 1960s, he entered television, hosting programs such as *Blue Light*, *Evenings of Humor*, *Artloto*, *Morning Mail*, and *Anshlag*. In 1970, he won the 4th All-Union Variety Artists Competition.

In 1979, he founded the Miniature Theater, which includes the Variety Humor Center, housing unique materials on 19th–20th-century variety art history: newspapers, magazines, photos, and posters. He staged numerous performances at the Moscow Variety Theater, including *Kind Words Please Even a Cat*, *How Are You?*, *We Are All Fools*, *Benefit*, *30 Years on Stage*, and *When Finances Sing Romances*. Since 1994, his show *Smekhopanorama* has aired on Russia’s Channel One, featuring masters of the spoken genre from various generations. In 1999, the performance *Family Joys* premiered and continues to be staged at the Variety Theater. From 2000 to 2005, he created the show *Joke After Joke*. He authored the books *I Want to Be an Artist*, *Yevgeny Petrosyan in the World of Jokes*, *Big Khokhmosa*, and *What Petrosyan Laughs At*. Since 1963, he has performed multiple times in Armenia.

He has been awarded the Order of Honor of the Russian Federation (1995), and the titles of Honored Artist of the RSFSR (1985) and People’s Artist of the RSFSR (1991). Petrosyan has been married five times, with a daughter, Viktorina Petrosyants (art historian, producer), two grandsons (Andrey, Mark), and a son, Vagan Petrosyan (2020). Yevgeny Petrosyan’s creative legacy has significantly influenced the development of Russian and Armenian variety humor.

Արամ Միքայելի Եսայանը մահացել է 1957 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Երևանում։ Նա հայ խորհրդային իրավաբան էր, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր (1945), պրոֆեսոր (1947)։

Ծնվել է 1891 թվականի մայիսի 10-ին Երևանում, Ռուսական կայսրություն։ Սովորել է Երևանի արական գիմնազիայում, իսկ 1918 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Նույն թվականին աշխատել է Մոսկվայի սովետի հողագործության կոմիսարիատում և ՌԽՍՖՀ ազգությունների ժողկոմատի հայկական գործերի կոմիսարիատում։ 1920 թվականին մասնակցել է Մայիսյան ապստամբությանը։ 1920-1921 թվականներին եղել է Երևանի հեղափոխական տրիբունալի նախագահ, 1921-1922 թվականներին՝ ժողովրդական դատավորների խորհրդի նախագահ, 1925-1930 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն դատարանի կոլեգիայի անդամ, իսկ 1938-1949 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության իրավաբանական բաժնի վարիչ։ 1926-1930 թվականներին դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում, որտեղ 1936-1957 թվականներին եղել է քաղաքացիական ամբիոնի վարիչ։ Նրա աշխատությունները ներառում են «Տնտեսական իրավունքի հիմունքները» (1935), «Մուլքադարական իրավունքը Հայաստանում» (1948), «Գյուղացիական ծխի ունեցվածքի ժառանգման հարցերի մասին», «Հեղինակային իրավունք», «Սովետական Հայաստանի առաջին հինգ տարիների քաղաքացիական օրենսդրության պատմություն» և «Սոցիալիստական սեփականությունը և նրա պահպանումը» (1954)։ Արամ Եսայանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել հայկական իրավաբանական գիտության և կրթության զարգացման գործում, մասնավորապես՝ սովետական Հայաստանի քաղաքացիական օրենսդրության հիմնավորման և իրավական համակարգի ձևավորման մեջ։

### Русский

Основоположник правовой системы Советской Армении

Арам Микаелович Есаян скончался 14 сентября 1957 года в Ереване, Армянская ССР. Он был армянским советским юристом, доктором юридических наук (1945), профессором (1947). Родился 10 мая 1891 года в Ереване, Российская империя. Учился в местной мужской гимназии, а в 1918 году окончил юридический факультет Московского государственного университета. В том же году работал в комиссариате земледелия Московского совета и в армянском отделе комиссариата по делам национальностей РСФСР. В 1920 году участвовал в Майском восстании. В 1920–1921 годах был председателем Ереванского революционного трибунала, в 1921–1922 годах — председателем совета народных судей, в 1925–1930 годах — членом коллегии Верховного суда Армянской ССР, а в 1938–1949 годах — заведующим юридическим отделом Президиума Верховного Совета Армянской ССР. В 1926–1930 годах преподавал в Ереванском государственном университете, где с 1936 по 1957 год возглавлял кафедру гражданского права. Его труды включают «Основы экономического права» (1935), «Мулкдарское право в Армении» (1948), «О вопросах наследования имущества крестьянского хозяйства», «Авторское право», «История гражданского законодательства Советской Армении первых пяти лет» и «Социалистическая собственность и её охрана» (1954). Работы Арама Есаяна внесли значительный вклад в развитие армянской юридической науки и образования, особенно в обоснование гражданского законодательства Советской Армении и формирование правовой системы.

### English

Founder of Soviet Armenia’s Legal System

Aram Mikayelovich Yesayan passed away on September 14, 1957, in Yerevan, Armenian SSR. He was an Armenian Soviet jurist, Doctor of Juridical Sciences (1945), and professor (1947). Born on May 10, 1891, in Yerevan, Russian Empire, he studied at the local male gymnasium and graduated from the Faculty of Law at Moscow State University in 1918. In the same year, he worked in the Agriculture Commissariat of the Moscow Soviet and the Armenian Affairs Department of the RSFSR People’s Commissariat for Nationalities. In 1920, he participated in the May Uprising. From 1920 to 1921, he served as chairman of the Yerevan Revolutionary Tribunal, from 1921 to 1922 as chairman of the Council of People’s Judges, from 1925 to 1930 as a member of the Collegium of the Supreme Court of the Armenian SSR, and from 1938 to 1949 as head of the Legal Department of the Presidium of the Supreme Soviet of the Armenian SSR. He taught at Yerevan State University from 1926 to 1930 and served as head of the Civil Law Department from 1936 to 1957. His works include *Fundamentals of Economic Law* (1935), *Mulkdar Law in Armenia* (1948), *On the Issues of Inheritance of Peasant Household Property*, *Copyright*, *History of Civil Legislation of Soviet Armenia in Its First Five Years*, and *Socialist Property and Its Protection* (1954). Aram Yesayan’s contributions significantly advanced Armenian legal science and education, particularly in shaping the civil legislation and legal framework of Soviet Armenia.