Վահրամ Վահանի Թերզիբաշյան ծնվել է 1899 թվականի հունվարի 18-ին Վանում (Վանի վիլայեթ, Օսմանյան կայսրություն)՝ հայ թատերագետ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1962), պրոֆեսոր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1939-ից), ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961)։ Մահացել է 1964 թվականի մայիսի 16-ին Երևանում։

Նախնական կրթությունն ստացել է Վանի Երամյան վարժարանում։ 1916 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ 1916–1918 թվականներին աշխատել է որպես գյուղական ուսուցիչ։ 1927–1930 թվականներին աշխատել է «Մարտակոչ», «Պրոլետար» (Թիֆլիս) թերթերի և «Նոր ուղի» (Երևան) հանդեսի խմբագրություններում։ 1946–1949 թվականներին դասախոսել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։

1945 թվականին «Շեքսպիրը հայերեն» թեմայով պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն, իսկ 1963-ին՝ «Հայ դրամատուրգիայի պատմություն» թեմայով դոկտորական ատենախոսություն։ Կատարել է թարգմանություններ ֆրանսերենից, անգլերենից, ռուսերենից։ Կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի ինստիտուտում։

Հիմնական աշխատություններից են՝

• «Գիր ու արվեստ» (1926),
• «Պուշկին և Արևելք» (1937),
• «Շեքսպիրը հայերեն» (1956),
• «Հայ դրամատուրգիայի պատմություն» (գիրք 1՝ 1959, գիրք 2՝ 1964) և այլն։

Վահրամ Վահանի Թերզիբաշյանը մնաց Վանից Երևան տանող հայ թատերագիտության և գրականագիտության կամուրջը՝ իր հետազոտություններով, թարգմանություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ արվեստի և դրամատուրգիայի խորքերով։

Русский

один из основоположников армянского театроведения и литературоведения

Ваграм Ваганович Терзибашян родился 18 января 1899 года в Ване (Ванский вилайет, Османская империя) — армянский театровед, литературовед, доктор филологических наук (1962), профессор, член Союза писателей СССР (с 1939), заслуженный деятель искусств Армянской ССР (1961). Умер 16 мая 1964 года в Ереване.

Начальное образование получил в Ерамянской школе Вана. В 1916 году окончил Нерсисяновскую школу в Тифлисе. В 1916–1918 годах работал сельским учителем. В 1927–1930 годах работал в редакциях газет «Мартакоч», «Пролетарий» (Тифлис) и журнала «Нор уги» (Ереван). В 1946–1949 годах преподавал в Ереванском художественно-театральном институте.

В 1945 году защитил кандидатскую диссертацию на тему «Шекспир по-армянски», в 1963 году — докторскую на тему «История армянской драматургии». Выполнил переводы с французского, английского, русского языков. В последние годы жизни работал в Институте искусств АН АрмССР.

Основные работы:

• «Письмо и искусство» (1926),
• «Пушкин и Восток» (1937),
• «Шекспир по-армянски» (1956),
• «История армянской драматургии» (книга 1 — 1959, книга 2 — 1964) и др.

Ваграм Ваганович Терзибашян остался мостом армянской театроведческой и литературоведческой мысли от Вана до Еревана — своими исследованиями, переводами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянского искусства и драматургии.

English

One of the Founders of Armenian Theater Studies and Literary Criticism

Vagram Vaganovich Terzibashyan was born on January 18, 1899, in Van (Van vilayet, Ottoman Empire) — Armenian theater scholar, literary critic, Doctor of Philological Sciences (1962), Professor, member of the USSR Writers’ Union (since 1939), Honored Artist of the Armenian SSR (1961). Died on May 16, 1964, in Yerevan.

Received primary education at the Eramyan School in Van. In 1916 graduated from the Nersisyan School in Tiflis. In 1916–1918 worked as a rural teacher. In 1927–1930 worked in the editorial offices of newspapers “Martakoch”, “Proletary” (Tiflis) and magazine “Nor Ugi” (Yerevan). In 1946–1949 taught at the Yerevan Art-Theater Institute.

In 1945 defended a candidate dissertation on “Shakespeare in Armenian”, in 1963 — a doctoral dissertation on “History of Armenian Dramaturgy”. Performed translations from French, English, and Russian. In the last years of his life worked at the Institute of Arts of the Academy of Sciences of the Armenian SSR.

Main works:

• “Letter and Art” (1926),
• “Pushkin and the East” (1937),
• “Shakespeare in Armenian” (1956),
• “History of Armenian Dramaturgy” (Book 1 — 1959, Book 2 — 1964) and others.

Vagram Vaganovich Terzibashyan remained the bridge of Armenian theater studies and literary criticism from Van to Yerevan — with his research, translations, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian art and dramaturgy.

1. Վահրամ Վահանի Թերզիբաշյան՝ հայ թատերագիտության և գրականագիտության հիմնադիր դեմքերից մեկը / Ваграм Ваганович Терзибашян — один из основоположников армянского театроведения и литературоведения / Vagram Vaganovich Terzibashyan — One of the Founders of Armenian Theater Studies and Literary Criticism
2. Վահրամ Վահանի Թերզիբաշյան՝ «Հայ դրամատուրգիայի պատմություն»-ի հեղինակ / Ваграм Ваганович Терзибашян — автор «Истории армянской драматургии» / Vagram Vaganovich Terzibashyan — Author of History of Armenian Dramaturgy
3. Վահրամ Վահանի Թերզիբաշյան՝ Վանից Երևան՝ հայ արվեստի նվիրյալ / Ваграм Ваганович Терзибашян — от Вана до Еревана: преданный армянскому искусству / Vagram Vaganovich Terzibashyan — From Van to Yerevan: Devoted to Armenian Art
4. Վահրամ Վահանի Թերզիբաշյան՝ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ և դոկտոր / Ваграм Ваганович Терзибашян — заслуженный деятель искусств АрмССР и доктор наук / Vagram Vaganovich Terzibashyan — Honored Artist of the Armenian SSR and Doctor of Sciences
5. Վահրամ Վահանի Թերզիբաշյան՝ հայ թատրոնի և գրականության պատմաբան / Ваграм Ваганович Терзибашян — историк армянского театра и литературы / Vagram Vaganovich Terzibashyan — Historian of Armenian Theater and Literature

Զառա Ֆելիքսի Արամյան մահացել է 2026 թվականի հունվարի 17-ին Երևանում՝ 55 տարեկան հասակում, թողնելով հայկական հեռուստատեսության, ռադիոյի և թատրոնի պատմության մեջ անմոռանալի հետք։ Ծնվել է 1970 թվականի հուլիսի 1-ին Երևանում։

Ավարտել է Երևանի թիվ 30 միջնակարգ դպրոցը։ 1981–1985 թվականներին հաճախել է Հ․ Ֆուչիկի անվան պատանի լրագրողների դպրոցը։ 1988–1995 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի ռուսաց լեզվի և գրականության ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժնում՝ ստանալով ռուսաց լեզվի մանկավարժի և լրագրողի որակավորում։

Ուսմանը զուգահեռ՝ 1988–1995 թվականներին եղել է «Պետական համալսարան» ուսանողական թերթի խմբագիրը։ 1989-ից տպագրվել է «Կոմսոմոլեց», «Էպոխա», «Հայելի» պարբերականներում։ 1991–1993 թվականներին մասնակցել է ՀՀ ակադեմիկոս Լևոն Մկրտչյանի գիտական գրքերի խմբագրմանը։ 1991-ին Շահեն Թաթիկյանի «Հայաստանի երիտասարդ հեղինակներ» ժողովածուում լույս են տեսել նրա 7 էսսեները՝ նվիրված Հայաստանին։

1993–1996 թվականներին աշխատել է Հայաստանի ազգային ռադիոյի «Հայաստանի ձայն» խմբադրությունում՝ որպես ռուսալեզու բաժնի ղեկավար։ 1996–2002 թվականներին եղել է գլխավոր խմբագրի տեղակալը։ Հեղինակել է «Հյուր Զառայի մոտ» ռադիոհաղորդումը (1996-ից տեղափոխվել է հեռուստատեսություն և անվանվել «Համով զրույց», որը վարել է մինչև վերջին օրերը)։ 2003–2018 թվականներին աշխատել է Հայկական Երկրորդ հեռուստաալիքում։

Ունեցել է հարուստ դերասանական փորձ՝ նկարահանվել է 300-ից ավելի հեռուստանախագծերում, այդ թվում՝ «Մեր բակը» (1996, 1998), «Իրական պատմություններ» (2008), «Կատաղածները» (2011), «Կադրերի բաժին» (2012-ից) և «Բարի լույս» ֆիլմում (2016, գլխավոր դեր)։

Պարգևատրվել է ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործչի կոչմամբ (2014), ՀՀ ԱԺ նախագահի պատվոգրով (2015), «Հայուհի 2015» կոչմամբ (2015), «Ոսկե Ծիրան» մրցանակով (2017) և այլն։

Զառա Ֆելիքսի Արամյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական հեռուստատեսության և թատրոնի սիրված դեմքը՝ իր «Համով զրույց»-ով, դերերով և անսահման ջերմությամբ ոգեշնչելով սերունդներին հայկական մշակույթի և լրագրության խորքերով։

Русский

лицо «Вкусной беседы» и любимая ведущая армянского телевидения

Зара Феликсовна Арамян скончалась 17 января 2026 года в Ереване в возрасте 55 лет — армянская телерадиоведущая, актриса, заслуженный деятель культуры Республики Армения (2014), член правления Союза журналистов Армении (с 1994). Родилась 1 июля 1970 года в Ереване.

Окончила среднюю школу № 30 в Ереване. В 1981–1985 годах училась в школе юных журналистов им. Ю. Фучика. В 1988–1995 годах училась на факультете журналистики Ереванского государственного университета (отделение русского языка и литературы), получив квалификацию педагога русского языка и журналиста.

Параллельно учёбе в 1988–1995 годах была редактором студенческой газеты «Государственный университет». С 1989 года публиковалась в газетах «Комсомолец», «Эпоха», «Айгел». В 1991–1993 годах входила в редакционный совет ряда научных книг академика Левона Мкртчяна. В 1991 году в сборнике «Молодые авторы Армении» Шахена Татикяна были опубликованы 7 эссе молодой Зары Арамян, посвящённых Армении.

В 1993–1996 годах работала в редакции «Голос Армении» Национального радио Армении — руководитель русскоязычного отдела. В 1996–2002 годах — заместитель главного редактора той же редакции. Автор радиопередачи «В гостях у Зары» (с 1996 года перенесена на телевидение под названием «Вкусная беседа», которую вела до последних дней). В 2003–2018 годах работала на Втором армянском телеканале.

Имеет богатый актёрский опыт, снялась более чем в 300 телепроектах, в том числе в сериалах «Наш двор» (1996, 1998), «Реальные истории» (2008), «Бешеные» (2011), «Отдел кадров» (с 2012) и в главной роли в фильме «Доброе утро» (2016).

Награждена званием заслуженного деятеля культуры РА (2014), почётной грамотой председателя НС РА (2015), титулом «Армянка 2015» (2015), премией «Золотой абрикос» (2017) и др.

Зара Феликсовна Арамян осталась любимым лицом армянского телевидения и театра от Еревана — своей передачей «Вкусная беседа», ролями и безграничной теплотой, вдохновляя поколения глубинами армянской культуры и журналистики.

English

Face of Tasty Conversation and Beloved Host of Armenian Television

Zara Felixovna Aramyan died on January 17, 2026, in Yerevan at the age of 55 — Armenian television and radio host, actress, Honored Worker of Culture of the Republic of Armenia (2014), member of the Board of the Union of Journalists of Armenia (since 1994). Born on July 1, 1970, in Yerevan.

Graduated from secondary school No. 30 in Yerevan. In 1981–1985 attended the Young Journalists School named after Yu. Fucik. In 1988–1995 studied at the Journalism Department of the Faculty of Russian Language and Literature at Yerevan State University, receiving qualifications as a teacher of Russian language and journalist.

In 1988–1995, parallel to studies, was editor of the student newspaper “State University”. Since 1989 published in newspapers “Komsomolets”, “Epokha”, “Hayeli”. In 1991–1993 was part of the editorial board of several scientific books by Academician Levon Mkrtchyan. In 1991, 7 essays by the young Zara Aramyan dedicated to Armenia were published in the collection “Young Authors of Armenia” by Shahan Tatikyan.

In 1993–1996 worked in the “Voice of Armenia” editorial office of National Radio of Armenia — head of the Russian-language department. In 1996–2002 — deputy chief editor of the same editorial office. Author of the radio program “Guest at Zara’s” (transferred to television in 1996 under the name “Tasty Conversation”, which she hosted until her last days). In 2003–2018 worked at the Second Armenian Television Channel.

Has extensive acting experience, appeared in over 300 television projects, including series “Our Yard” (1996, 1998), “Real Stories” (2008), “The Furious” (2011), “Personnel Department” (since 2012) and in the lead role in the film “Good Morning” (2016).

Awarded the title of Honored Worker of Culture of RA (2014), honorary certificate from the Chairman of the National Assembly of RA (2015), title “Armenian Woman 2015” (2015), “Golden Apricot” award (2017), and others.

Zara Felixovna Aramyan remained the beloved face of Armenian television and theater from Yerevan — with her program “Tasty Conversation”, roles and boundless warmth, inspiring generations with the depths of Armenian culture and journalism.

1. Զառա Ֆելիքսի Արամյան՝ «Համով զրույց»-ի և հայկական հեռուստատեսության սիրված դեմքը / Зара Феликсовна Арамян — лицо «Вкусной беседы» и любимая ведущая армянского телевидения / Zara Felixovna Aramyan — Face of Tasty Conversation and Beloved Host of Armenian Television
2. Զառա Ֆելիքսի Արամյան՝ ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ և դերասան / Зара Феликсовна Арамян — заслуженный деятель культуры РА и актриса / Zara Felixovna Aramyan — Honored Worker of Culture of RA and Actress
3. Զառա Ֆելիքսի Արամյան՝ Երևանից մինչև հայկական էկրանի սիրտը / Зара Феликсовна Арамян — от Еревана до сердца армянского экрана / Zara Felixovna Aramyan — From Yerevan to the Heart of the Armenian Screen
4. Զառա Ֆելիքսի Արամյան՝ հայկական լրագրության և թատրոնի նվիրյալ / Зара Феликсовна Арамян — преданная армянской журналистике и театру / Zara Felixovna Aramyan — Devoted to Armenian Journalism and Theater
5. Զառա Ֆելիքսի Արամյան՝ հայ մշակույթի և հեռուստատեսության խորհրդանիշ / Зара Феликсовна Арамян — символ армянской культуры и телевидения / Zara Felixovna Aramyan — Symbol of Armenian Culture and Television

Դալիդան (իսկական անունը՝ Իոլանդա Քրիստինա Ջիլոտտի) ծնվել է 1933 թվականի հունվարի 17-ին Կահիրեում (Եգիպտոս)՝ իտալացի հայրիկի և ֆրանսիացի մոր ընտանիքում։ Նա դարձավ ֆրանսիական շանսոնի լեգենդը, սակայն իր սիրտը միշտ մնաց հայկական։

Դալիդան մեծացավ Եգիպտոսում, որտեղ սկսեց իր առաջին քայլերը որպես երգչուհի և պարուհի։ 1950-ականներին տեղափոխվեց Փարիզ, որտեղ շատ շուտ դարձավ ֆրանսիական երաժշտական ասպարեզի ամենավառ աստղերից մեկը։ Նրա երգերը՝ «Paroles, Paroles», «Gigi l’amoroso», «Il venait d’avoir 18 ans», «J’attendrai» և շատ ուրիշներ, դարձան համաշխարհային հիթեր։

Դալիդան հաճախ էր խոսում հայկական արմատների մասին և բազմիցս այցելել է Հայաստան։ Նա աջակցել է հայկական մշակութային միջոցառումներին, հանդիպել հայ արտիստների հետ և արտահայտել իր սերը հայ ժողովրդի հանդեպ։ Նրա ձայնը և ոճը խորապես ազդել են ֆրանսահայ սերնդի վրա։

Դալիդան մնաց հայ-ֆրանսիական մշակութային կամուրջը՝ իր երգերով, սրտով և անկեղծ համակրանքով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական ինքնության և համաշխարհային արվեստի միաձուլման գաղափարով։

Русский
Далида — мировая звезда с армянским сердцем

Далида (настоящее имя — Иоланда Кристина Джилотти) родилась 17 января 1933 года в Каире (Египет) в семье итальянского отца и французской матери. Она стала легендой французского шансона, но её сердце всегда оставалось армянским.

Далида выросла в Египте, где начала первые шаги как певица и танцовщица. В 1950-х годах переехала в Париж, где очень быстро стала одной из самых ярких звёзд французской музыкальной сцены. Её песни — «Paroles, Paroles», «Gigi l’amoroso», «Il venait d’avoir 18 ans», «J’attendrai» и многие другие — стали мировыми хитами.

Далида часто говорила о своих армянских корнях и неоднократно посещала Армению. Она поддерживала армянские культурные мероприятия, встречалась с армянскими артистами и выражала свою любовь к армянскому народу. Её голос и стиль оказали глубокое влияние на франко-армянское поколение.

Далида осталась мостом между армянской и французской культурой — своими песнями, сердцем и искренней симпатией, вдохновляя поколения идеей единства армянской идентичности и мирового искусства.

English
Dalida — world star with an Armenian heart

Dalida (real name — Iolanda Cristina Gigliotti) was born on January 17, 1933, in Cairo (Egypt) to an Italian father and French mother. She became a legend of French chanson, yet her heart always remained Armenian.

Dalida grew up in Egypt, where she began her first steps as a singer and dancer. In the 1950s she moved to Paris, where she very quickly became one of the brightest stars of the French music scene. Her songs — “Paroles, Paroles”, “Gigi l’amoroso”, “Il venait d’avoir 18 ans”, “J’attendrai” and many others — became worldwide hits.

Dalida often spoke about her Armenian roots and visited Armenia several times. She supported Armenian cultural events, met with Armenian artists, and expressed her love for the Armenian people. Her voice and style deeply influenced the French-Armenian generation.

Dalida remained a bridge between Armenian and French culture — with her songs, her heart, and sincere sympathy, inspiring generations with the idea of unity between Armenian identity and world art.

Français
Dalida — étoile mondiale au cœur arménien

Dalida (de son vrai nom — Iolanda Cristina Gigliotti) est née le 17 janvier 1933 au Caire (Égypte) d’un père italien et d’une mère française. Elle est devenue une légende de la chanson française, mais son cœur est toujours resté arménien.

Dalida a grandi en Égypte, où elle a commencé ses premiers pas en tant que chanteuse et danseuse. Dans les années 1950, elle s’installe à Paris, où elle devient très rapidement l’une des étoiles les plus brillantes de la scène musicale française. Ses chansons — « Paroles, Paroles », « Gigi l’amoroso », « Il venait d’avoir 18 ans », « J’attendrai » et bien d’autres — sont devenues des tubes mondiaux.

Dalida parlait souvent de ses racines arméniennes et a visité l’Arménie à plusieurs reprises. Elle a soutenu des événements culturels arméniens, rencontré des artistes arméniens et exprimé son amour pour le peuple arménien. Sa voix et son style ont profondément influencé la génération franco-arménienne.

Dalida est restée un pont entre la culture arménienne et française — par ses chansons, son cœur et sa sympathie sincère, inspirant des générations avec l’idée d’unité entre l’identité arménienne et l’art mondial.

العربية
داليدا — نجمة عالمية بقلب أرمني

ولدت داليدا (اسمها الحقيقي يولاندا كريستينا جيليوتي) في 17 يناير 1933 في القاهرة (مصر) لأب إيطالي وأم فرنسية. أصبحت أسطورة الشانسون الفرنسي، لكن قلبها ظل دائمًا أرمنيًا.

نشأت داليدا في مصر، حيث بدأت خطواتها الأولى كمغنية وراقصة. في الخمسينيات انتقلت إلى باريس، حيث أصبحت بسرعة واحدة من ألمع نجوم المشهد الموسيقي الفرنسي. أغانيها — «Paroles, Paroles»، «Gigi l’amoroso»، «Il venait d’avoir 18 ans»، «J’attendrai» وغيرها الكثير — أصبحت نجاحات عالمية.

كثيرًا ما تحدثت داليدا عن جذورها الأرمنية وزارة أرمينيا عدة مرات. دعمت الفعاليات الثقافية الأرمنية، والتقت بالفنانين الأرمن وعبرت عن حبها للشعب الأرمني. صوتها وأسلوبها أثرا بعمق في الجيل الفرنسي-الأرمني.

بقيت داليدا جسرًا بين الثقافة الأرمنية والفرنسية — بأغانيها، وقلبها، وتعاطفها الصادق، ملهمة الأجيال بفكرة الوحدة بين الهوية الأرمنية والفن العالمي.

1. Դալիդան՝ հայկական սրտով համաշխարհային աստղ / Далида — мировая звезда с армянским сердцем / Dalida — world star with an Armenian heart / Dalida — étoile mondiale au cœur arménien / داليدا — نجمة عالمية بقلب أرمني
2. Դալիդան և Հայաստանը՝ սիրո և համակրանքի կամուրջ / Далида и Армения — мост любви и симпатии / Dalida and Armenia — bridge of love and sympathy / Dalida et l’Arménie — pont d’amour et de sympathie / داليدا وأرمينيا — جسر الحب والتعاطف
3. Դալիդան՝ հայկական արմատներով ֆրանսիական լեգենդ / Далида — французская легенда с армянскими корнями / Dalida — French legend with Armenian roots / Dalida — légende française aux racines arméniennes / داليدا — أسطورة فرنسية بجذور أرمنية
4. Դալիդան՝ հայ-ֆրանսիական մշակութային կապի խորհրդանիշ / Далида — символ армяно-французской культурной связи / Dalida — symbol of Armenian-French cultural bond / Dalida — symbole du lien culturel arméno-français / داليدا — رمز الرابطة الثقافية الأرمنية-الفرنسية
5. Դալիդան՝ հայերի ձայնը ֆրանսիական շանսոնում / Далида — голос армян во французском шансоне / Dalida — voice of Armenians in French chanson / Dalida — voix des Arméniens dans la chanson française / داليدا — صوت الأرمن في الشانسون الفرنسي

Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյանը ծնվել է 1921 թվականի հունվարի 17-ին Ղազվինում (Իրան)՝ հայ վնասվածքաբան-օրթոպեդ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1973)

Երևանի բժշկական ինստիտուտի վնասվածքաբանության, օրթոպեդիայի և ռազմադաշտային վիրաբուժության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ (1971-1982), Մոսկվայի Նիկոլայ Բլոխինի անվան ուռուցքաբանական գիտական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող, ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1965-1989), Երևանի գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1989-1993)։ Մահացել է 1993 թվականին։

1939–1942 թվականներին սովորել է Թեհրանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում, 1946-ին ավարտել է Բեյրութի ֆրանսիական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1960–1972 թվականներին՝ Երևանի վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտահետազոտական ինստիտուտի բաժանմունքի վարիչ, 1971–1979 թվականներին՝ փոխտնօրեն։

Նրա աշխատանքները նվիրված են կոտրվածքների ժամանակ ոսկրաբեկորների համակցման, սերտաճման, ոսկրածուծի վերականգնողական հատկությունների ուսումնասիրությանը, ոսկրագոյացման գործընթացների վրա քլորոպրենով թունավորումների ազդեցությանը, ճանապարհատրանսպորտային վնասվածքի, դրա հետևանքների և կանխարգելման խնդիրներին։ Ուսումնասիրել է դրսածուռ ծնկի (Genu Valgum) կլինիկան և բուժումը։ Առաջինը Հայաստանում կատարել է բազկի, նախաբազկի, սրունքի, անրակի կոտրվածքների ներոսկրային համակցում՝ մետաղաձողերի միջոցով։

Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյանը մնաց Ղազվինից Երևան տանող հայկական բժշկության կամուրջը՝ իր նորարարական մեթոդներով, գիտական նվաճումներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բժշկագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

символ армянской ортопедии и травматологии

Сепух Джангарович Тумян родился 17 января 1921 года в Казвине (Иран) — армянский травматолог-ортопед, доктор медицинских наук (1963), профессор (1973), основатель и заведующий кафедрой травматологии, ортопедии и военно-полевой хирургии Ереванского медицинского института (1971–1982), старший научный сотрудник Онкологического научного центра им. Николая Блохина в Москве, главный травматолог-ортопед Министерства здравоохранения Армении (1965–1989), главный травматолог-ортопед Еревана (1989–1993). Умер в 1993 году.

В 1939–1942 годах учился на медицинском факультете Тегеранского университета, в 1946 году окончил медицинский факультет Французского университета в Бейруте. В 1960–1972 годах — заведующий отделением Научно-исследовательского института травматологии и ортопедии в Ереване, в 1971–1979 годах — заместитель директора.

Его работы посвящены сращению костных отломков при переломах, регенеративным свойствам костного мозга, влиянию отравлений хлоропреном на процессы костеобразования, проблемам дорожно-транспортного травматизма, его последствий и профилактики. Изучал клинику и лечение genu valgum (вальгусной деформации колена). Первым в Армении провёл внутрикостный остеосинтез переломов плеча, предплечья, голени и бедра с помощью металлических стержней.

Сепух Джангарович Тумян остался мостом армянской медицины от Казвина до Еревана — своими инновационными методами, научными достижениями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицинской науки и профессионализмом.

English

Symbol of Armenian Orthopedics and Traumatology

Sepuh Jangir Tumoian was born on January 17, 1921, in Qazvin (Iran) — Armenian traumatologist-orthopedist, Doctor of Medical Sciences (1963), Professor (1973), founder and head of the Department of Traumatology, Orthopedics and Military Field Surgery at Yerevan Medical Institute (1971–1982), senior researcher at the Nikolai Blokhin National Medical Research Center for Oncology in Moscow, chief traumatologist-orthopedist of the Ministry of Health of Armenia (1965–1989), chief traumatologist-orthopedist of Yerevan (1989–1993). Died in 1993.

In 1939–1942 studied at the Medical Faculty of Tehran University, in 1946 graduated from the Medical Faculty of the French University in Beirut. In 1960–1972 — head of the department at the Research Institute of Traumatology and Orthopedics in Yerevan, in 1971–1979 — deputy director.

His works are devoted to the union of bone fragments in fractures, regenerative properties of bone marrow, the effect of chloroprene poisoning on bone formation processes, problems of road traffic injuries, their consequences and prevention. Studied the clinic and treatment of genu valgum (valgus deformity of the knee). First in Armenia performed intramedullary osteosynthesis of fractures of the humerus, forearm, tibia and femur using metal rods.

Sepuh Jangir Tumoian remained the bridge of Armenian medicine from Qazvin to Yerevan — with his innovative methods, scientific achievements and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian medical science and professionalism.

1. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ հայ վնասվածքաբան-օրթոպեդ և ամբիոնի հիմնադիր / Сепух Джангарович Тумян — армянский травматолог-ортопед и основатель кафедры / Sepuh Jangir Tumoian — Armenian Traumatologist-Orthopedist and Founder of the Department
2. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ ներոսկրային համակցման առաջամարտիկ Հայաստանում / Сепух Джангарович Тумян — пионер внутрикостного остеосинтеза в Армении / Sepuh Jangir Tumoian — Pioneer of Intramedullary Osteosynthesis in Armenia
3. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ Ղազվինից Երևան՝ բժշկության նվիրյալ / Сепух Джангарович Тумян — от Казвина до Еревана: преданный медицине / Sepuh Jangir Tumoian — From Qazvin to Yerevan: Devoted to Medicine
4. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ բժշկական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր / Сепух Джангарович Тумян — доктор медицинских наук и профессор / Sepuh Jangir Tumoian — Doctor of Medical Sciences and Professor
5. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ հայկական օրթոպեդիայի և վնասվածքաբանության խորհրդանիշ / Сепух Джангарович Тумян — символ армянской ортопедии и травматологии / Sepuh Jangir Tumoian — Symbol of Armenian Orthopedics and Traumatology

Իսահակ Սերգեյի Ալավերդյան ծնվել է 1917 թվականի հունվարի 17-ին Շուշիում՝ հայ արձակագիր, թատերագետ, թարգմանիչ, Ադրբեջանական ԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1980), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1960-ից)։ Մահացել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 29-ին։

Ծնվել է Շուշիում։ 1942 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի Կիրովի անվան համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1935–1937 թվականներին ուսուցչություն է արել Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Ասկերանի շրջանի Շուշիքենդ և Նախջևանիկ գյուղերում։ 1937–1938 թվականներին որպես ուսմասվար և հայոց լեզվի ու գրականության ուսուցիչ աշխատել է Շուշիի հայկական միջնակարգ դպրոցում։ 1939–1977 թվականներին հայոց լեզու է դասավանդել Ստեփանակերտի թիվ 1, թիվ 2, թիվ 3 միջնակարգ դպրոցներում։ 1968 թվականից Ստեփանակերտի Մաքսիմ Գորկու անվան պետական հայկական դրամատիկական թատրոնի գրական բաժնի վարիչն է եղել։

Գրել է պիեսներ։ Ստեփանակերտի Մ. Գորկու անվան հայկական դրամատիկական թատրոնը բեմադրել է նրա «Սիրո ճանապարհին» (1954), «Հողի լեզուն» (1958), «Ախ, սեր» (1969) դրամաները։ Նրա պիեսները բեմադրվել են նաև հայկական այլ թատրոններում։

Հրատարակվել են նրա «Իմ սաները» (պատմվածքներ, 1964), «Թող խաղաղ մեծանա» (պատմվածքներ, 1969), «Անանուն մարդը» (պատմվածքներ, 1976), «Ծաղիկների երթը» (պատմվածքներ, գերկարճ նովելներ, մանրապատումներ, 1978), «Սիսակյանի օրագիրը» (վիպակ, 1984) գրքերը։

Իսահակ Սերգեյի Ալավերդյանը մնաց Շուշիից Ստեփանակերտ տանող հայ գրականության կամուրջը՝ իր արձակով, դրամատուրգիայով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ գրականության խորքերով և հայրենի հողի սիրով։

Русский

голос армянской литературы и родной арцахской земли

Исаак Сергеевич Алавердян родился 17 января 1917 года в Шуши — армянский прозаик, театровед, переводчик, заслуженный деятель культуры Азербайджанской ССР (1980), член Союза писателей СССР (с 1960). Умер 29 сентября 1992 года.

Родился в Шуши. В 1942 году окончил филологический факультет Азербайджанского университета им. Кирова. В 1935–1937 годах учительствовал в сёлах Шушикенд и Нахиджеваник Аскеранского района Нагорно-Карабахской автономной области. В 1937–1938 годах работал завучем и учителем армянского языка и литературы в армянской средней школе Шуши. В 1939–1977 годах преподавал армянский язык в средних школах № 1, № 2, № 3 Степанакерта. С 1968 года — заведующий литературной частью Степанакертского государственного армянского драматического театра им. Максима Горького.

Писал пьесы. Степанакертский армянский драматический театр им. М. Горького поставил его драмы «На пути любви» (1954), «Язык земли» (1958), «Ах, любовь» (1969). Его пьесы ставились и в других армянских театрах.

Опубликованы книги: «Мои ученики» (рассказы, 1964), «Пусть мирно растёт» (рассказы, 1969), «Безымянный человек» (рассказы, 1976), «Шествие цветов» (рассказы, сверхкороткие новеллы, миниатюры, 1978), «Дневник Сисаакяна» (повесть, 1984).

Исаак Сергеевич Алавердян остался мостом армянской литературы от Шуши до Степанакерта — своей прозой, драматургией и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской литературы и любовью к родной земле.

English

Voice of Armenian Literature and Native Land

Isaak Sergeevich Alaverdyan was born on January 17, 1917, in Shushi — Armenian prose writer, theater scholar, translator, Honored Worker of Culture of the Azerbaijan SSR (1980), member of the USSR Writers’ Union (since 1960). Died on September 29, 1992.

Born in Shushi. In 1942 graduated from the philological faculty of Azerbaijan University named after Kirov. In 1935–1937 taught in the villages of Shushikend and Nakhijevanik of the Askeran district of the Nagorno-Karabakh Autonomous Region. In 1937–1938 worked as head teacher and teacher of Armenian language and literature in the Armenian secondary school in Shushi. In 1939–1977 taught Armenian language in secondary schools No. 1, No. 2, No. 3 in Stepanakert. Since 1968 — head of the literary department of the Stepanakert State Armenian Dramatic Theater named after Maxim Gorky.

Wrote plays. The Stepanakert Armenian Dramatic Theater named after M. Gorky staged his dramas “On the Path of Love” (1954), “Language of the Land” (1958), “Ah, Love” (1969). His plays were also staged in other Armenian theaters.

Published books: “My Students” (stories, 1964), “Let It Grow Peacefully” (stories, 1969), “Nameless Man” (stories, 1976), “Procession of Flowers” (stories, ultra-short novels, miniatures, 1978), “Diary of Sisakyan” (novella, 1984).

Isaak Sergeevich Alaverdyan remained the bridge of Armenian literature from Shushi to Stepanakert — with his prose, dramaturgy and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian literature and love for the native land.

1. Իսահակ Սերգեյի Ալավերդյան՝ Շուշիի և հայ գրականության նվիրյալ / Исаак Сергеевич Алавердян — преданный Шуши и армянской литературы / Isaak Sergeevich Alaverdyan — Devoted to Shushi and Armenian Literature
2. Իսահակ Սերգեյի Ալավերդյան՝ «Սիրո ճանապարհին» և «Հողի լեզուն»-ի հեղինակ / Исаак Сергеевич Алавердян — автор «На пути любви» и «Язык земли» / Isaak Sergeevich Alaverdyan — Author of On the Path of Love and Language of the Land
3. Իսահակ Սերգեյի Ալավերդյան՝ Շուշիից Ստեփանակերտ / Исаак Сергеевич Алавердян — от Шуши до Степанакерта / Isaak Sergeevich Alaverdyan — From Shushi to Stepanakert
4. Իսահակ Սերգեյի Ալավերդյան՝ հայ արձակագիր և թատերագետ / Исаак Сергеевич Алавердян — армянский прозаик и театровед / Isaak Sergeevich Alaverdyan — Armenian Prose Writer and Theater Scholar
5. Իսահակ Սերգեյի Ալավերդյան՝ հայ գրականության և հայրենի հողի ձայնը / Исаак Сергеевич Алавердян — голос армянской литературы и родной земли / Isaak Sergeevich Alaverdyan — Voice of Armenian Literature and Native Land

Տիգրան Սիմեոնի Հախումյանը ծնվել է 1894 թվականի հունվարի 17-ին Երևանում՝ հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, գրականագետ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր (1961), ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1943), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1934-ից)։

1912 թվականին ավարտել է Բաքվի ռեալական դպրոցը, 1917-ին՝ Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական և բանասիրական ֆակուլտետները։ 1917–1920 թվականներին աշխատել է Թիֆլիսում՝ «Ժողովրդի ձայն» և «Մշակ» թերթերի խմբագիր։ 1922-ին վերադարձել է Երևան, աշխատել է քաղլուսգլխվարում, «Մաճկալ», «Խորհրդային Հայաստան» թերթերում, «Վերելք» ամսագրում։ 1923–1931 թվականներին եղել է դատապաշտպան։ 1931-ին Սունդուկյանի անվան թատրոնը բեմադրել է նրա «Թշվառներ» պիեսը։ 1943–1948 թվականներին դասախոսել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտում, Երևանի պետական համալսարանում և Վալերի Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների ինստիտուտում։ 1951-ին «Դերենիկ Դեմիրճյանի դրամատուրգիան» թեմայով պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն։

Ռուսերենից հայերեն է թարգմանել 99 պիես, այդ թվում՝ Մաքսիմ Գորկու «Վասա Ժելեզնովա», «Եգոր Բուլըչևը և ուրիշները», Գոլդենի «Վենետիկյան երկվորյակներ», Լոպե դե Վեգայի «Այլոց համար հիմար, իրեն համար խելոք», Լունչարսկու «Ազատագրված Դոն-Կիխոտ», Պոգոդինի «Հրացանավոր մարդը», «Կրեմլյան կուրանտներ»։

Հրատարակվել են նրա «Ասք սովետական դյուցազունների մասին» (1945), «Գրական հոդվածներ և հիշողություններ» (գիրք Ա՝ 1965, գիրք Բ՝ 1970)։

Տիգրան Սիմեոնի Հախումյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական գրականության և թատրոնի բարձունքներ տանող կամուրջը՝ իր բանաստեղծություններով, դրամատուրգիայով, թարգմանություններով և գրականագիտական աշխատանքներով ոգեշնչելով սերունդներին հայ գրականության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

преданный армянскому театру и литературе деятель, переводчик пьес Горького и Погодина

Тигран Симеонович Хачумян родился 17 января 1894 года в Ереване — армянский поэт, драматург, литературовед, переводчик, кандидат филологических наук, профессор (1961), заслуженный деятель искусств Армянской ССР (1943), член Союза писателей СССР (с 1934).

В 1912 году окончил Бакинское реальное училище, в 1917 году — юридический и филологический факультеты Московского университета. В 1917–1920 годах работал в Тифлисе редактором газет «Голос народа» и «Мшак». В 1922 году вернулся в Ереван, работал в Главполитпросвете, газетах «Мачкал», «Советская Армения», журнале «Восход». В 1923–1931 годах был защитником в суде. В 1931 году Театр им. Сундукяна поставил его пьесу «Несчастные». В 1943–1948 годах преподавал в Ереванском педагогическом институте им. Хачатура Абовяна, Ереванском государственном университете и Институте русского и иностранных языков им. Валерия Брюсова. В 1951 году защитил кандидатскую диссертацию на тему «Драматургия Дереника Демирчяна».

С русского на армянский перевёл 99 пьес, в том числе «Васса Железнова» и «Егор Булычов и другие» Максима Горького, «Венецианские близнецы» Гольдони, «Глупец для других, умный для себя» Лопе де Веги, «Освобождённый Дон-Кихот» Луначарского, «Человек с ружьём» и «Кремлёвские куранты» Погодина.

Опубликованы «Сказ о советских богатырях» (1945), «Литературные статьи и воспоминания» (книга А — 1965, книга Б — 1970).

Тигран Симеонович Хачумян остался мостом от Еревана до вершин армянской литературы и театра — своими стихами, драматургией, переводами и литературоведческими работами, вдохновляя поколения глубинами армянской литературы и профессионализмом.

English

Devoted to Armenian Theater and Literature Translator of Plays by Gorky and Pogodin

Tigran Simeonovitch Khachumyan was born on January 17, 1894, in Yerevan — Armenian poet, playwright, literary scholar, translator, Candidate of Philological Sciences, Professor (1961), Honored Artist of the Armenian SSR (1943), member of the USSR Writers’ Union (since 1934).

In 1912 graduated from Baku Real School, in 1917 — from the law and philology faculties of Moscow University. In 1917–1920 worked in Tiflis as editor of newspapers “Voice of the People” and “Mshak”. In 1922 returned to Yerevan, worked in Glavpolitprosvet, newspapers “Machkal”, “Soviet Armenia”, magazine “Verelk”. In 1923–1931 was a defense lawyer in court. In 1931 the Sundukyan Theater staged his play “The Unfortunate”. In 1943–1948 taught at the Khachatur Abovyan Pedagogical Institute, Yerevan State University and Valery Bryusov Institute of Russian and Foreign Languages. In 1951 defended a candidate dissertation on “Dramaturgy of Derenik Demirchyan”.

Translated 99 plays from Russian into Armenian, including “Vassa Zheleznova” and “Egor Bulychov and Others” by Maxim Gorky, “Venetian Twins” by Goldoni, “Fool for Others, Wise for Himself” by Lope de Vega, “Liberated Don Quixote” by Lunacharsky, “Man with a Gun” and “Kremlin Chimes” by Pogodin.

Published “Tale of Soviet Heroes” (1945), “Literary Articles and Memoirs” (Book A — 1965, Book B — 1970).

Tigran Simeonovitch Khachumyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian literature and theater — with his poems, dramaturgy, translations and literary studies, inspiring generations with the depths of Armenian literature and professionalism.

1. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ հայ բանաստեղծ և դրամատուրգ / Тигран Симеонович Хачумян — армянский поэт и драматург / Tigran Simeonovitch Khachumyan — Armenian Poet and Playwright
2. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ Գորկու և Պոգոդինի պիեսների թարգմանիչ / Тигран Симеонович Хачумян — переводчик пьес Горького и Погодина / Tigran Simeonovitch Khachumyan — Translator of Plays by Gorky and Pogodin
3. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ Երևանից մինչև հայ գրականության բարձունքներ / Тигран Симеонович Хачумян — от Еревана до вершин армянской литературы / Tigran Simeonovitch Khachumyan — From Yerevan to the Heights of Armenian Literature
4. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ և պրոֆեսոր / Тигран Симеонович Хачумян — заслуженный деятель искусств АрмССР и профессор / Tigran Simeonovitch Khachumyan — Honored Artist of the Armenian SSR and Professor
5. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ հայ թատրոնի և գրականության նվիրյալ / Тигран Симеонович Хачумян — преданный армянскому театру и литературе / Tigran Simeonovitch Khachumyan — Devoted to Armenian Theater and Literature

Մատթեոս Զարիֆյան ծնվել է 1894 թվականի հունվարի 16-ին Կոստանդնուպոլսի Կետիկ Փաշա թաղամասում՝ հայ արևմտահայ բանաստեղծ, որի կարճ, բայց խորքային ստեղծագործական կյանքը դարձել է 20-րդ դարի սկզբի հայ գրականության ամենավառ էջերից մեկը։ Մահացել է 1924 թվականի ապրիլի 9-ին Կոստանդնուպոլսում՝ ընդամենը 30 տարեկանում։

Ծնվել է Կոստանդնուպոլսի Սկյուտար թաղամասում, կրթություն է ստացել Իճատիեի դպրոցում, Պարտիզակի Ռոբերտ քոլեջում և Պերպերյան վարժարանում, որն ավարտել է 1913-ին՝ «Պսակավոր Արվեստ» տիտղոսով։ 1914-ին որպես անգլերենի և մարմնամարզության ուսուցիչ աշխատել է Ադանայի հայկական դպրոցում, սակայն հիվանդության պատճառով տեղափոխվել է Լիբանան։ Զորակոչվել է թուրքական բանակ, սակայն անհաշտության համար դատապարտվել է աքսորի, ապա՝ կալանքի։ Զինադադարից հետո որպես անգլիական բանակի թարգմանիչ մասնակցել է գավառներում հայության բեկորների հավաքման գործին։ 1919–1921 թվականներին աշխատել է Կոստանդնուպոլսի Պերպերյան վարժարանում։ Թոքերում բուն դրած ախտը գնալով խորացել է և նրան գամել անկողնուն։

Առաջին բանաստեղծությունները տպագրվել են զինադադարից հետո։ 1921-ին լույս է տեսել «Տրտմության և խաղաղության երգեր» ժողովածուն, 1922-ին՝ «Կյանքի և մահվան երգեր»-ը։ 1956-ին Բեյրութում Վահե Վահյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել բանաստեղծի ամբողջական երկերի ժողովածուն՝ ներառյալ անտիպ բանաստեղծությունները, օրագրության էջերը, նամակները և արձակի փորձերը։ 1963-ին Երևանում լույս է տեսել հատընտիրը, որը 1981-ին վերահրատարակվել է։

Մատթեոս Զարիֆյանը մնաց Կոստանդնուպոլսի հայ գրականության կարճատև, բայց անմոռանալի աստղը՝ իր տրտմությամբ լի, խորքային և միաժամանակ խաղաղությամբ լցված երգերով ոգեշնչելով սերունդներին արևմտահայ գրականության խորքերով և մահվան առջև կանգնած մարդու հոգու ճշմարտությամբ։

Русский

автор «Песен жизни и смерти» и свет западноармянской литературы

Маттеос Зарифян родился 16 января 1894 года в Константинополе (Кетик-Паша квартал) — армянский западноармянский поэт, чья короткая, но глубокая творческая жизнь стала одной из самых ярких страниц армянской литературы начала XX века. Умер 9 апреля 1924 года в Константинополе в возрасте всего 30 лет.

Родился в Скутари квартале Константинополя, образование получил в Иджатие, Роберт-колледже в Партизаке и школе Перперьян, которую окончил в 1913 году с титулом «Венчанный Искусством». В 1914 году работал учителем английского языка и гимнастики в армянской школе Аданы, но из-за болезни переехал в Ливан. Был призван в турецкую армию, но за неподчинение приговорён к ссылке, затем к длительному заключению. После перемирия в качестве переводчика английской армии участвовал в сборе осколков армянского населения в провинциях. В 1919–1921 годах работал в школе Перперьян в Константинополе. Туберкулёз, поразивший его, прогрессировал и приковал к постели.

Первые стихи опубликованы после перемирия. В 1921 году вышел сборник «Песни печали и мира», в 1922 году — «Песни жизни и смерти». В 1956 году в Бейруте под редакцией Ваге Вагияна вышел полный сборник произведений поэта, включая неизданные стихи, страницы дневника, письма и прозаические опыты. В 1963 году в Ереване вышел избранное, переизданное в 1981 году.

Маттеос Зарифян остался короткой, но незабываемой звездой константинопольской армянской литературы — своими полными печали, глубокими и одновременно мирными песнями, вдохновляя поколения глубинами западноармянской литературы и правдой души человека перед лицом смерти.

English

Author of Songs of Life and Death and Light of Western Armenian Literature

Matteos Zarifyan was born on January 16, 1894, in Constantinople (Ketik-Pasha quarter) — Armenian Western Armenian poet, whose short but profound creative life became one of the brightest pages of Armenian literature at the beginning of the 20th century. Died on April 9, 1924, in Constantinople at the age of only 30.

Born in the Scutari quarter of Constantinople, he received education in Ijatie, Robert College in Partizak, and the Perperyan school, which he graduated in 1913 with the title “Crowned Art”. In 1914 he worked as an English language and gymnastics teacher in an Armenian school in Adana, but due to illness moved to Lebanon. He was drafted into the Turkish army, but for disobedience was sentenced to exile, then to long-term imprisonment. After the armistice, as a translator for the British army, he participated in gathering the remnants of the Armenian population in the provinces. In 1919–1921 he worked at the Perperyan school in Constantinople. Tuberculosis, which struck him, progressed and confined him to bed.

His first poems were published after the armistice. In 1921 the collection “Songs of Sorrow and Peace” was published, in 1922 — “Songs of Life and Death”. In 1956 in Beirut under the editorship of Vahe Vahyan a complete collection of the poet’s works was published, including unpublished poems, diary pages, letters and prose experiments. In 1963 in Yerevan an selected edition appeared, reissued in 1981.

Matteos Zarifyan remained a short but unforgettable star of Constantinople Armenian literature — with his sorrowful, profound and at the same time peaceful songs, inspiring generations with the depths of Western Armenian literature and the truth of the human soul in the face of death.

1. Մատթեոս Զարիֆյան՝ արևմտահայ բանաստեղծ և «Տրտմության և խաղաղության երգեր»-ի հեղինակ / Маттеос Зарифян — западноармянский поэт и автор «Песен печали и мира» / Matteos Zarifyan — Western Armenian Poet and Author of Songs of Sorrow and Peace
2. Մատթեոս Զարիֆյան՝ Կոստանդնուպոլսի կարճատև, բայց անմոռանալի աստղ / Маттеос Зарифян — короткая, но незабываемая звезда Константинополя / Matteos Zarifyan — Short but Unforgettable Star of Constantinople
3. Մատթեոս Զարիֆյան՝ Խարբերդից Կոստանդնուպոլս՝ սփյուռքի ձայնը / Маттеос Зарифян — от Харберда до Константинополя: голос диаспоры / Matteos Zarifyan — From Kharberd to Constantinople: Voice of the Diaspora
4. Մատթեոս Զարիֆյան՝ «Կյանքի և մահվան երգեր»-ի և արևմտահայ գրականության լույսը / Маттеос Зарифян — автор «Песен жизни и смерти» и свет западноармянской литературы / Matteos Zarifyan — Author of Songs of Life and Death and Light of Western Armenian Literature
5. Մատթեոս Զարիֆյան՝ հայ գրականության ողբերգական և խորքային ձայնը / Маттеос Зарифян — трагический и глубокий голос армянской литературы / Matteos Zarifyan — Tragic and Profound Voice of Armenian Literature

Հրաչ Ռուբենի Զարդարյանը ծնվել է 1897 թվականի հունվարի 15-ին Խարբերդում (Խարպուտ, Օսմանյան կայսրություն)՝ հայ արևմտահայ գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ, Ռուբեն Զարդարյանի որդի։ Մահացել է 1986 թվականի նոյեմբերի 30-ին Ֆրանսիայում։

Սովորել է Կարինի, Կոստանդնուպոլսի վարժարաններում, Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, ապա՝ Փարիզի Սորբոնի համալսարանում։ Կյանքի մեծ մասն անցկացրել է սփյուռքում՝ հատկապես Ֆրանսիայում, որտեղ ակտիվորեն մասնակցել է հայ գրական կյանքին և մշակութային շարժումներին։

Նրա ստեղծագործությունները պատկերում են սփյուռքահայության կյանքը, աքսորի, որբության և ազգային ինքնության պահպանման թեմաները։ Հրատարակվել են «Մեր կյանքը» (1934), «Որբացող մարդիկ» (1954), «Ժամանակ և խորհուրդք իւր» (1955) գրքերը։ Նրա վեպերում և պատմվածքներում կենտրոնական տեղ է գրավում ֆրանսահայերի առօրյան, հոգեբանական դրաման և հայկական արմատների հետ կապը։

Հրաչ Ռուբենի Զարդարյանը մնաց Խարբերդից Ֆրանսիա տանող արևմտահայ գրականության կամուրջը՝ իր խորքային արձակով, թարգմանություններով և հասարակական գործունեությամբ ոգեշնչելով սերունդներին սփյուռքի հայերի հոգևոր կյանքի և ազգային ինքնության պահպանման գաղափարով։

Русский

яркая фигура западноармянской литературы

Грач Рубенович Зардарян родился 15 января 1897 года в Харберде (Харпут, Османская империя) — армянский западноармянский писатель, переводчик, редактор, общественный и политический деятель, сын Рубена Зардаряна. Умер 30 ноября 1986 года во Франции.

Учился в школах Карина, Константинополя, Нерсисяновской школе Тифлиса, Геворгянской семинарии в Эчмиадзине, затем в Сорбонне в Париже. Большую часть жизни провёл в диаспоре, главным образом во Франции, где активно участвовал в армянской литературной жизни и культурных движениях.

Его произведения изображают жизнь армянской диаспоры, темы изгнания, сиротства и сохранения национальной идентичности. Опубликованы книги «Наша жизнь» (1934), «Осиротевшие люди» (1954), «Время и его мысли» (1955). В его романах и рассказах центральное место занимает повседневная жизнь франко-армян, их психологическая драма и связь с армянскими корнями.

Грач Рубенович Зардарян остался мостом западноармянской литературы от Харберда до Франции — своей глубокой прозой, переводами и общественной деятельностью, вдохновляя поколения идеей духовной жизни армян диаспоры и сохранения национальной идентичности.

English

Prominent Figure of Western Armenian Literature

Hrach Rubenovich Zardaryan was born on January 15, 1897, in Kharberd (Harput, Ottoman Empire) — Armenian Western Armenian writer, translator, editor, public and political figure, son of Ruben Zardaryan. Died on November 30, 1986, in France.

Studied in schools of Karin, Constantinople, Nersisyan School in Tiflis, Gevorgyan Seminary in Etchmiadzin, then at the Sorbonne in Paris. Spent most of his life in the diaspora, mainly in France, where he actively participated in Armenian literary life and cultural movements.

His works depict the life of the Armenian diaspora, themes of exile, orphanhood, and preservation of national identity. Published books: “Our Life” (1934), “Orphaned People” (1954), “Time and Its Thoughts” (1955). In his novels and stories, the central place is occupied by the daily life of French Armenians, their psychological drama, and connection with Armenian roots.

Hrach Rubenovich Zardaryan remained the bridge of Western Armenian literature from Kharberd to France — with his profound prose, translations, and public activity, inspiring generations with the idea of the spiritual life of diaspora Armenians and preservation of national identity.

1. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ արևմտահայ գրականության վառ դեմք / Грач Рубенович Зардарян — яркая фигура западноармянской литературы / Hrach Rubenovich Zardaryan — Prominent Figure of Western Armenian Literature
2. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ «Որբացող մարդիկ»-ի և «Մեր կյանքը»-ի հեղինակ / Грач Рубенович Зардарян — автор «Осиротевшие люди» и «Наша жизнь» / Hrach Rubenovich Zardaryan — Author of Orphaned People and Our Life
3. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ Խարբերդից Ֆրանսիա / Грач Рубенович Зардарян — от Харберда до Франции / Hrach Rubenovich Zardaryan — From Kharberd to France
4. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ սփյուռքահայ գրող և հասարակական գործիչ / Грач Рубенович Зардарян — писатель и общественный деятель диаспоры / Hrach Rubenovich Zardaryan — Writer and Public Figure of the Diaspora
5. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ հայ գրականության և ինքնության պահպանողը / Грач Рубенович Зардарян — хранитель армянской литературы и идентичности / Hrach Rubenovich Zardaryan — Guardian of Armenian Literature and Identity

Նորայր Մկրտիչի Ավագյանը ծնվել է 1920 թվականի հունվարի 14-ին Երևանում՝ հայ դատաբժիշկ, փորձագետ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1963), ով իր կյանքը նվիրել է դատական բժշկության զարգացմանը Հայաստանում։ Մահացել է 1988 թվականի հունվարի 5-ին Երևանում։

1942 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1953–1989 թվականներին եղել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի դատական բժշկության ամբիոնի վարիչը, ՀԽՍՀ դատաբժշկական գլխավոր փորձագետը և ՀԽՍՀ դատաբժշկական փորձագետների գիտական ընկերության նախագահը։

Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր վաղ մանկական տարիքում հանկարծամահության պատճառագիտության, ախտածագման և հյուսվածաբանության հարցերի վրա, ինչպես նաև առաջին անգամ դատական բժշկության պրակտիկայում դիակների և ոսկրածուծի ձգաբանական կազմի ուսումնասիրության վրա։

Հիմնական աշխատություններից են՝

• «Դատական բժշկության գործնական պարապմունքների ձեռնարկ» (1969),
• «Դատական բժշկության դասընթաց» (1978, համահեղինակ),
• «Скоропостижная смерть в раннем детском возрасте» (1964),
• «Очерки истории судебной медицины Армении» (1970, համահեղինակ)։

Նորայր Մկրտիչի Ավագյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական դատական բժշկության գագաթներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, դասախոսական և փորձագիտական գործունեությամբ ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բժշկագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

символ армянской судебной медицины

Норайр Мкртичевич Авагян родился 14 января 1920 года в Ереване — армянский судебно-медицинский эксперт, доктор медицинских наук (1963), профессор (1963), посвятивший свою жизнь развитию судебной медицины в Армении. Умер 5 января 1988 года в Ереване.

В 1942 году окончил Ереванский медицинский институт. В 1953–1989 годах возглавлял кафедру судебной медицины Ереванского медицинского института, был главным судебно-медицинским экспертом Армянской ССР и председателем Научного общества судебно-медицинских экспертов АрмССР.

Его научная деятельность была сосредоточена на причинах, патогенезе и гистологии внезапной смерти в раннем детском возрасте, а также впервые в практике судебной медицины — на изучении физико-химического состава трупов и костного мозга.

Основные работы:

• «Практическое руководство по занятиям судебной медициной» (1969),
• «Курс судебной медицины» (1978, соавтор),
• «Скоропостижная смерть в раннем детском возрасте» (1964),
• «Очерки истории судебной медицины Армении» (1970, соавтор).

Норайр Мкртичевич Авагян остался мостом от Еревана до вершин армянской судебной медицины — своими научными достижениями, преподавательской и экспертной деятельностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицинской науки и профессионализмом.

English

Symbol of Armenian Forensic Medicine

Norayr Mkrtich Avagyan was born on January 14, 1920, in Yerevan — Armenian forensic medical expert, Doctor of Medical Sciences (1963), Professor (1963), who devoted his life to the development of forensic medicine in Armenia. Died on January 5, 1988, in Yerevan.

In 1942 graduated from Yerevan Medical Institute. In 1953–1989 headed the Department of Forensic Medicine at Yerevan Medical Institute, served as Chief Forensic Medical Expert of the Armenian SSR and Chairman of the Scientific Society of Forensic Medical Experts of the Armenian SSR.

His scientific work focused on the causes, pathogenesis and histology of sudden death in early childhood, as well as the first study in forensic medicine practice of the physico-chemical composition of corpses and bone marrow.

Main works:

• “Practical Guide to Forensic Medicine Exercises” (1969),
• “Course of Forensic Medicine” (1978, co-author),
• “Sudden Death in Early Childhood” (1964),
• “Essays on the History of Forensic Medicine in Armenia” (1970, co-author).

Norayr Mkrtich Avagyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian forensic medicine — with his scientific achievements, teaching and expert activities, inspiring generations with the depths of Armenian medical science and professionalism.

1. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ հայ դատաբժշկության առաջամարտիկ / Норайр Мкртичевич Авагян — пионер армянской судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — Pioneer of Armenian Forensic Medicine
2. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ բժշկական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր / Норайр Мкртичевич Авагян — доктор медицинских наук и профессор / Norayr Mkrtich Avagyan — Doctor of Medical Sciences and Professor
3. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ Երևանից մինչև դատաբժշկության գագաթներ / Норайр Мкртичевич Авагян — от Еревана до вершин судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — From Yerevan to the Heights of Forensic Medicine
4. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ հայկական դատաբժշկության խորհրդանիշ / Норайр Мкртичевич Авагян — символ армянской судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — Symbol of Armenian Forensic Medicine
5. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ դատաբժշկության և գիտության նվիրյալ / Норайр Мкртичевич Авагян — преданный судебной медицине и науке / Norayr Mkrtich Avagyan — Devoted to Forensic Medicine and Science

1924 թվականի հունվարի 11-ին Երևանում պաշտոնապես հիմնադրվեց «Գիրք» հրատարակչական ընկերությունը՝ Մարտիրոս Սարյանի ղեկավարությամբ: Այս իրադարձությունը խորհրդային Հայաստանի առաջին տարիներին դարձավ հայկական գրքի և մշակույթի վերածննդի կարևորագույն քայլերից մեկը:

Հրատարակչությունը ստեղծվեց Երևանի կոնսերվատորիայի և գրական հասարակության նախաձեռնությամբ՝ նպատակ ունենալով տպագրել հայկական գրականություն, դասականներ, նոր ստեղծագործություններ և թարգմանական գրականություն: Մարտիրոս Սարյանի ղեկավարությամբ «Գիրքը» դարձավ հայկական գրքի առաջին խոշոր կենտրոնը՝ դիզայնի, ձևավորման և բարձրորակ տպագրության ոլորտում:

Սարյանը ոչ միայն ղեկավար էր, այլև անձամբ մասնակցում էր գրքերի ձևավորմանը՝ ստեղծելով յուրահատուկ շապիկներ և նկարազարդումներ: Առաջին տարիներին հրատարակվեցին Հովհաննես Թումանյանի, Ալեքսանդր Շիրվանզադեի, Ավետիք Իսահակյանի և այլոց գործերը, ինչպես նաև ռուս և եվրոպական դասականների թարգմանություններ: Այս հրատարակչությունը հիմք դրեց հետագա խոշոր հրատարակչություններին, ինչպես «Հայպետհրատը» և «Սովետական գրողը»:

Հայ ժողովրդի համար «Գիրք»-ի հիմնադրումը խորհրդանշում էր մշակութային վերածնունդը՝ Ցեղասպանությունից և պատերազմներից հետո: Այն նպաստեց հայոց լեզվի, գրականության և արվեստի պահպանմանը խորհրդային պայմաններում:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1924 թ. հունվարի 11
• Վայր: Երևան
• Ղեկավար: Մարտիրոս Սարյան
• Նշանակություն: Հայկական գրքի և մշակույթի վերածնունդ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Մարտիրոս Սարյանի արխիվներ, Հայաստանի հրատարակչական պատմություն):

---

Русская версия

Рождение издательства «Книга» под руководством Сарьяна”

11 января 1924 года в Ереване официально было создано издательство «Книга» (Գիրք) под руководством Мартироса Сарьяна. Это событие стало одним из важнейших шагов в культурном возрождении советской Армении в первые годы её существования. Издательство было основано по инициативе Ереванской консерватории и литературной общественности с целью печатать армянскую литературу, классику, новые произведения и переводную литературу. Под руководством Сарьяна «Книга» превратилась в первый крупный центр армянской книги — в области дизайна, оформления и высококачественной печати.

Сарьян не только руководил, но и лично участвовал в оформлении книг — создавал уникальные обложки и иллюстрации. В первые годы были изданы произведения Ованнеса Туманяна, Александра Ширванзаде, Аветика Исаакяна и других, а также переводы русской и европейской классики. Это издательство заложило основу для последующих крупных армянских издательств, таких как «Айпетрат» и «Советский писатель».

Для армянского народа основание «Книги» стало символом культурного возрождения после Геноцида и войн. Оно способствовало сохранению армянского языка, литературы и искусства в советских условиях.

Краткие факты

• Дата: 11 января 1924 г.
• Место: Ереван
• Руководитель: Мартирос Сарьян
• Значение: Возрождение армянской книги и культуры

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Мартироса Сарьяна, история армянского книгоиздания).

---

English Version (Author: Armenian historian Aram Hovhannisyan)

Birth of the ‘Book’ Publishing House under Saryan’s Leadership”

On January 11, 1924, the “Book” Publishing House (Գիրք) was officially founded in Yerevan under the leadership of Martiros Saryan. This event became one of the most important steps in the cultural revival of Soviet Armenia in its early years. The publishing house was established on the initiative of the Yerevan Conservatory and literary community with the aim of printing Armenian literature, classics, new works, and translated literature. Under Saryan’s leadership, “Book” became the first major center of Armenian publishing — in design, layout, and high-quality printing.

Saryan not only managed but personally participated in book design — creating unique covers and illustrations. In the early years, works by Hovhannes Tumanyan, Alexander Shirvanzade, Avetik Isahakyan, and others were published, as well as translations of Russian and European classics. This publishing house laid the foundation for subsequent major Armenian publishers such as “Haypethrat” and “Soviet Writer”.

For the Armenian people, the foundation of “Book” became a symbol of cultural revival after the Genocide and wars. It contributed to the preservation of the Armenian language, literature, and art under Soviet conditions.

Key Facts

• Date: January 11, 1924
• Location: Yerevan
• Leader: Martiros Saryan
• Significance: Revival of Armenian book publishing and culture

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Martiros Saryan archives, history of Armenian publishing).

---

Հայերեն (Armenian)

1. “1924-ի Հունվարի 11՝ «Գիրք» հրատարակչության ծնունդը Սարյանի ղեկավարությամբ”
2. “Երևան 1924՝ Հայկական գրքի վերածնունդ”
3. “Մարտիրոս Սարյան և «Գիրք»՝ Հայկական մշակույթի նոր էջ”
4. “Հունվարի 11, 1924՝ Հայ գրքի առաջին մեծ կենտրոն”
5. “«Գիրք»-ի հիմնադրումը՝ Հայաստանի մշակութային հաղթանակ”

Русский (Russian)

1. “11 Января 1924: Рождение издательства «Книга» под руководством Сарьяна”
2. “Ереван 1924: Возрождение армянской книги”
3. “Мартирос Сарьян и «Книга»: Новая страница армянской культуры”
4. “11 Января 1924: Первый крупный центр армянской книги”
5. “Основание «Книги»: Культурная победа Армении”

English (English)

1. “January 11, 1924: Birth of the ‘Book’ Publishing House under Saryan’s Leadership”
2. “Yerevan 1924: Revival of the Armenian Book”
3. “Martiros Saryan and ‘Book’: A New Page in Armenian Culture”
4. “January 11, 1924: The First Major Center of Armenian Publishing”
5. “Foundation of ‘Book’: Armenia’s Cultural Victory”