Տիգրան Սիմեոնի Հախումյանը ծնվել է 1894 թվականի հունվարի 17-ին Երևանում՝ հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, գրականագետ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր (1961), ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1943), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1934-ից)։

1912 թվականին ավարտել է Բաքվի ռեալական դպրոցը, 1917-ին՝ Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական և բանասիրական ֆակուլտետները։ 1917–1920 թվականներին աշխատել է Թիֆլիսում՝ «Ժողովրդի ձայն» և «Մշակ» թերթերի խմբագիր։ 1922-ին վերադարձել է Երևան, աշխատել է քաղլուսգլխվարում, «Մաճկալ», «Խորհրդային Հայաստան» թերթերում, «Վերելք» ամսագրում։ 1923–1931 թվականներին եղել է դատապաշտպան։ 1931-ին Սունդուկյանի անվան թատրոնը բեմադրել է նրա «Թշվառներ» պիեսը։ 1943–1948 թվականներին դասախոսել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտում, Երևանի պետական համալսարանում և Վալերի Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների ինստիտուտում։ 1951-ին «Դերենիկ Դեմիրճյանի դրամատուրգիան» թեմայով պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն։

Ռուսերենից հայերեն է թարգմանել 99 պիես, այդ թվում՝ Մաքսիմ Գորկու «Վասա Ժելեզնովա», «Եգոր Բուլըչևը և ուրիշները», Գոլդենի «Վենետիկյան երկվորյակներ», Լոպե դե Վեգայի «Այլոց համար հիմար, իրեն համար խելոք», Լունչարսկու «Ազատագրված Դոն-Կիխոտ», Պոգոդինի «Հրացանավոր մարդը», «Կրեմլյան կուրանտներ»։

Հրատարակվել են նրա «Ասք սովետական դյուցազունների մասին» (1945), «Գրական հոդվածներ և հիշողություններ» (գիրք Ա՝ 1965, գիրք Բ՝ 1970)։

Տիգրան Սիմեոնի Հախումյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական գրականության և թատրոնի բարձունքներ տանող կամուրջը՝ իր բանաստեղծություններով, դրամատուրգիայով, թարգմանություններով և գրականագիտական աշխատանքներով ոգեշնչելով սերունդներին հայ գրականության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

преданный армянскому театру и литературе деятель, переводчик пьес Горького и Погодина

Тигран Симеонович Хачумян родился 17 января 1894 года в Ереване — армянский поэт, драматург, литературовед, переводчик, кандидат филологических наук, профессор (1961), заслуженный деятель искусств Армянской ССР (1943), член Союза писателей СССР (с 1934).

В 1912 году окончил Бакинское реальное училище, в 1917 году — юридический и филологический факультеты Московского университета. В 1917–1920 годах работал в Тифлисе редактором газет «Голос народа» и «Мшак». В 1922 году вернулся в Ереван, работал в Главполитпросвете, газетах «Мачкал», «Советская Армения», журнале «Восход». В 1923–1931 годах был защитником в суде. В 1931 году Театр им. Сундукяна поставил его пьесу «Несчастные». В 1943–1948 годах преподавал в Ереванском педагогическом институте им. Хачатура Абовяна, Ереванском государственном университете и Институте русского и иностранных языков им. Валерия Брюсова. В 1951 году защитил кандидатскую диссертацию на тему «Драматургия Дереника Демирчяна».

С русского на армянский перевёл 99 пьес, в том числе «Васса Железнова» и «Егор Булычов и другие» Максима Горького, «Венецианские близнецы» Гольдони, «Глупец для других, умный для себя» Лопе де Веги, «Освобождённый Дон-Кихот» Луначарского, «Человек с ружьём» и «Кремлёвские куранты» Погодина.

Опубликованы «Сказ о советских богатырях» (1945), «Литературные статьи и воспоминания» (книга А — 1965, книга Б — 1970).

Тигран Симеонович Хачумян остался мостом от Еревана до вершин армянской литературы и театра — своими стихами, драматургией, переводами и литературоведческими работами, вдохновляя поколения глубинами армянской литературы и профессионализмом.

English

Devoted to Armenian Theater and Literature Translator of Plays by Gorky and Pogodin

Tigran Simeonovitch Khachumyan was born on January 17, 1894, in Yerevan — Armenian poet, playwright, literary scholar, translator, Candidate of Philological Sciences, Professor (1961), Honored Artist of the Armenian SSR (1943), member of the USSR Writers’ Union (since 1934).

In 1912 graduated from Baku Real School, in 1917 — from the law and philology faculties of Moscow University. In 1917–1920 worked in Tiflis as editor of newspapers “Voice of the People” and “Mshak”. In 1922 returned to Yerevan, worked in Glavpolitprosvet, newspapers “Machkal”, “Soviet Armenia”, magazine “Verelk”. In 1923–1931 was a defense lawyer in court. In 1931 the Sundukyan Theater staged his play “The Unfortunate”. In 1943–1948 taught at the Khachatur Abovyan Pedagogical Institute, Yerevan State University and Valery Bryusov Institute of Russian and Foreign Languages. In 1951 defended a candidate dissertation on “Dramaturgy of Derenik Demirchyan”.

Translated 99 plays from Russian into Armenian, including “Vassa Zheleznova” and “Egor Bulychov and Others” by Maxim Gorky, “Venetian Twins” by Goldoni, “Fool for Others, Wise for Himself” by Lope de Vega, “Liberated Don Quixote” by Lunacharsky, “Man with a Gun” and “Kremlin Chimes” by Pogodin.

Published “Tale of Soviet Heroes” (1945), “Literary Articles and Memoirs” (Book A — 1965, Book B — 1970).

Tigran Simeonovitch Khachumyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian literature and theater — with his poems, dramaturgy, translations and literary studies, inspiring generations with the depths of Armenian literature and professionalism.

1. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ հայ բանաստեղծ և դրամատուրգ / Тигран Симеонович Хачумян — армянский поэт и драматург / Tigran Simeonovitch Khachumyan — Armenian Poet and Playwright
2. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ Գորկու և Պոգոդինի պիեսների թարգմանիչ / Тигран Симеонович Хачумян — переводчик пьес Горького и Погодина / Tigran Simeonovitch Khachumyan — Translator of Plays by Gorky and Pogodin
3. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ Երևանից մինչև հայ գրականության բարձունքներ / Тигран Симеонович Хачумян — от Еревана до вершин армянской литературы / Tigran Simeonovitch Khachumyan — From Yerevan to the Heights of Armenian Literature
4. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ և պրոֆեսոր / Тигран Симеонович Хачумян — заслуженный деятель искусств АрмССР и профессор / Tigran Simeonovitch Khachumyan — Honored Artist of the Armenian SSR and Professor
5. Տիգրան Սիմեոնի Հախումյան՝ հայ թատրոնի և գրականության նվիրյալ / Тигран Симеонович Хачумян — преданный армянскому театру и литературе / Tigran Simeonovitch Khachumyan — Devoted to Armenian Theater and Literature

Մատթեոս Զարիֆյան ծնվել է 1894 թվականի հունվարի 16-ին Կոստանդնուպոլսի Կետիկ Փաշա թաղամասում՝ հայ արևմտահայ բանաստեղծ, որի կարճ, բայց խորքային ստեղծագործական կյանքը դարձել է 20-րդ դարի սկզբի հայ գրականության ամենավառ էջերից մեկը։ Մահացել է 1924 թվականի ապրիլի 9-ին Կոստանդնուպոլսում՝ ընդամենը 30 տարեկանում։

Ծնվել է Կոստանդնուպոլսի Սկյուտար թաղամասում, կրթություն է ստացել Իճատիեի դպրոցում, Պարտիզակի Ռոբերտ քոլեջում և Պերպերյան վարժարանում, որն ավարտել է 1913-ին՝ «Պսակավոր Արվեստ» տիտղոսով։ 1914-ին որպես անգլերենի և մարմնամարզության ուսուցիչ աշխատել է Ադանայի հայկական դպրոցում, սակայն հիվանդության պատճառով տեղափոխվել է Լիբանան։ Զորակոչվել է թուրքական բանակ, սակայն անհաշտության համար դատապարտվել է աքսորի, ապա՝ կալանքի։ Զինադադարից հետո որպես անգլիական բանակի թարգմանիչ մասնակցել է գավառներում հայության բեկորների հավաքման գործին։ 1919–1921 թվականներին աշխատել է Կոստանդնուպոլսի Պերպերյան վարժարանում։ Թոքերում բուն դրած ախտը գնալով խորացել է և նրան գամել անկողնուն։

Առաջին բանաստեղծությունները տպագրվել են զինադադարից հետո։ 1921-ին լույս է տեսել «Տրտմության և խաղաղության երգեր» ժողովածուն, 1922-ին՝ «Կյանքի և մահվան երգեր»-ը։ 1956-ին Բեյրութում Վահե Վահյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել բանաստեղծի ամբողջական երկերի ժողովածուն՝ ներառյալ անտիպ բանաստեղծությունները, օրագրության էջերը, նամակները և արձակի փորձերը։ 1963-ին Երևանում լույս է տեսել հատընտիրը, որը 1981-ին վերահրատարակվել է։

Մատթեոս Զարիֆյանը մնաց Կոստանդնուպոլսի հայ գրականության կարճատև, բայց անմոռանալի աստղը՝ իր տրտմությամբ լի, խորքային և միաժամանակ խաղաղությամբ լցված երգերով ոգեշնչելով սերունդներին արևմտահայ գրականության խորքերով և մահվան առջև կանգնած մարդու հոգու ճշմարտությամբ։

Русский

автор «Песен жизни и смерти» и свет западноармянской литературы

Маттеос Зарифян родился 16 января 1894 года в Константинополе (Кетик-Паша квартал) — армянский западноармянский поэт, чья короткая, но глубокая творческая жизнь стала одной из самых ярких страниц армянской литературы начала XX века. Умер 9 апреля 1924 года в Константинополе в возрасте всего 30 лет.

Родился в Скутари квартале Константинополя, образование получил в Иджатие, Роберт-колледже в Партизаке и школе Перперьян, которую окончил в 1913 году с титулом «Венчанный Искусством». В 1914 году работал учителем английского языка и гимнастики в армянской школе Аданы, но из-за болезни переехал в Ливан. Был призван в турецкую армию, но за неподчинение приговорён к ссылке, затем к длительному заключению. После перемирия в качестве переводчика английской армии участвовал в сборе осколков армянского населения в провинциях. В 1919–1921 годах работал в школе Перперьян в Константинополе. Туберкулёз, поразивший его, прогрессировал и приковал к постели.

Первые стихи опубликованы после перемирия. В 1921 году вышел сборник «Песни печали и мира», в 1922 году — «Песни жизни и смерти». В 1956 году в Бейруте под редакцией Ваге Вагияна вышел полный сборник произведений поэта, включая неизданные стихи, страницы дневника, письма и прозаические опыты. В 1963 году в Ереване вышел избранное, переизданное в 1981 году.

Маттеос Зарифян остался короткой, но незабываемой звездой константинопольской армянской литературы — своими полными печали, глубокими и одновременно мирными песнями, вдохновляя поколения глубинами западноармянской литературы и правдой души человека перед лицом смерти.

English

Author of Songs of Life and Death and Light of Western Armenian Literature

Matteos Zarifyan was born on January 16, 1894, in Constantinople (Ketik-Pasha quarter) — Armenian Western Armenian poet, whose short but profound creative life became one of the brightest pages of Armenian literature at the beginning of the 20th century. Died on April 9, 1924, in Constantinople at the age of only 30.

Born in the Scutari quarter of Constantinople, he received education in Ijatie, Robert College in Partizak, and the Perperyan school, which he graduated in 1913 with the title “Crowned Art”. In 1914 he worked as an English language and gymnastics teacher in an Armenian school in Adana, but due to illness moved to Lebanon. He was drafted into the Turkish army, but for disobedience was sentenced to exile, then to long-term imprisonment. After the armistice, as a translator for the British army, he participated in gathering the remnants of the Armenian population in the provinces. In 1919–1921 he worked at the Perperyan school in Constantinople. Tuberculosis, which struck him, progressed and confined him to bed.

His first poems were published after the armistice. In 1921 the collection “Songs of Sorrow and Peace” was published, in 1922 — “Songs of Life and Death”. In 1956 in Beirut under the editorship of Vahe Vahyan a complete collection of the poet’s works was published, including unpublished poems, diary pages, letters and prose experiments. In 1963 in Yerevan an selected edition appeared, reissued in 1981.

Matteos Zarifyan remained a short but unforgettable star of Constantinople Armenian literature — with his sorrowful, profound and at the same time peaceful songs, inspiring generations with the depths of Western Armenian literature and the truth of the human soul in the face of death.

1. Մատթեոս Զարիֆյան՝ արևմտահայ բանաստեղծ և «Տրտմության և խաղաղության երգեր»-ի հեղինակ / Маттеос Зарифян — западноармянский поэт и автор «Песен печали и мира» / Matteos Zarifyan — Western Armenian Poet and Author of Songs of Sorrow and Peace
2. Մատթեոս Զարիֆյան՝ Կոստանդնուպոլսի կարճատև, բայց անմոռանալի աստղ / Маттеос Зарифян — короткая, но незабываемая звезда Константинополя / Matteos Zarifyan — Short but Unforgettable Star of Constantinople
3. Մատթեոս Զարիֆյան՝ Խարբերդից Կոստանդնուպոլս՝ սփյուռքի ձայնը / Маттеос Зарифян — от Харберда до Константинополя: голос диаспоры / Matteos Zarifyan — From Kharberd to Constantinople: Voice of the Diaspora
4. Մատթեոս Զարիֆյան՝ «Կյանքի և մահվան երգեր»-ի և արևմտահայ գրականության լույսը / Маттеос Зарифян — автор «Песен жизни и смерти» и свет западноармянской литературы / Matteos Zarifyan — Author of Songs of Life and Death and Light of Western Armenian Literature
5. Մատթեոս Զարիֆյան՝ հայ գրականության ողբերգական և խորքային ձայնը / Маттеос Зарифян — трагический и глубокий голос армянской литературы / Matteos Zarifyan — Tragic and Profound Voice of Armenian Literature

2023 թվականի հունվարի 15-ին Թբիլիսիում մահացել է Վախթանգ Կոնստանտինի Կիկաբիձեն, վրացի դերասան, երգիչ, սցենարիստ, ռեժիսոր, Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1980), ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր (1978), վրացական և խորհրդային մշակույթի խորհրդանիշ, որի կապը հայերի և Հայաստանի հետ դարձել է նրա կյանքի և ստեղծագործության անբաժան մասը:

Ծնվելով Վրաստանի մայրաքաղաքում՝ Վախթանգը, ով հայտնի էր «Բուբա» մականունով, մեծացել է բազմամշակութային միջավայրում, որտեղ հայ-վրացական բարեկամությունը խոր արմատներ ուներ:

Կիկաբիձեի կապը Հայաստանի հետ առավել վառ դրսևորվել է նրա մտերիմ ընկերության և ստեղծագործական համագործակցության մեջ հայ մեծ դերասան Ֆրունզիկ Մկրտչյանի հետ: Նրանց համատեղ աշխատանքը Գեորգի Դանելիայի «Միմինո» (1977) ֆիլմում, որտեղ Կիկաբիձեն խաղացել է վրացի օդաչու Վալիկո Միզանդարիի դերը, իսկ Մկրտչյանը՝ հայ վարորդ Ռուբիկ Խաչիկյանի դերը, դարձել է խորհրդային կինոյի դասական: Ֆիլմը, որը պատմում է հայ-վրացական բարեկամության մասին, լի է ջերմությամբ և հումորով, որոնք արտացոլում էին երկու ժողովուրդների մշակութային մտերմությունը: Ֆիլմի հաջողությունը, որը դիտել է մոտ 25 միլիոն հանդիսատես, մեծապես պայմանավորված էր նրանց անկրկնելի դերասանական խաղով: Կիկաբիձեն հաճախ էր խոսում Մկրտչյանի մասին՝ նշելով նրա խորությունն ու տաղանդը, ինչը վկայում էր նրանց անձնական և մասնագիտական խոր կապի մասին:

Կիկաբիձեի ստեղծագործական կապը հայերի հետ ընդլայնվել է նաև հայ կոմպոզիտորներ Ալեքսանդր Էքիմյանի և Գեորգի Մովսիսյանի հետ համագործակցությամբ: Էքիմյանի հետ նա աշխատել է մի շարք երաժշտական ստեղծագործությունների վրա, որոնք համատեղել են վրացական և հայկական մեղեդիների ջերմությունն ու խորությունը: Իսկ Մովսիսյանի հետ համագործակցությունը ներառել է երգեր, որոնք հնչել են ինչպես Վրաստանում, այնպես էլ Հայաստանում՝ ամրապնդելով երկու ժողովուրդների մշակութային կապերը: Նրա կատարած «Чито-Грито» երգը, որը հայտնի դարձավ «Միմինո»-ի շնորհիվ, հնչել է Հայաստանում՝ գրավելով հայ հանդիսատեսի սրտերը: Կիկաբիձեն բազմիցս ելույթ է ունեցել Հայաստանում՝ միշտ ընդգծելով հայերի ջերմ ընդունելությունը: Նրա համերգները Երևանում և այլ հայկական քաղաքներում ընդունվել են մեծ ոգևորությամբ:

Կիկաբիձեի ստեղծագործական կյանքը ներառում էր նաև ռեժիսորական աշխատանքներ, ինչպիսիք են «Եղիր առողջ, սիրելիս» (1981) և «Տղամարդը և մյուսները» (1985) ֆիլմերը, որոնք արտացոլում էին նրա հումորի և մարդկային ջերմության զգացումը, որոնք մոտ էին նաև հայկական մշակույթին: Նրա երաժշտական կարիերան, ներառյալ «Օրերա» անսամբլի հետ աշխատանքը և ավելի քան 20 սոլո ալբոմները, գտել են արձագանք Հայաստանում: Չնայած նրա քաղաքական հայացքները, մասնավորապես 2008 թվականի վրաց-ռուսական հակամարտության վերաբերյալ, հակասություններ են առաջացրել, նա միշտ առանձնացրել է իր սերը հայ ժողովրդի հանդեպ՝ ընդգծելով հայերի և վրացիների միջև պատմական բարեկամությունը:

Վախթանգ Կիկաբիձեի կյանքը, լի երաժշտությամբ, կինոյով և մարդկային ջերմությամբ, կամուրջ էր հայերի և վրացիների միջև: Նրա ժառանգությունը, ներառյալ հայերի հետ ստեղծագործական և անձնական կապները, մնում է ոգեշնչման աղբյուր՝ խորհրդանշելով երկու ժողովուրդների եղբայրական կապը:

—

### Биография на русском языке

Наследие Бубы: любовь и музыка в армяно-грузинских связях 

15 января 2023  года в Тбилиси скончался  Вахтанг Константинович Кикабидзе, грузинский актёр, певец, сценарист, режиссёр, народный артист Грузинской ССР (1980), лауреат Государственной премии СССР (1978), икона грузинской и советской культуры, чья связь с армянами и Арменией стала неотъемлемой частью его жизни и творчества. Родившись в столице Грузии, Вахтанг, известный как «Буба», вырос в многокультурной среде, где армяно-грузинская дружба имела глубокие корни.

Связь Кикабидзе с Арменией особенно ярко проявилась в его близкой дружбе и творческом сотрудничестве с великим армянским актёром Фрунзиком Мкртчяном. Их совместная работа в фильме Георгия Данелия «Мимино» (1977), где Кикабидзе сыграл грузинского пилота Валико Мизандари, а Мкртчян — армянского водителя Рубика Хачикяна, стала классикой советского кино. Фильм, повествующий об армяно-грузинской дружбе, полон тепла и юмора, отражающих культурную близость двух народов. Успех картины, которую посмотрели около 25 миллионов зрителей, во многом был обусловлен их неподражаемой актёрской игрой. Кикабидзе часто говорил о Мкртчяне с восхищением, подчёркивая его глубину и талант, что свидетельствовало о их личной и профессиональной близости.

Творческое сотрудничество Кикабидзе с армянами также включало работу с армянскими композиторами Александром Экимяном и Георгием Мовсисяном. С Экимяном он создавал музыкальные произведения, сочетавшие тепло и глубину грузинских и армянских мелодий. Сотрудничество с Мовсисяном включало песни, которые звучали как в Грузии, так и в Армении, укрепляя культурные связи между народами. Его исполнение песни «Чито-Грито», ставшей популярной благодаря «Мимино», звучало в Армении, завоёвывая сердца армянской публики. Он неоднократно выступал в Армении, всегда отмечая тёплый приём армян. Его концерты в Ереване и других армянских городах встречали с огромным воодушевлением.

Творческая жизнь Кикабидзе включала режиссёрские работы, такие как комедия «Будь здоров, дорогой!» (1981) и фильм «Мужчина и все остальные» (1985), которые отражали его чувство юмора и человеческую теплоту, близкие и армянской культуре. Его музыкальная карьера, включая работу с ансамблем «Орэра» и более 20 сольных альбомов, также находила отклик в Армении. Несмотря на противоречия, вызванные его политическими взглядами, особенно относительно грузино-российского конфликта 2008 года, Кикабидзе всегда подчёркивал свою любовь к армянскому народу, выделяя историческую дружбу между армянами и грузинами.

Жизнь Вахтанга Кикабидзе, полная музыки, кино и человеческого тепла, стала мостом между армянами и грузинами. Его наследие, включая творческие и личные связи с армянами, остаётся источником вдохновения, символизируя братскую связь двух народов.

—

### Biography in English

Buba’s Legacy: Love and Music in Armenian-Georgian Ties 

On January 15, 2023, Vakhtang Konstantinovich Kikabidze passed away in Tbilisi. a Georgian actor, singer, screenwriter, director, People’s Artist of the Georgian SSR (1980), and laureate of the USSR State Prize (1978), whose connection with Armenians and Armenia became an integral part of his life and work. Born in the capital of Georgia, Vakhtang, affectionately known as “Buba,” grew up in a multicultural environment where Armenian-Georgian friendship was deeply rooted.

Kikabidze’s bond with Armenia was most vividly expressed through his close friendship and creative collaboration with the great Armenian actor Frunzik Mkrtchyan. Their joint work in Georgi Danelia’s *Mimino* (1977), where Kikabidze played the Georgian pilot Valiko Mizandari and Mkrtchyan portrayed the Armenian driver Rubik Khachikyan, became a classic of Soviet cinema. The film, a heartfelt tale of Armenian-Georgian friendship, is filled with warmth and humor that reflect the cultural closeness of the two peoples. Watched by approximately 25 million viewers, the film’s success was largely driven by their unforgettable performances. Kikabidze often spoke of Mkrtchyan with admiration, highlighting his depth and talent, which underscored their deep personal and professional connection.

Kikabidze’s creative ties with Armenians extended to collaborations with Armenian composers Alexander Ekimyan and Georgi Movsisyan. With Ekimyan, he worked on musical pieces that blended the warmth and depth of Georgian and Armenian melodies. His collaboration with Movsisyan included songs that resonated in both Georgia and Armenia, strengthening cultural ties between the two nations. His performance of “Chito-Grito,” popularized by *Mimino*, was embraced in Armenia, capturing the hearts of Armenian audiences. He performed frequently in Armenia, always noting the warm reception from Armenians. His concerts in Yerevan and other Armenian cities were met with great enthusiasm.

Kikabidze’s creative life also included directing films such as *Be Healthy, Dear!* (1981) and *The Man and Everyone Else* (1985), which showcased his humor and human warmth, qualities that resonated with Armenian culture. His musical career, including his work with the *Orera* ensemble and over 20 solo albums, found a receptive audience in Armenia. Despite controversies surrounding his political views, particularly regarding the 2008 Georgian-Russian conflict, Kikabidze consistently emphasized his affection for the Armenian people, highlighting the historical friendship between Armenians and Georgians.

Vakhtang Kikabidze’s life, filled with music, cinema, and human warmth, served as a bridge between Armenians and Georgians. His legacy, encompassing both creative and personal ties with Armenians, remains a source of inspiration, symbolizing the fraternal bond between the two nations.

—

### ბიოგრაფია ქართულად (Biography in Georgian)

2023 წლის 15 იანვარს თბილისში გარდაიცვალა ვახტანგ კონსტანტინოვიჩ კიკაბიძე, ქართველი მსახიობი, მომღერალი, სცენარისტი, რეჟისორი, საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი (1980), სსრკ-ის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1978), ქართული და საბჭოთა კულტურის სიმბოლო, რომლის კავშირი სომხებთან და სომხეთთან გახდა მისი ცხოვრებისა და შემოქმედების განუყოფელი ნაწილი. თბილისში, საქართველოს დედაქალაქში დაბადებული ვახტანგი, რომელიც ცნობილი იყო „ბუბას“ მეტსახელით, გაიზარდა მრავალკულტურულ გარემოში, სადაც სომხურ-ქართული მეგობრობა ღრმა ფესვებს იდგამდა.

კიკაბიძის კავშირი სომხეთთან განსაკუთრებით ნათლად გამოიხატა მისი მჭიდრო მეგობრობითა და შემოქმედებითი თანამშრომლობით დიდ სომეხ მსახიობ ფრუნზიკ მკრტჩიანთან. მათი ერთობლივი მუშაობა გიორგი დანელიას ფილმში „მიმინო“ (1977), სადაც კიკაბიძემ განასახიერა ქართველი მფრინავი ვალიკო მიზანდარი, ხოლო მკრტჩიანმა — სომეხი მძღოლი რუბიკ ხაჩიკიანი, გახდა საბჭოთა კინოს კლასიკა. ფილმი, რომელიც სომხურ-ქართული მეგობრობის ამბავს ჰყვება, სავსეა სითბოთი და იუმორით, რაც ასახავს ორი ხალხის კულტურულ სიახლოვეს. ფილმის წარმატება, რომელსაც დაახლოებით 25 მილიონი მაყურებელი უყურა, დიდწილად მათი უნიკალური სამსახიობო თამაშით იყო განპირობებული. კიკაბიძე ხშირად საუბრობდა მკრტჩიანზე აღფრთოვანებით, ხაზს უსვამდა მის სიღრმესა და ნიჭს, რაც მათი პირადი და პროფესიული სიახლოვის მოწმობა იყო.

კიკაბიძის შემოქმედებითი კავშირი სომხებთან ასევე გაფართოვდა სომეხ კომპოზიტორებთან, ალექსანდრე ექიმიანთან და გიორგი მოვსისიანთან თანამშრომლობით. ექიმიანთან ერთად მან შექმნა მუსიკალური ნაწარმოებები, რომლებიც აერთიანებდა ქართული და სომხური მელოდიების სითბოსა და სიღრმეს. მოვსისიანთან თანამშრომლობა მოიცავდა სიმღერებს, რომლებიც ისმოდა როგორც საქართველოში, ისე სომხეთში, რაც აძლიერებდა ორ ხალხს შორის კულტურულ კავშირებს. მის მიერ შესრულებული სიმღერა „ჩიტო-გრიტო“, რომელიც „მიმინოს“ წყალობით გახდა პოპულარული, ისმოდა სომხეთში, სადაც მან სომეხი მაყურებლის გული მოიგო. ის ხშირად გამოდიოდა სომხეთში, ყოველთვის აღნიშნავდა სომხების თბილ მიღებას. მისი კონცერტები ერევანსა და სხვა სომხურ ქალაქებში დიდი ენთუზიაზმით იყო მიღებული.

კიკაბიძის შემოქმედებითი ცხოვრება ასევე მოიცავდა სარეჟისორო ნამუშევრებს, როგორებიცაა „იყავი ჯანმრთელი, ძვირფასო!“ (1981) და „კაცი და სხვები“ (1985), რომლებიც ასახავდა მის იუმორის გრძნობასა და ადამიანურ სითბოს, რაც ახლო იყო სომხურ კულტურასთან. მისი მუსიკალური კარიერა, მათ შორის „ორერას“ ანსამბლთან მუშაობა და 20-ზე მეტი სოლო ალბომი, ასევე პოულობდა გამოხმაურებას სომხეთში. მიუხედავად მისი პოლიტიკური შეხედულებებით გამოწვეული კონტროვერსიებისა, განსაკუთრებით 2008 წლის ქართულ-რუსული კონფლიქტის შესახებ, კიკაბიძე ყოველთვის ხაზს უსვამდა თავის სიყვარულს სომეხი ხალხის მიმართ, ხაზს უსვამდა სომხებსა და ქართველებს შორის ისტორიულ მეგობრობას.

ვახტანგ კიკაბიძის ცხოვრება, სავსე მუსიკით, კინოთი და ადამიანური სითბოთი, გახდა ხიდი სომხებსა და ქართველებს შორის. მისი მემკვიდრეობა, მათ შორის სომხებთან შემოქმედებითი და პირადი კავშირები, რჩება შთაგონების წყაროდ, რომელიც სიმბოლურად გამოხატავს ორ ხალხს შორის ძმობის კავშირს.

1919 թվականի հունվարի 15-ին Բեռլինում մահացել է Ռոզա Լյուքսեմբուրգը։  20-րդ դարի կարևորագույն հեղափոխական մարքսիստ առաջնորդներից մեկը ազգային հարցի տեսության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակն էր։ 

Դատապարտում էր Հայոց ցեղասպանությունը։  «Ազգերի պայքարը Թուրքիայում և սոցիալ-դեմոկրատիան» հոդվածների շարքում, որը տպագրվել է 1896 թվականի հոկտեմբերին Լյուքսեմբուրգի Դրեզդենում լույս տեսնող «Sachsische Arbeiterzeitung» թերթում հերքել է մամուլում տարածված կարծիքը, թե Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները (հայերի ջարդերը, հույների և հայերի ելույթները) իբր դա  դիվանագետի, թուրքական ահաբեկչության հետևանք են։  Թուրքիայում «տարբեր ազգեր դարեր շարունակ ներդաշնակ են ապրել կողք կողքի», և միայն եվրոպական երկրների (հատկապես Ռուսաստանի) միջամտությունն առաջացրել է արհեստական դժգոհություն, որի համաձայն սուլթանը չի կարողացել իրականացնել «բազմիցս հաստատված բարեփոխումներ»։  Նշելով այս դրույթների անհամապատասխանությունը՝ Լյուքսեմբուրգը գրել է, որ Թուրքիան դարերի ընթացքում ստեղծել է սոցիալական և ազգային ճնշումների մի համակարգ, որի պայմաններում այս երկրում ապրող քրիստոնյա ժողովուրդների դժգոհությունը վերածվել է ազգային-ազատագրական պայքարի։  Նկատի ունենալով Թուրքիայում ազգային-ազատագրական պայքարի հիմնախնդիրները՝ Լյուքսեմբուրգը նշել է, որ սոցիալ-դեմոկրատիան հիմնովին աջակցում է այդ պայքարին և, հետևաբար, պետք է ճանաչի և համակրի հայության ազատագրական նկրտումները։
Իր «Սոցիալ-դեմոկրատիայի ճգնաժամը» (1915) աշխատության մեջ նա մերկացրել է Աբդուլ Համիդ II-ի, ապա երիտթուրքերի կառավարության «խռովությունը» գերմանական իմպերիալիզմի առաջ և նշել, որ երիտթուրքերը շարունակել են Աբդուլ Համիդի քաղաքականությունը հայկական հարցում։

15 января 1919  года в в Берлине  скончалась лась Роза Люксембург. Одна из самых важных революционных марксистских лидеров ХХ века была автором работ по теории национального вопроса. Интересовалась национально-освободительной борьбой армянского народа, армянским вопросом, осуждала геноцид армян. В серии статей «Борьба наций в Турции и социал-демократия», опубликованной в октябре 1896 году в издававшейся в Дрездене газете «Sachsische Arbeiterzeitung» Люксембург опровергла распространенное в печати мнение относительно того, что события в Турции (погромы армян, выступления греков и армян) являлись, якобы, результатом дипломатических махинаций, что турецкие ужасы являются вымыслом и что, якобы, в Турции «различные нации веками дружно живут бок о бок» и лишь вмешательство европейских стран (в особенности России) вызвало искусственное недовольство, в условиях которого султан не был в состоянии осуществить «многократно одобренные реформы». Отмечая несостоятельность этих положений, Люксембург писала, что Турция на протяжении веков создала такую систему социального и национального угнетения, в условиях которой недовольство проживавших в этой стране христианских наций переросло в национально-освободительную борьбу. Рассматривая вопросы национально-освободительной борьбы в Турции, Люксембург отмечала, что социал-демократия принципиально выступает в поддержку этой борьбы и, следовательно, должна признать и с сочувствием отнестись к освободительным стремлениям армян.
В работе «Кризис социал-демократии» (1915) она разоблачила «пресмыкание» правительства Абдул Гамида II и затем младотурок перед германским империализмом, отмечала, что младотурки продолжили политику Абдул Гамида в армянском вопросе.

On 15/01/1919 , Rosa Luxemburg died in Berlin. One of the most important revolutionary Marxist leaders of the 20th century, she wrote works on the theory of the national question. She was interested in the national liberation struggle of the Armenian people, the Armenian question, and condemned the Armenian genocide. In a series of articles entitled “The Struggle of Nations in Turkey and Social Democracy,” published in October 1896 in the Dresden newspaper “Sachsische Arbeiterzeitung,” Luxemburg refuted the widespread opinion in the press that the events in Turkey (pogroms of Armenians, uprisings of Greeks and Armenians) were allegedly the result of diplomatic machinations, that the Turkish horrors were fiction, and that allegedly in Turkey “different nations have lived side by side in peace for centuries,” and that only the intervention of European countries (especially Russia) had caused artificial discontent, under which conditions the Sultan was unable to implement “repeatedly approved reforms.”  Noting the inconsistency of these provisions, Luxemburg wrote that Turkey had created a system of social and national oppression over the centuries, under which the discontent of the Christian nations living in this country grew into a national liberation struggle. Considering the issues of the national liberation struggle in Turkey, Luxemburg noted that social democracy fundamentally supports this struggle and, therefore, must recognize and sympathize with the liberation aspirations of the Armenians. In her work “The Crisis of Social Democracy” (1915), she exposed the “groveling” of the government of Abdul Hamid II and then the Young Turks before German imperialism, noting that the Young Turks continued Abdul Hamid’s policy on the Armenian question.

Am 5. März 1871 wurde Rosa Luxemburg in Polen geboren.  Einer der bedeutendsten revolutionären marxistischen Führer des 20. Jahrhunderts war Autor von Werken zur Theorie der nationalen Frage.  Sie interessierte sich für den nationalen Befreiungskampf des armenischen Volkes, die Armenierfrage und verurteilte den Völkermord an den Armeniern.  In einer im Oktober 1896 in der Dresdner „Sächsischen Arbeiterzeitung“ veröffentlichten Artikelserie „Völkerkampf in der Türkei und Sozialdemokratie“ widerlegte Luxemburg die in der Presse weit verbreitete Meinung, dass die Ereignisse in der Türkei (Pogrome der Armenier, Reden der Griechen und Armenier) angeblich das Ergebnis diplomatischer Machenschaften seien, dass türkische Schrecken Fiktion seien und dass angeblich  In der Türkei lebten „verschiedene Nationen seit Jahrhunderten in Harmonie Seite an Seite“, und nur die Intervention europäischer Länder (insbesondere Russlands) sorgte für künstliche Unzufriedenheit, wodurch der Sultan nicht in der Lage war, „immer wieder genehmigte Reformen“ umzusetzen.  Luxemburg bemerkte die Widersprüchlichkeit dieser Bestimmungen und schrieb, dass Türkiye im Laufe der Jahrhunderte ein System sozialer und nationaler Unterdrückung geschaffen habe, in dessen Rahmen sich die Unzufriedenheit der in diesem Land lebenden christlichen Nationen zu einem nationalen Befreiungskampf ausweitete.  In Anbetracht der Fragen des nationalen Befreiungskampfes in der Türkei stellte Luxemburg fest, dass die Sozialdemokratie diesen Kampf grundsätzlich unterstützt und daher die Befreiungsbestrebungen der Armenier anerkennen und mit ihnen sympathisieren muss.
In ihrem Werk „Die Krise der Sozialdemokratie“ (1915) deckte sie die „Unterwürfigkeit“ der Regierung von Abdul Hamid II. und dann der Jungtürken vor dem deutschen Imperialismus auf und stellte fest, dass die Jungtürken die Politik von Abdul Hamid in der Armenienfrage fortsetzten.

Հրաչ Ռուբենի Զարդարյանը ծնվել է 1897 թվականի հունվարի 15-ին Խարբերդում (Խարպուտ, Օսմանյան կայսրություն)՝ հայ արևմտահայ գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ, Ռուբեն Զարդարյանի որդի։ Մահացել է 1986 թվականի նոյեմբերի 30-ին Ֆրանսիայում։

Սովորել է Կարինի, Կոստանդնուպոլսի վարժարաններում, Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, ապա՝ Փարիզի Սորբոնի համալսարանում։ Կյանքի մեծ մասն անցկացրել է սփյուռքում՝ հատկապես Ֆրանսիայում, որտեղ ակտիվորեն մասնակցել է հայ գրական կյանքին և մշակութային շարժումներին։

Նրա ստեղծագործությունները պատկերում են սփյուռքահայության կյանքը, աքսորի, որբության և ազգային ինքնության պահպանման թեմաները։ Հրատարակվել են «Մեր կյանքը» (1934), «Որբացող մարդիկ» (1954), «Ժամանակ և խորհուրդք իւր» (1955) գրքերը։ Նրա վեպերում և պատմվածքներում կենտրոնական տեղ է գրավում ֆրանսահայերի առօրյան, հոգեբանական դրաման և հայկական արմատների հետ կապը։

Հրաչ Ռուբենի Զարդարյանը մնաց Խարբերդից Ֆրանսիա տանող արևմտահայ գրականության կամուրջը՝ իր խորքային արձակով, թարգմանություններով և հասարակական գործունեությամբ ոգեշնչելով սերունդներին սփյուռքի հայերի հոգևոր կյանքի և ազգային ինքնության պահպանման գաղափարով։

Русский

яркая фигура западноармянской литературы

Грач Рубенович Зардарян родился 15 января 1897 года в Харберде (Харпут, Османская империя) — армянский западноармянский писатель, переводчик, редактор, общественный и политический деятель, сын Рубена Зардаряна. Умер 30 ноября 1986 года во Франции.

Учился в школах Карина, Константинополя, Нерсисяновской школе Тифлиса, Геворгянской семинарии в Эчмиадзине, затем в Сорбонне в Париже. Большую часть жизни провёл в диаспоре, главным образом во Франции, где активно участвовал в армянской литературной жизни и культурных движениях.

Его произведения изображают жизнь армянской диаспоры, темы изгнания, сиротства и сохранения национальной идентичности. Опубликованы книги «Наша жизнь» (1934), «Осиротевшие люди» (1954), «Время и его мысли» (1955). В его романах и рассказах центральное место занимает повседневная жизнь франко-армян, их психологическая драма и связь с армянскими корнями.

Грач Рубенович Зардарян остался мостом западноармянской литературы от Харберда до Франции — своей глубокой прозой, переводами и общественной деятельностью, вдохновляя поколения идеей духовной жизни армян диаспоры и сохранения национальной идентичности.

English

Prominent Figure of Western Armenian Literature

Hrach Rubenovich Zardaryan was born on January 15, 1897, in Kharberd (Harput, Ottoman Empire) — Armenian Western Armenian writer, translator, editor, public and political figure, son of Ruben Zardaryan. Died on November 30, 1986, in France.

Studied in schools of Karin, Constantinople, Nersisyan School in Tiflis, Gevorgyan Seminary in Etchmiadzin, then at the Sorbonne in Paris. Spent most of his life in the diaspora, mainly in France, where he actively participated in Armenian literary life and cultural movements.

His works depict the life of the Armenian diaspora, themes of exile, orphanhood, and preservation of national identity. Published books: “Our Life” (1934), “Orphaned People” (1954), “Time and Its Thoughts” (1955). In his novels and stories, the central place is occupied by the daily life of French Armenians, their psychological drama, and connection with Armenian roots.

Hrach Rubenovich Zardaryan remained the bridge of Western Armenian literature from Kharberd to France — with his profound prose, translations, and public activity, inspiring generations with the idea of the spiritual life of diaspora Armenians and preservation of national identity.

1. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ արևմտահայ գրականության վառ դեմք / Грач Рубенович Зардарян — яркая фигура западноармянской литературы / Hrach Rubenovich Zardaryan — Prominent Figure of Western Armenian Literature
2. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ «Որբացող մարդիկ»-ի և «Մեր կյանքը»-ի հեղինակ / Грач Рубенович Зардарян — автор «Осиротевшие люди» и «Наша жизнь» / Hrach Rubenovich Zardaryan — Author of Orphaned People and Our Life
3. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ Խարբերդից Ֆրանսիա / Грач Рубенович Зардарян — от Харберда до Франции / Hrach Rubenovich Zardaryan — From Kharberd to France
4. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ սփյուռքահայ գրող և հասարակական գործիչ / Грач Рубенович Зардарян — писатель и общественный деятель диаспоры / Hrach Rubenovich Zardaryan — Writer and Public Figure of the Diaspora
5. Հրաչ Ռուբենի Զարդարյան՝ հայ գրականության և ինքնության պահպանողը / Грач Рубенович Зардарян — хранитель армянской литературы и идентичности / Hrach Rubenovich Zardaryan — Guardian of Armenian Literature and Identity

Մարկ Անտոնիոսը ծնվել է մ.թ.ա. 83 թվականի հունվարի 14-ին՝ հռոմեական քաղաքական գործիչ, հրամանատար, եռապետության (տրիումվիրատի) անդամ, ով իր կյանքի ընթացքում մի քանի անգամ առնչվել է Հայաստանի և հայ ժողովրդի հետ։ Մահացել է մ.թ.ա. 30 թվականի օգոստոսի 1-ին Ալեքսանդրիայում։

Մարկ Անտոնիոսը Հռոմեական հանրապետության ամենավառ դեմքերից էր՝ Գայոս Յուլիոս Կեսարի մերձավոր դաշնակիցը, այնուհետև՝ Լեպիդուսի և Օկտավիանոսի հետ եռապետության անդամը։ Նրա կյանքի ամենակարևոր էջերից մեկը կապված է հայկական թագավորության հետ։

Մ.թ.ա. 36 թվականին Մարկ Անտոնիոսը մեծ բանակով արշավեց դեպի Հայաստան և Պարթիա՝ նպատակ ունենալով հաղթել պարթևներին և ընդլայնել Հռոմեական ազդեցությունը Արևելքում։ Այդ արշավանքի ընթացքում նա սերտ կապեր հաստատեց Հայաստանի թագավոր Արտավազդ Բ-ի հետ։ Սակայն Արտավազդ Բ-ն (որին հռոմեացիները անվանում էին Արտաբազդես) չաջակցեց Անտոնիոսին պատերազմում, ինչի հետևանքով հռոմեական բանակը մեծ պարտություն կրեց։

Մ.թ.ա. 34 թվականին Մարկ Անտոնիոսը վերադարձավ Հայաստան՝ այս անգամ խաբեությամբ գրավելով Արտավազդ Բ-ին։ Թագավորը բերվեց Ալեքսանդրիա, որտեղ ցուցադրաբար անցկացվեց հաղթանակի շքերթ, իսկ 34 թվականին Արտավազդ Բ-ն սպանվեց Կլեոպատրայի հրամանով։ Այս դեպքերը դարձան Հայաստանի և Հռոմի միջև հարաբերությունների ամենաողբերգական էջերից մեկը։

Մարկ Անտոնիոսի գործունեությունը հայկական պատմության մեջ մնաց որպես հռոմեական մեծ ուժի և հայկական թագավորության միջև բարդ, հաճախ ողբերգական հարաբերությունների խորհրդանիշ։

Русский
один из величайших римских деятелей, связанных с Арменией и армянами

Марк Антоний родился 14 января 83 года до н. э. — римский политик, полководец, член второго триумвирата, чья жизнь несколько раз тесно пересекалась с Арменией и армянским народом. Умер 1 августа 30 года до н. э. в Александрии.

Марк Антоний был одной из самых ярких фигур Римской республики — ближайший союзник Гая Юлия Цезаря, затем член триумвирата вместе с Лепидом и Октавианом. Один из самых значимых эпизодов его жизни связан с Арменией.

В 36 году до н. э. Марк Антоний с огромной армией выступил в поход на Армению и Парфию, стремясь разгромить парфян и расширить римское влияние на Востоке. В ходе этого похода он установил тесные связи с армянским царём Артаваздом II. Однако Артавазд II (которого римляне называли Артабазд) не оказал Антонию поддержки в войне, что привело к тяжёлому поражению римской армии.

В 34 году до н. э. Марк Антоний вернулся в Армению и на этот раз обманом захватил Артавазда II. Царь был привезён в Александрию, где был проведён публичный триумфальный шествие, а в 34 году Артавазд II был казнён по приказу Клеопатры. Эти события стали одной из самых трагических страниц в отношениях между Арменией и Римом.

Деятельность Марка Антония в армянской истории осталась символом сложных, часто трагических взаимоотношений между великой римской державой и армянским царством.

English
one of the greatest Roman figures connected with Armenia and Armenians

Mark Antony was born on January 14, 83 BC — Roman politician, general, member of the Second Triumvirate, whose life several times closely intersected with Armenia and the Armenian people. Died on August 1, 30 BC in Alexandria.

Mark Antony was one of the most prominent figures of the Roman Republic — close ally of Gaius Julius Caesar, then member of the triumvirate with Lepidus and Octavian. One of the most significant episodes of his life is connected with Armenia.

In 36 BC Mark Antony marched with a huge army to Armenia and Parthia, aiming to defeat the Parthians and expand Roman influence in the East. During this campaign he established close ties with the Armenian king Artavasdes II. However, Artavasdes II (whom the Romans called Artabazdes) did not support Antony in the war, which led to a heavy defeat of the Roman army.

In 34 BC Mark Antony returned to Armenia and this time captured Artavasdes II by deception. The king was brought to Alexandria, where a public triumphal procession was held, and in 34 BC Artavasdes II was executed by order of Cleopatra. These events became one of the most tragic pages in the relations between Armenia and Rome.

The activity of Mark Antony in Armenian history remained a symbol of the complex, often tragic relations between the great Roman power and the Armenian kingdom.

1. Մարկ Անտոնիոս՝ Հայաստանի և հայերի հետ կապված հռոմեական մեծագույն գործիչներից մեկը / Марк Антоний — один из величайших римских деятелей, связанных с Арменией и армянами / Mark Antony — one of the greatest Roman figures connected with Armenia and Armenians
2. Մարկ Անտոնիոս՝ Արտավազդ Բ-ի գերեվարողը և Հայաստանի ողբերգության պատճառներից մեկը / Марк Антоний — пленитель Артавазда II и одна из причин трагедии Армении / Mark Antony — Captor of Artavasdes II and One of the Causes of Armenia’s Tragedy
3. Մարկ Անտոնիոս՝ մ.թ.ա. 36–34 թվականների հայ-հռոմեական պատերազմների գլխավոր դեմքը / Марк Антоний — главная фигура армяно-римских войн 36–34 годов до н. э. / Mark Antony — Main Figure of the Armeno-Roman Wars of 36–34 BC
4. Մարկ Անտոնիոս՝ Հայաստանը նկարագրած և դրա պատմության մեջ հետք թողած հռոմեացի / Марк Антоний — римлянин, описавший и оставивший след в истории Армении / Mark Antony — Roman Who Described and Left a Mark in the History of Armenia
5. Մարկ Անտոնիոս՝ Արարատի և հայերի մասին խոսած հռոմեական հրամանատար / Марк Антоний — римский полководец, говоривший об Арарате и армянах / Mark Antony — Roman Commander Who Spoke of Ararat and Armenians

Նորայր Մկրտիչի Ավագյանը ծնվել է 1920 թվականի հունվարի 14-ին Երևանում՝ հայ դատաբժիշկ, փորձագետ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1963), ով իր կյանքը նվիրել է դատական բժշկության զարգացմանը Հայաստանում։ Մահացել է 1988 թվականի հունվարի 5-ին Երևանում։

1942 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1953–1989 թվականներին եղել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի դատական բժշկության ամբիոնի վարիչը, ՀԽՍՀ դատաբժշկական գլխավոր փորձագետը և ՀԽՍՀ դատաբժշկական փորձագետների գիտական ընկերության նախագահը։

Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր վաղ մանկական տարիքում հանկարծամահության պատճառագիտության, ախտածագման և հյուսվածաբանության հարցերի վրա, ինչպես նաև առաջին անգամ դատական բժշկության պրակտիկայում դիակների և ոսկրածուծի ձգաբանական կազմի ուսումնասիրության վրա։

Հիմնական աշխատություններից են՝

• «Դատական բժշկության գործնական պարապմունքների ձեռնարկ» (1969),
• «Դատական բժշկության դասընթաց» (1978, համահեղինակ),
• «Скоропостижная смерть в раннем детском возрасте» (1964),
• «Очерки истории судебной медицины Армении» (1970, համահեղինակ)։

Նորայր Մկրտիչի Ավագյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական դատական բժշկության գագաթներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, դասախոսական և փորձագիտական գործունեությամբ ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բժշկագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

символ армянской судебной медицины

Норайр Мкртичевич Авагян родился 14 января 1920 года в Ереване — армянский судебно-медицинский эксперт, доктор медицинских наук (1963), профессор (1963), посвятивший свою жизнь развитию судебной медицины в Армении. Умер 5 января 1988 года в Ереване.

В 1942 году окончил Ереванский медицинский институт. В 1953–1989 годах возглавлял кафедру судебной медицины Ереванского медицинского института, был главным судебно-медицинским экспертом Армянской ССР и председателем Научного общества судебно-медицинских экспертов АрмССР.

Его научная деятельность была сосредоточена на причинах, патогенезе и гистологии внезапной смерти в раннем детском возрасте, а также впервые в практике судебной медицины — на изучении физико-химического состава трупов и костного мозга.

Основные работы:

• «Практическое руководство по занятиям судебной медициной» (1969),
• «Курс судебной медицины» (1978, соавтор),
• «Скоропостижная смерть в раннем детском возрасте» (1964),
• «Очерки истории судебной медицины Армении» (1970, соавтор).

Норайр Мкртичевич Авагян остался мостом от Еревана до вершин армянской судебной медицины — своими научными достижениями, преподавательской и экспертной деятельностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицинской науки и профессионализмом.

English

Symbol of Armenian Forensic Medicine

Norayr Mkrtich Avagyan was born on January 14, 1920, in Yerevan — Armenian forensic medical expert, Doctor of Medical Sciences (1963), Professor (1963), who devoted his life to the development of forensic medicine in Armenia. Died on January 5, 1988, in Yerevan.

In 1942 graduated from Yerevan Medical Institute. In 1953–1989 headed the Department of Forensic Medicine at Yerevan Medical Institute, served as Chief Forensic Medical Expert of the Armenian SSR and Chairman of the Scientific Society of Forensic Medical Experts of the Armenian SSR.

His scientific work focused on the causes, pathogenesis and histology of sudden death in early childhood, as well as the first study in forensic medicine practice of the physico-chemical composition of corpses and bone marrow.

Main works:

• “Practical Guide to Forensic Medicine Exercises” (1969),
• “Course of Forensic Medicine” (1978, co-author),
• “Sudden Death in Early Childhood” (1964),
• “Essays on the History of Forensic Medicine in Armenia” (1970, co-author).

Norayr Mkrtich Avagyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian forensic medicine — with his scientific achievements, teaching and expert activities, inspiring generations with the depths of Armenian medical science and professionalism.

1. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ հայ դատաբժշկության առաջամարտիկ / Норайр Мкртичевич Авагян — пионер армянской судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — Pioneer of Armenian Forensic Medicine
2. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ բժշկական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր / Норайр Мкртичевич Авагян — доктор медицинских наук и профессор / Norayr Mkrtich Avagyan — Doctor of Medical Sciences and Professor
3. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ Երևանից մինչև դատաբժշկության գագաթներ / Норайр Мкртичевич Авагян — от Еревана до вершин судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — From Yerevan to the Heights of Forensic Medicine
4. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ հայկական դատաբժշկության խորհրդանիշ / Норайр Мкртичевич Авагян — символ армянской судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — Symbol of Armenian Forensic Medicine
5. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ դատաբժշկության և գիտության նվիրյալ / Норайр Мкртичевич Авагян — преданный судебной медицине и науке / Norayr Mkrtich Avagyan — Devoted to Forensic Medicine and Science

Սուրեն Բաղդասարյան ծնվել է 1940 թվականի հունվարի 12-ին Ստեփանակերտում (Արցախ, ԽՍՀՄ)՝ հայ սպորտային մեկնաբան, «Ֆուտբոլ+» թերթի հիմնադիր և գլխավոր խմբագիր, Հայաստանի լրագրողների միության անդամ (1974-ից), ՀՀ ֆիզիկական կուլտուրայի վաստակավոր աշխատող (1997)։

1962–1969 թվականներին սովորել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ավտոմատիկայի և տելեմեխանիկայի ֆակուլտետում։ 1971 թվականից սկսել է սպորտային մեկնաբանություն՝ սեպտեմբերի 6-ին կատարելով իր առաջին ռեպորտաժը «Արարատ»-«Պախտակոր» խաղից (ԽՍՀՄ բարձրագույն խումբ)։

1996 թվականից հիմնադրել և ղեկավարում է «Ֆուտբոլ+» թերթը։ 1998–2002 թվականներին եղել է Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի մամուլի ծառայության ղեկավարը։ Որպես մեկնաբան մասնակցել է աշխարհի առաջնություններին (1982, 1994, 1998), Եվրոպայի առաջնություններին (1996, 2000), Օլիմպիական խաղերի ֆուտբոլային մրցաշարի եզրափակչին (1996)։

Պարգևատրվել է Հայաստանի պետական հեռուստատեսության շնորհակալագրով (1984), ՀՀ ֆիզիկական կուլտուրայի վաստակավոր աշխատողի կոչմամբ (1997), Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի շնորհակալագրով (2001)՝ սպորտի երկարամյա քարոզչության համար։

Շախմատի և շաշկիի սիրահար է՝ կարգի թեկնածու։ 1965-ին դարձել է Հայաստանի շաշկի առաջնության արծաթե մեդալակիր, 1979-ին՝ լրագրողների շախմատի առաջնության չեմպիոն։

Սուրեն Բաղդասարյանը մնաց Ստեփանակերտից Երևան տանող հայկական սպորտային լրագրության կամուրջը՝ իր առաջին ռեպորտաժներից մինչև «Ֆուտբոլ+»-ի հիմնադրումը, ոգեշնչելով սերունդներին սպորտի և հայկական ֆուտբոլի անհուն սիրով։

Русский

голос армянского футбола и основатель «Футбола+»

Сурен Багдасарян родился 12 января 1940 года в Степанакерте (Нагорный Карабах, СССР) — армянский спортивный комментатор, учредитель и главный редактор газеты «Футбол+», член Союза журналистов Армении (с 1974), заслуженный работник физической культуры РА (1997).

В 1962–1969 годах учился на факультете автоматики и телемеханики Ереванского политехнического института. С 1971 года начал спортивную комментаторскую деятельность — 6 сентября 1971 года сделал свой первый репортаж с матча «Арарат» — «Пахтакор» высшей лиги СССР.

С 1996 года — учредитель и главный редактор газеты «Футбол+». В 1998–2002 годах возглавлял пресс-службу Федерации футбола Армении. Вёл репортажи с чемпионатов мира по футболу (1982, 1994, 1998), чемпионатов Европы (1996, 2000), финальной части Олимпийского турнира по футболу (1996).

Награждён грамотой Гостелерадио Армении (1984), званием заслуженного работника физической культуры РА (1997), грамотой Международного олимпийского комитета (2001) за многолетнюю пропаганду спорта.

Кандидат в мастера спорта по шашкам и шахматам. В 1965 году стал серебряным призёром чемпионата Армении по шашкам, в 1979 году — чемпионом среди журналистов по шахматам.

Сурен Багдасарян остался мостом армянской спортивной журналистики от Степанакерта до Еревана — от своих первых репортажей до основания «Футбола+», вдохновляя поколения безграничной любовью к спорту и армянскому футболу.

English

From Stepanakert to Yerevan: Sports Commentator

Suren Baghdasaryan was born on January 12, 1940, in Stepanakert (Nagorno-Karabakh, USSR) — Armenian sports commentator, founder and editor-in-chief of the newspaper “Football+”, member of the Union of Journalists of Armenia (since 1974), Honored Worker of Physical Culture of RA (1997).

In 1962–1969 studied at the Faculty of Automation and Telemechanics of the Yerevan Polytechnic Institute. Since 1971 began sports commentary career — on September 6, 1971 made his first report from the Ararat vs Pakhtakor match of the USSR Supreme League.

Since 1996 — founder and editor-in-chief of the newspaper “Football+”. In 1998–2002 headed the press service of the Football Federation of Armenia. Commentated World Cups (1982, 1994, 1998), European Championships (1996, 2000), final stage of the Olympic football tournament (1996).

Awarded certificate from State Television of Armenia (1984), title of Honored Worker of Physical Culture of RA (1997), certificate from the International Olympic Committee (2001) for long-term promotion of sports.

Candidate Master of Sports in checkers and chess. In 1965 silver medalist of the Armenian checkers championship, in 1979 champion among journalists in chess.

Suren Baghdasaryan remained the bridge of Armenian sports journalism from Stepanakert to Yerevan — from his first reports to founding “Football+”, inspiring generations with boundless love for sports and Armenian football.

1. Սուրեն Բաղդասարյան՝ հայկական ֆուտբոլի ձայնը և «Ֆուտբոլ+»-ի հիմնադիր / Сурен Багдасарян — голос армянского футбола и основатель «Футбола+» / Suren Baghdasaryan — Voice of Armenian Football and Founder of “Football+”
2. Սուրեն Բաղդասարյան՝ Ստեփանակերտից Երևան՝ սպորտային մեկնաբան / Сурен Багдасарян — от Степанакерта до Еревана: спортивный комментатор / Suren Baghdasaryan — From Stepanakert to Yerevan: Sports Commentator
3. Սուրեն Բաղդասարյան՝ «Արարատ»-ի առաջին ռեպորտաժի և աշխարհի առաջնությունների մեկնաբան / Сурен Багдасарян — автор первого репортажа «Арарата» и комментатор чемпионатов мира / Suren Baghdasaryan — Author of the First Ararat Report and World Cup Commentator
4. Սուրեն Բաղդասարյան՝ ՀՀ ֆիզիկական կուլտուրայի վաստակավոր աշխատող և լրագրող / Сурен Багдасарян — заслуженный работник физкультуры РА и журналист / Suren Baghdasaryan — Honored Worker of Physical Culture of RA and Journalist
5. Սուրեն Բաղդասարյան՝ հայկական սպորտային լրագրության լեգենդ / Сурен Багдасарян — легенда армянской спортивной журналистики / Suren Baghdasaryan — Legend of Armenian Sports Journalism

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը մահացել է 2010 թվականի հունվարի 10-ին Երևանում՝ 86 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայկական գիտության, տեխնիկայի և պետական կառավարման ոսկե դարաշրջանի անմոռանալի ժառանգություն։ Ծնվել է 1923 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Երևանում։

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը եղել է հայկական գիտության և պետական կյանքի ամենավառ դեմքերից մեկը։ 1940–1942 թվականներին սովորել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, 1942–1946 թվականներին՝ Լենինգրադի Ս. Մ. Բուդյոնու անվան ռազմական ակադեմիայում։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1975), պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1990, թղթակից անդամ՝ 1971-ից)։

1946–1959 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության հրթիռահրետանային գլխավոր վարչությունում տարբեր ղեկավար պաշտոններում։ 1963–1977 թվականներին եղել է Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտի (ԵՄՄԳՀԻ) տնօրենը։ 1977–1989 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահը։ 1989–1993 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիկատեխնիկական գիտությունների և մեխանիկայի բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1993–2006 թվականներին՝ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահը։ 2006 թվականից մինչև վերջը՝ ՀՀ վարչապետի խորհրդական։

Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր էլեկտրոնային հաշվողական տեխնիկայի, կառավարման ավտոմատացված համակարգերի և ռադիոլոկացիոն համակարգերի վրա։ Նա մեծ ներդրում ունեցավ հայկական գիտության զարգացման և պետական կառավարման արդիականացման գործում։

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական գիտության և պետականության բարձունքներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, պետական առաջնորդությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական գիտության և պետականության խորքերով։

Русский

председатель Совета Министров АрмССР и академик

Фадей Тачатович Саркисян скончался 10 января 2010 года в Ереване в возрасте 86 лет — учёный, академик, государственный деятель, бывший председатель Национальной академии наук Армении, председатель Совета Министров Армянской ССР, бывший депутат Национального собрания РА, генерал.

В 1940–1942 годах учился в Ереванском политехническом институте, в 1942–1946 годах — в Ленинградской военной академии им. С. М. Будённого. Доктор технических наук (1975), профессор, академик НАН РА (1990, член-корреспондент с 1971).

В 1946–1959 годах работал на различных руководящих должностях в Главном артиллерийско-ракетном управлении Министерства обороны СССР. В 1963–1977 годах — директор Ереванского НИИ математических машин (ЕрНИИММ). В 1977–1989 годах — председатель Совета Министров Армянской ССР. В 1989–1993 годах — академик-секретарь отделения физико-технических наук и механики НАН РА, в 1993–2006 годах — президент Национальной академии наук Армении. С 2006 года до конца жизни — советник премьер-министра РА.

Его научная деятельность была сосредоточена на электронной вычислительной технике, автоматизированных системах управления и радиолокационных системах. Он внёс огромный вклад в развитие армянской науки и модернизацию государственного управления.

Фадей Тачатович Саркисян остался мостом от Еревана до вершин армянской науки и государственности — своими научными достижениями, государственным руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской науки и государственности.

English

Chairman of the Council of Ministers of Armenian SSR and Academician

Fadey Tachatovich Sarkisyan died on January 10, 2010, in Yerevan at the age of 86 — scientist, academician, statesman, former President of the National Academy of Sciences of Armenia, Chairman of the Council of Ministers of the Armenian SSR, former deputy of the National Assembly of RA, general.

In 1940–1942 studied at the Yerevan Polytechnic Institute, in 1942–1946 — at the Leningrad Military Academy named after S. M. Budyonny. Doctor of Technical Sciences (1975), professor, academician of NAS RA (1990, corresponding member since 1971).

In 1946–1959 worked in various leadership positions in the Main Artillery-Rocket Directorate of the Ministry of Defense of the USSR. In 1963–1977 — director of the Yerevan Research Institute of Mathematical Machines (YerNIIMM). In 1977–1989 — Chairman of the Council of Ministers of the Armenian SSR. In 1989–1993 — academician-secretary of the department of physical-technical sciences and mechanics of NAS RA, in 1993–2006 — president of the National Academy of Sciences of Armenia. From 2006 until the end of his life — advisor to the Prime Minister of RA.

His scientific activity was focused on electronic computing technology, automated control systems and radar systems. He made a huge contribution to the development of Armenian science and the modernization of state administration.

Fadey Tachatovich Sarkisyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian science and statehood — with his scientific achievements, state leadership and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian science and statehood.

1. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ գիտնական և ՀՀ ԳԱԱ նախկին նախագահ / Фадей Тачатович Саркисян — учёный и бывший президент НАН РА / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Scientist and Former President of NAS RA
2. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ և ակադեմիկոս / Фадей Тачатович Саркисян — председатель Совета Министров АрмССР и академик / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Chairman of the Council of Ministers of Armenian SSR and Academician
3. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ Երևանից մինչև հայկական գիտության գագաթներ / Фадей Тачатович Саркисян — от Еревана до вершин армянской науки / Fadey Tachatovich Sarkisyan — From Yerevan to the Heights of Armenian Science
4. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ հայկական գիտության և պետականության խորհրդանիշ / Фадей Тачатович Саркисян — символ армянской науки и государственности / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Symbol of Armenian Science and Statehood
5. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ տեխնիկական գիտությունների դոկտոր և պետական գործիչ / Фадей Тачатович Саркисян — доктор технических наук и государственный деятель / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Doctor of Technical Sciences and Statesman

Պողոս Գալստյանը ծնվել է 1961 թվականի հունվարի 19-ին     Բարսում գյուղում (Շամխորի շրջան, Ադրբեջանական ԽՍՀ հայ  և խորհրդային ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան, մարզիչ, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ (1983)։

Կարիերայի մեծ մասը անցկացրել է Երևանի «Արարատ» ակումբում (1982–1991 թվականներ), որտեղ խաղացել է որպես կիսապաշտպան՝ մասնակցելով ԽՍՀՄ առաջնություններին և միջազգային խաղերին։ 1989–1990 թվականներին պաշտպանել է Աբովյանի «Կոտայք»-ի գույները, իսկ 1992-ին խաղացել է Հայաստանի բազմակի չեմպիոն «Կիլիկիա» ակումբում։ 1992–1994 թվականներին ելույթ է ունեցել Լիբանանում՝ Բեյրութի հայ համայնքի «Օմենմեն» թիմում։

Մարզչական կարիերան սկսել է 2000-ականներին։ 2005–2006 թվականներին եղել է Մոսկվայի «Նիկա» ակումբի գլխավոր մարզիչ, 2007-ին աշխատել է «Լուչ-Էներգիա»-ում որպես մարզիչ։ 2008 թվականին տեղափոխվել է «Կուբան» ակումբ, որտեղ օգոստոսին Սերգեյ Պավլովի հեռացումից հետո նշանակվել է գլխավոր մարզիչ։ 2009-ին կարճ ժամանակով վերադարձել է «Նիկա», ապա կրկին «Կուբան»՝ որպես ավագ մարզիչ։ 2010 թվականի դեկտեմբերին ստացել է Pro լիցենզիա Մոսկվայում։

Պողոս Գալստյանը մնաց հայկական ֆուտբոլի ոսկե սերնդի և «Արարատի» դարաշրջանի կամուրջը՝ իր խաղային կարիերայով, մարզչական փորձով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական ֆուտբոլի ոգով և հաղթանակի ձգտումով։

Русский

полузащитник золотого поколения «Арарата» /

Погос Галстян родился в начале 10 января  1962 года в селе Барсум, шамхорского района Азрб ССР — армянский и советский футболист, полузащитник, тренер, мастер спорта СССР (1983).

Большую часть карьеры провёл в ереванском «Арарате» (1982–1991), где выступал полузащитником, участвуя в чемпионатах СССР и международных матчах. В 1989–1990 годах защищал цвета абовянского «Котайка», в 1992 году играл за многократного чемпиона Армении «Киликию». В 1992–1994 годах выступал в Ливане за команду армянской общины Бейрута «Оменмен».

Тренерскую карьеру начал в 2000-х. В 2005–2006 годах был главным тренером московского «Ника», в 2007 году работал в «Луч-Энергии». В 2008 году перешёл в «Кубань», где в августе после увольнения Сергея Павлова стал главным тренером. В 2009 году ненадолго вернулся в «Ника», затем снова в «Кубань» старшим тренером. В декабре 2010 года получил лицензию Pro в Москве.

Погос Галстян остался мостом золотого поколения армянского футбола и эпохи «Арарата» — своей игровой карьерой, тренерским опытом и безграничной преданностью, вдохновляя поколения духом армянского футбола и стремлением к победам.

English

Midfielder of the Golden Generation of Ararat

Pogos Galstyan was born on 10-01- 1961 in Barsum Shamkhor disrict — Armenian and Soviet footballer, midfielder, coach, Master of Sports of the USSR (1983).

He spent most of his career at Yerevan’s Ararat (1982–1991), playing as a midfielder in USSR championships and international matches. In 1989–1990 defended the colors of Abovyan’s Kotayk, in 1992 played for Armenia’s multiple champion Kilikia. In 1992–1994 performed in Lebanon for Beirut’s Armenian community team Omenmen.

Began coaching career in the 2000s. In 2005–2006 was head coach of Moscow’s Nika, in 2007 worked at Luch-Energiya. In 2008 moved to Kuban, where in August after Sergei Pavlov’s dismissal became head coach. In 2009 briefly returned to Nika, then again to Kuban as senior coach. In December 2010 received Pro license in Moscow.

Pogos Galstyan remained the bridge of the golden generation of Armenian football and the Ararat era — with his playing career, coaching experience, and boundless dedication, inspiring generations with the spirit of Armenian football and the pursuit of victory.

1. Պողոս Գալստյան՝ «Արարատի» ոսկե սերնդի կիսապաշտպան / Погос Галстян — полузащитник золотого поколения «Арарата» / Pogos Galstyan — Midfielder of the Golden Generation of Ararat
2. Պողոս Գալստյան՝ ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ և մարզիչ / Погос Галстян — мастер спорта СССР и тренер / Pogos Galstyan — Master of Sports of the USSR and Coach
3. Պողոս Գալստյան՝ հայկական ֆուտբոլի և «Կուբանի» դեմք / Погос Галстян — лицо армянского футбола и «Кубани» / Pogos Galstyan — Face of Armenian Football and Kuban
4. Պողոս Գալստյան՝ խորհրդային և անկախ Հայաստանի ֆուտբոլիստ / Погос Галстян — футболист советской и независимой Армении / Pogos Galstyan — Footballer of Soviet and Independent Armenia
5. Պողոս Գալստյան՝ «Արարատից» մինչև «Կուբան» / Погос Галстян — от «Арарата» до «Кубани» / Pogos Galstyan — From Ararat to Kuban