1926 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Մոսկվայում տեղի ունեցավ հայկական կինոյի առաջին լիարժեք կատարության՝ «Նամուս» («Պատիվ») ֆիլմի պրեմիերան, որը ստեղծվել էր «Հայ Ֆիլմ » ստուդիայի կողմից:

Այս իրադարձությունը, որը հաջորդեց Երևանի պրեմիերային (ապրիլի 13, 1926), դարձավ հայկական կինեմատոգրաֆիայի ծննդյան խորհրդանիշը Խորհրդային Միության շրջանակներում: Ֆիլմը, որը հիմնված էր ավետիկ Իսահակյանի հանունավոր դրամայի վրա, պատմում էր հայկական հասարակության սովորույթների, պատվի և սիրո մասին, դառնալով հայկական կինոյի առաջին կարևոր քայլը: Ռեժիսոր Ալեքսանդր Մովսիսյանը (Համո Բեկ-Նազարով) և սցենարի հեղինակ Ավետիկ Իսահակյանը ստեղծեցին աշխատանք, որը ոչ միայն արտացոլեց հայկական իրականությունը, այլև գրավեց խորհրդային կինոյի կենտրոնների ուշադրությունը: «Նամուս»-ը, որպես առաջին հայկական ֆիլմ, հիմնարար դեր խաղաց հայկական կինոյի զարգացման մեջ, ոգեշնչելով հետագա սերունդներին:

**Նախապատմություն** 
1920-ական թվականների սկզբին Հայաստանը, որպես Խորհրդային Միության մաս, սկսեց ակտիվորեն զարգացնել իր մշակութային և արվեստի ոլորտները: Կինեմատոգրաֆիան, որպես նոր տեխնոլոգիա, դառնում էր գրականության և թատրոնի հաջորդը: 1922 թվականին հիմնադրվեց «Արմենկինո» ստուդիան Երևանում, որը հետագայում դարձավ «Հայֆիլմ»: «Նամուս»-ի ստեղծումը սկսվեց 1925 թվականին, երբ Մովսիսյանը, ով հայտնի էր իր դերասանական և ռեժիսորական տաղանդով, ընտրեց Իսահակյանի դրաման՝ որպես հիմք: Ֆիլմի սցենարը հարմարեցվեց Իսահակյանի կողմից, ով անձամբ մասնակցեց աշխատանքին: Պատմությունը կենտրոնանում էր հայկական գյուղի երիտասարդի սիրո և պատվի կոնֆլիկտի վրա, արտացոլելով ավանդական սովորույթների դեմ պայքարը: Պատրաստված էր Երևանում, ֆիլմը նկարահանվեց հայկական բնակավայրերում, օգտագործելով տեղական դերասաններ՝ ներառյալ Մովսիսյանին ինքնին գլխավոր դերակից:

**Պրեմիերան և ընդունելությունը** 
Պրեմիերան տեղի ունեցավ Երևանում 1926 թվականի ապրիլի 13-ին, որտեղ ֆիլմը հանդիսատեսի ջերմ ընդունելություն գտավ: Մոսկվայի պրեմիերան հոկտեմբերի 3-ին տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ կինոյի կենտրոնում՝ «Ռուստավելի» թատրոնում, որտեղ ֆիլմը ցուցադրվեց խորհրդային կինոգործիչների և քննադատների ներկայությամբ: Այն գրավեց ուշադրությունը իր իսկականությամբ և սոցիալական խորությամբ, դառնալով հայկական կինոյի առաջին միջազգային հաջողությունը: Ֆիլմի հաջողությունը խթանեց «Արմենկինո»-ի զարգացումը, որը հետագայում արտադրեց «Գիտելիքի ծաղիկները» (1927) և այլ տիտղոսներ:

**Նշանակությունը հայկական կինոյի համար** 
«Նամուս»-ը դարձավ հայկական կինոյի հիմքը, որը հետագայում հասավ միջազգային ճանաչման: Այն արտացոլեց հայկական հասարակության սոցիալական խնդիրները, ինչպես սովորույթների ճնշումը, և դարձավ կրթական գործիք: Մովսիսյանը, ով խաղաց գլխավոր դերում, դարձավ հայկական կինոյի հիմնադիրներից: Ֆիլմը պահպանվել է որպես պատմական փաստաթուղթ, և 2026 թվականին կնշվի նրա 100-ամյակը հատուկ ցուցադրություններով:

### Русская версия

рождение армянского кино

3 октября 1926 года в Москве состоялась премьера первого полнометражного фильма армянского кино — «Намус» («Честь»), созданного студией «Арменкино». Это событие, последовавшее за премьерой в Ереване (13 апреля 1926 года), стало символом рождения армянского кинематографа в рамках Советского Союза. Фильм, основанный на одноименной драме Аветика Исаакяна, рассказывал о традициях, чести и любви в армянском обществе, став первым важным шагом армянского кино. Режиссер Александр Мовсисян (Гамо Бек-Назаров) и сценарист Аветик Исаакян создали работу, которая не только отразила армянскую реальность, но и привлекла внимание советских кинокритиков. «Намус», как первый армянский фильм, сыграл фундаментальную роль в развитии армянского кинематографа, вдохновив последующие поколения.

**Предыстория** 
В начале 1920-х годов Армения, как часть Советского Союза, активно развивала культурную и художественную сферы. Кинематограф, как новая технология, стал продолжением литературы и театра. В 1922 году в Ереване была основана студия «Арменкино», которая позже стала «Хайфильм». Создание «Намуса» началось в 1925 году, когда Мовсисян, известный своим актерским и режиссерским талантом, выбрал драму Исаакяна за основу. Сценарий был адаптирован самим Исаакяном, который лично участвовал в работе. Сюжет фокусировался на конфликте любви и чести молодого человека в армянской деревне, отражая борьбу с традиционными обычаями. Фильм был снят в Ереване, используя армянские локации и местных актеров, включая самого Мовсисяна в главной роли.

**Премьера и прием** 
Премьера прошла в Ереване 13 апреля 1926 года, где фильм получил теплый прием публики. Премьера в Москве 3 октября состоялась в центре советского кино — в театре «Руставели», в присутствии кинокритиков и деятелей. Фильм привлек внимание своей аутентичностью и социальной глубиной, став первым международным успехом армянского кино. Успех фильма стимулировал развитие «Арменкино», которое позже выпустило «Цветы знания» (1927) и другие картины.

**Значение для армянского кино** 
«Намус» стал основой армянского кинематографа, который позже достиг международного признания. Он отразил социальные проблемы армянского общества, такие как давление традиций, и послужил образовательным инструментом. Мовсисян, сыгравший главную роль, стал одним из основоположников армянского кино. Фильм сохранился как исторический документ, и в 2026 году отметят его 100-летие специальными показами.

### English Version

The Birth of Armenian Cinema

On October 3, 1926, in Moscow, the premiere of the first full-length Armenian film, “Namus” (“Honor”), took place, produced by the “Armenkinо” studio. This event, following the Yerevan premiere (April 13, 1926), became a symbol of the birth of Armenian cinema within the Soviet Union. Based on Avetik Isahakyan’s famous drama, the film explored traditions, honor, and love in Armenian society, marking the first significant step in Armenian filmmaking. Director Alexander Movsisyan (Hamo Bek-Nazаров) and screenwriter Avetik Isahakyan created a work that not only reflected Armenian reality but also captured the attention of Soviet film critics. “Namus,” as the first Armenian film, played a foundational role in the development of Armenian cinema, inspiring future generations.

**Background** 
In the early 1920s, Armenia, as part of the Soviet Union, actively developed its cultural and artistic sectors. Cinema, as a new technology, became the successor to literature and theater. In 1922, the “Armenkinо” studio was founded in Yerevan, later becoming “Hayfilm.” The creation of “Namus” began in 1925 when Movsisyan, renowned for his acting and directing talents, selected Isahakyan’s drama as the basis. The screenplay was adapted by Isahakyan himself, who personally contributed to the project. The plot centered on a young man’s conflict between love and honor in an Armenian village, reflecting the struggle against traditional customs. Filmed in Yerevan using Armenian locations and local actors, including Movsisyan in the lead role.

**Premiere and Reception** 
The premiere in Yerevan on April 13, 1926, received a warm public response. The Moscow premiere on October 3 took place in the Soviet cinema hub — the “Rustaveli” theater, attended by critics and figures. The film drew attention for its authenticity and social depth, becoming the first international success of Armenian cinema. Its success spurred the development of “Armenkinо,” which later produced “Flowers of Knowledge” (1927) and other titles.

**Significance for Armenian Cinema** 
“Namus” became the cornerstone of Armenian cinema, which later achieved international recognition. It highlighted social issues in Armenian society, such as the pressure of traditions, and served as an educational tool. Movsisyan, who starred in the lead, became one of the founders of Armenian film. The film is preserved as a historical document, and in 2026, its 100th anniversary will be marked with special screenings.

Ալեքսանդր Հակոբի Սարուխանը (Սարուխանյան) ծնվել է 1898 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Արտանուջ ավանում, Բաթումի մարզ, Ռուսական կայսրություն։ Հայ ծաղրանկարիչ, գրաֆիկ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, նա հայտնի է իր երգիծական նկարներով, գրքերի ձևավորումներով և սփյուռքահայ կյանքի մասին հոդվածներով։

Երկու տարեկանում ընտանիքը տեղափոխվել է Բաթում, որտեղ նա հաճախել է ռուսական դպրոց։ Փոքր տարիքից նկարել է շրջապատի ծիծաղաշարժ տեսարաններ՝ արժանանալով ուսուցիչների գովասանքին։ 1909 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ Ալեքսանդրը և կրտսեր եղբայրը՝ Լևոնը, ընդունվել են Մխիթարյան վարժարան։ 1910-1912 թվականներին եղբայրները տանը ստեղծել են ձեռագիր «Ղուղիկո» շաբաթաթերթը, որտեղ Ալեքսանդրը նկարել է ծաղրանկարներ, իսկ Լևոնը խմբագրել է հոդվածները։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ այս թերթը, որն ուներ հակաթուրքական ուղղվածություն, այրել են։ 1912 թվականին հայրը վերադարձել է Բաթում, սակայն եղբայրները մնացել են Կոստանդնուպոլսում՝ շարունակելու ուսումը։ 1915 թվականին Ալեքսանդրն ավարտել է վարժարանը և Եղեռնի ժամանակ ապաստանել Մխիթարյան վարժարանում, որն Ավստրիայի հովանու ներքո էր։ Այդ տարիներին նա և եղբայրը դասավանդել են մաթեմատիկա, աշխարհագրություն, գծագրություն, ֆրանսերեն և թուրքերեն։ Նրանք նաև ստեղծել են «Հայ Պատանի» ձեռագիր ամսագիրը, որտեղ Ալեքսանդրը նկարել է ջրաներկով և ռեալիստական ոճով՝ զարդարելով էջերը բնության և կենդանական աշխարհի թեմաներով։ Մուդրոսի զինադադարից հետո նա աշխատել է անգլիական բանակում որպես թարգմանիչ և խանութում՝ գրագիր։ Կարճ ժամանակ անց հրաժարվել է աշխատանքից՝ ցանկանալով զբաղվել սիրելի գործով և մնալ անկախ։ Նա վերսկսել է ծաղրանկարներ նկարել՝ հանձնելով դրանք տարբեր հրատարակչությունների։ Նրա 40,000-ից ավելի աշխատանքներ, ներառյալ «Մարդկային կատակերգություն» նկարաշարը, հրապարակվել են աշխարհի տարբեր երկրների մամուլում։ Նրա աշխատանքներից մի մասը, այդ թվում «Մեծապատիվ մուրացկանները» գրքի պատկերազարդումները և ընկերական ծաղրանկարներ, պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։ Նա ձևավորել է Երվանդ Օտյանի «Ընկեր Փանջունի» (1938) և Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկանները» (1962) գրքերը։ Գրել է «Մենք հայերեն չենք գիտեր» կատակերգությունը (1963), որը բեմադրել է Հայաստանի հեռուստատեսային թատրոնը։ Սարուխանը բազմաթիվ հոդվածներ է հեղինակել ծաղրանկարչության և սփյուռքահայ կյանքի մասին։ Նրա արվեստը համեմատվել է համաշխարհային ծաղրանկարիչների՝ Դևիդ Լոուի, Դորեի և Դոմիեի հետ։ Սիլվա Կապուտիկյանի խոսքերով՝ Սարուխանը միաձուլել է քաղաքացու և արվեստագետի կերպարը՝ դառնալով հայրենասեր արվեստագետ։ Ֆրանսիացի նկարիչ Ռոբերտ Բլումը նշել է, որ քչերն են կարող հավասարվել Սարուխանին։ Նա մահացել է 1977 թվականի հունվարի 1-ին Կահիրեում։ Սարուխանի ստեղծագործությունները մնայուն հետք են թողել հայ և համաշխարհային ծաղրանկարչության մեջ։

### Русский
Мастер армянской карикатуры

Александр Акопович Сарухан (Саруханян) родился 1 октября 1898 года в местечке Артануй, Батумская область, Российская империя. Армянский карикатурист, график, публицист и общественный деятель, известный своими сатирическими рисунками, оформлением книг и статьями о жизни армянской диаспоры. В два года его семья переехала в Батум, где он учился в русской школе. С детства он рисовал юмористические сцены из окружающей жизни, за что получал похвалу учителей. В 1909 году семья переехала в Константинополь, где Александр и его младший брат Левон поступили в школу Мхитаристов. В 1910–1912 годах братья дома создавали рукописный еженедельник «Гуглико», где Александр рисовал карикатуры, а Левон писал и редактировал статьи. Во время Геноцида армян этот антитурецкий еженедельник был сожжён. В 1912 году отец вернулся в Батум, но братья остались в Константинополе продолжать учёбу. В 1915 году Александр окончил школу и во время Геноцида нашёл убежище в школе Мхитаристов, находившейся под покровительством Австрии. В эти годы братья преподавали математику, географию, черчение, французский и турецкий языки. Они также выпустили рукописный журнал «Армянский юноша», где Александр иллюстрировал статьи о природе и животном мире акварелью в реалистическом стиле, украшая страницы орнаментами. После Мудросского перемирия он работал переводчиком в английской армии и писцом в магазине, но вскоре отказался от работы, желая заниматься любимым делом и оставаться независимым. Он возобновил создание карикатур, отправляя их в различные издательства. Более 40,000 его работ, включая серию «Человеческая комедия», публиковались в прессе разных стран. Часть работ, включая иллюстрации к книге «Почтенные нищие» и дружеские шаржи, хранится в Национальной галерее Армении. Он оформил книги Ерванда Отяна «Товарищ Панджуни» (1938) и Акопа Пароняна «Почтенные нищие» (1962). Автор комедии «Мы не знаем армянский» (1963), поставленной на телевидении Армении. Сарухан написал множество статей о карикатуре и жизни армянской диаспоры. Его искусство сравнивали с работами мировых карикатуристов, таких как Дэвид Лоу, Доре и Домье. Сильва Капутикян отмечала, что Сарухан соединил в себе гражданина и художника, став патриотичным мастером. Французский художник Роберт Блюм писал, что немногие могут сравниться с Саруханом. Он скончался 1 января 1977 года в Каире. Творчество Сарухана оставило неизгладимый след в армянской и мировой карикатуре.

### English
Master of Armenian Caricature

Alexander Hakobovich Saroukhan (Saroukhanyan) was born on October 1, 1898, in Ardanuj, Batumi Region, Russian Empire. An Armenian cartoonist, graphic artist, publicist, and public figure, he is renowned for his satirical drawings, book illustrations, and articles about the Armenian diaspora. At age two, his family moved to Batumi, where he attended a Russian school. From a young age, he sketched humorous scenes from his surroundings, earning praise from teachers. In 1909, the family relocated to Constantinople, where Alexander and his younger brother Levon enrolled in the Mkhitarist school. From 1910 to 1912, the brothers produced a handwritten weekly newspaper, *Gugliko*, with Alexander drawing cartoons and Levon writing and editing articles. During the Armenian Genocide, this anti-Turkish publication was burned. In 1912, their father returned to Batumi, but the brothers stayed in Constantinople to continue their education. In 1915, Alexander graduated and found refuge in the Mkhitarist school, under Austrian protection, during the Genocide. There, the brothers taught mathematics, geography, drawing, French, and Turkish. They also created a handwritten magazine, *Armenian Youth*, where Alexander illustrated articles on nature and wildlife with watercolors in a realistic style, decorating pages with ornaments. After the Mudros Armistice, he worked as a translator for the British army and as a clerk in a shop but soon left to pursue his passion and remain independent. He resumed drawing cartoons, submitting them to various publishers. Over 40,000 of his works, including the *Human Comedy* series, were published in the press worldwide. Some, including illustrations for *Honest Beggars* and friendly caricatures, are preserved in the National Gallery of Armenia. He illustrated Yervand Otyan’s *Comrade Panjuni* (1938) and Hakob Paronyan’s *Honest Beggars* (1962). He wrote the comedy *We Don’t Know Armenian* (1963), staged by Armenian television. Saroukhan authored numerous articles on caricature and diaspora life. His art was compared to that of global cartoonists like David Low, Doré, and Daumier. Silva Kaputikyan noted that Saroukhan merged the roles of citizen and artist, becoming a patriotic master. French artist Robert Blum wrote that few could match Saroukhan. He passed away on January 1, 1977, in Cairo. Saroukhan’s work left a lasting impact on Armenian and global caricature.

Արշակ Աբրահամի Ֆեթվաճյանը ծնվել է 1866 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Տրապիզոնում, Օսմանյան կայսրություն։ Հայ նկարիչ, հայտնի իր ջրանկարներով, մանրանկարչության ընդօրինակումներով և հայ ճարտարապետության ու ազգային մշակույթի նկատմամբ խորը հետաքրքրությամբ։

Սովորել է Տրապիզոնի ազգային վարժարանում, ապա Կոստանդնուպոլսի Գեղարվեստի վարժարանում, որն ավարտել է որպես անդրանիկ շրջանավարտներից մեկը 1887 թվականին։ Վարժարանը հիմնադրվել էր հայ քանդակագործ Երվանդ Ոսկանի կողմից։ 1887-1891 թվականներին սովորել է Հռոմի Գեղարվեստի ակադեմիայում՝ Չեզարե Մակկարիի ղեկավարությամբ։ 1891 թվականին մասնակցել է Իտալիայի նկարիչների ազգային ցուցահանդեսին։ 1891-1895 թվականներին աշխատել է Վիեննայում, ապա տեղափոխվել Սանկտ Պետերբուրգ, դարձել Ռուսաստանի նկարիչների ընկերության անդամ և մասնակցել բազմաթիվ պատկերահանդեսների։ 20-րդ դարի սկզբին նրա աշխատանքները ցուցադրվել են Փարիզի Լուվրում (1919, 1920) և Լոնդոնի Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարաններում։ Շրջել է Արևելյան Հայաստանում, նկարել հայկական հնագույն հուշարձաններ, ստեղծելով ավելի քան 2000 մատիտանկար և ջրաներկ։ Նրա նշանավոր աշխատանքներից են՝ «Արևելյան փոստ», «Սասունցի կինը», «Մանուկ Հայաստան», «Ղևոնդ Ալիշան», «Վենետիկի Սուրբ Մարկոսի տաճարը», «Մատթեոս Իզմիլյան», «Անիի ավերակները» և այլն։ Նա ստեղծել է նաև հայոց պատմության, դիցաբանության և ազգագրական թեմաներով աշխատանքներ, ընդօրինակել հայ մանրանկարչության նմուշներ և գրել գեղագիտական հոդվածներ։ Ֆեթվաճյանը հետաքրքրված էր հայ ճարտարապետության, գրքի ձևավորման, ազգային տարազի և ասեղնագործության արվեստով։ Փարիզում ընտրվել է Ջրանկարիչների միջազգային ընկերության անդամ։ 1922 թվականին գաղթել է ԱՄՆ, բնակություն հաստատել Բոստոնում՝ Հայաստանի Հանրապետության հյուպատոս Մանուել Տեր-Մանուելյանի օգնությամբ։ ԱՄՆ-ում շարունակել է նկարել, սակայն մեկուսացված էր և դժվարությամբ էր պատվերներ ստանում։ Նյու Յորքում նախագծել է խորան Սուրբ Լուսավորչի հայկական տաճարի համար՝ պատկերելով Տիրամոր կերպարն իր մանկան հետ։ Նա նաև ձևավորել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության թղթադրամներն ու փոստային նամականիշերը։ Մահացել է 1947 թվականի հոկտեմբերի 7-ին կամ 10-ին Մասաչուսեթս նահանգի Մեդֆորդ քաղաքում։ Կտակի համաձայն՝ նրա աճյունը տեղափոխվել է Երևան, իսկ աշխատանքները հանձնվել Հայաստանի ազգային պատկերասրահին։ Ֆեթվաճյանի արվեստը հայ մշակույթի կարևոր մասն է՝ արտացոլելով հայ ժողովրդի պատմությունն ու գեղագիտական ժառանգությունը։

### Русский
Акварелист памятников Ани, Создатель марок Первой Республики

Аршак Абрамович Фетваджиян родился 1 октября 1866 года в Трапезунде, Османская империя. Армянский художник, известный своими акварелями, копиями армянских миниатюр и глубоким интересом к армянской архитектуре и национальной культуре. Учился в национальной школе Трапезунда, затем в Художественной школе Константинополя, которую окончил в числе первых выпускников в 1887 году. Школу основал армянский скульптор Ерванд Оскан. В 1887–1891 годах учился в Академии художеств в Риме под руководством Чезаре Маккари. В 1891 году участвовал в национальной выставке художников Италии. В 1891–1895 годах работал в Вене, затем переехал в Санкт-Петербург, став членом Общества русских художников и участвуя в многочисленных выставках. В начале XX века его работы выставлялись в Лувре в Париже (1919, 1920) и в Музее Виктории и Альберта в Лондоне. Путешествовал по Восточной Армении, рисуя древние армянские памятники и создав более 2000 карандашных и акварельных работ. Среди его известных произведений: «Восточная почта», «Сасунская женщина», «Маленькая Армения», «Гевонд Алишан», «Собор Святого Марка в Венеции», «Маттеос Измилян», «Руины Ани» и другие. Он создавал работы на темы армянской истории, мифологии и этнографии, копировал образцы армянской миниатюры и публиковал статьи по эстетике. Фетваджиян интересовался историей армянской архитектуры, оформлением книг, национальными костюмами и искусством вышивки. В Париже был избран членом Международного общества акварелистов. В 1922 году эмигрировал в США, поселившись в Бостоне при содействии консула Республики Армения Мануэла Тер-Мануэляна. В США продолжал рисовать, но был изолирован и испытывал трудности с получением заказов. В Нью-Йорке спроектировал алтарь для армянского собора Святого Иллюминатора, изобразив Деву Марию с младенцем. Он также оформлял банкноты и почтовые марки Первой Республики Армения. Скончался 7 или 10 октября 1947 года в Медфорде, штат Массачусетс. Согласно завещанию, его прах был перевезён в Ереван, а работы переданы Национальной галерее Армении. Искусство Фетваджияна является важной частью армянской культуры, отражая историю и эстетическое наследие армянского народа.

### English
Watercolorist of Ani’s Monuments, Designer of First Republic’s Stamps

Arshak Abrahamovich Fetvadjian was born on October 1, 1866, in Trebizond, Ottoman Empire. An Armenian artist renowned for his watercolors, reproductions of Armenian miniatures, and deep interest in Armenian architecture and national culture. He studied at a national school in Trebizond and later at the Art School in Constantinople, graduating as one of its first students in 1887. The school was founded by Armenian sculptor Yervand Oskan. From 1887 to 1891, he studied at the Academy of Fine Arts in Rome under Cesare Maccari. In 1891, he participated in the National Exhibition of Italian Artists. From 1891 to 1895, he worked in Vienna before moving to St. Petersburg, where he became a member of the Russian Artists’ Society and took part in numerous exhibitions. In the early 20th century, his works were displayed at the Louvre in Paris (1919, 1920) and the Victoria and Albert Museum in London. He traveled through Eastern Armenia, painting ancient Armenian monuments and creating over 2,000 pencil and watercolor works. His notable works include *Eastern Post*, *Sasun Woman*, *Little Armenia*, *Gevond Alishan*, *St. Mark’s Cathedral in Venice*, *Matteos Izmirlian*, *Ruins of Ani*, and others. He created pieces on Armenian history, mythology, and ethnography, reproduced Armenian miniatures, and wrote aesthetic articles. Fetvadjian was interested in Armenian architecture, book design, national costumes, and embroidery. In Paris, he was elected a member of the International Society of Watercolorists. In 1922, he emigrated to the United States, settling in Boston with the help of Manuel Ter-Manuelian, the consul of the Republic of Armenia. In the U.S., he continued painting but was isolated and struggled to secure commissions. In New York, he designed an altar for the Armenian Cathedral of St. Illuminator, depicting the Virgin Mary with her child. He also designed banknotes and postage stamps for the First Republic of Armenia. He passed away on October 7 or 10, 1947, in Medford, Massachusetts. Per his will, his remains were transferred to Yerevan, and his works were donated to the National Gallery of Armenia. Fetvadjian’s art is a vital part of Armenian culture, reflecting the history and aesthetic heritage of the Armenian people.

1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Գանձակում (ներկայումս՝ Ադրբեջանի տարածքում) տեղի ունեցավ աղետալի երկրաշարժ, որը համարվում է միջնադարում տարածաշրջանի ամենաաղետալի բնական աղետներից մեկը:

Այս երկրաշարժի զոհ էր դարձել մոտ 230 հազար մարդ, ինչը դարձրեց այն պատմության մեջ ամենաաճճանաչելի աղետներից մեկը: Գանձակը, որը այդ ժամանակ Կովկասի կարևոր առևտրային և մշակութային կենտրոն էր, գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տիրապետության տակ: Երկրաշարժը ոչ միայն ոչնչացրեց քաղաքը, այլև խորապես ազդեց տարածաշրջանի ժողովուրդների՝ հայերի, ադրբեջանցիների և այլ էթնոսների կյանքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Գանձակը 12-րդ դարում ծաղկում էր ապրում՝ որպես Կովկասի խաչմերուկ՝ շնորհիվ իր ռազմավարական դիրքի և առևտրի: Այն գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տակ, որը միավորված էր մի շարք տարածաշրջաններ՝ ներառյալ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը: Սակայն տարածաշրջանը բնական աղետների տարածք էր՝ սեյսմիկ ակտիվության բարձր մակարդակով: Երկրաշարժը եկավ անսպասելիորեն, և պատմական աղբյուրները նշում են, որ այն ուժեղ էր և տևական, ինչը հանգեցրեց կործանարար հետևանքների:

**Երկրաշարժի ընթացքը և հետևանքները** 
Երկրաշարժը տեղի ունեցավ 1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին՝ օրվա լուսաբացին: Այն ունեցավ բարձր մագնիտուդ՝ մոտ 7.7, ինչը հաշվի առնելով քաղաքի կառույցների կեղծ կառուցվածքները՝ հանգեցրեց կոլապսին: Գանձակի պատմական կենտրոնը, բաղկացած փայտե և կիսաքարե շենքերից, ամբողջովին ավերվեց: Հաշվարկներն արվել են պատմական գրառումների և այն ժամանակվա բնակչության թվաքանակի հիման վրա, որոնք գնահատում են, որ 230 հազար մարդ զոհվեց՝ ներառյալ քաղաքի բնակիչներին և մոտակա գյուղերի բնակչությանը: Երկրաշարժը ոչնչացրեց եկեղեցիներ, մզկիթներ, շուկաներ և պաշտպանական պատեր, ինչը խաթարեց տարածաշրջանի տնտեսական կայունությունը: Հետագայում գրանցվել են ընդերքի տեղաշարժեր և ավերածություններ, որոնք խորացրին աղետը:

**Հետևանքները** 
Երկրաշարժը ոչ միայն սպանեց հսկայական թվով մարդկանց, այլև խաթարեց Գանձակի դիրքը որպես տարածաշրջանի կենտրոն: Կենդանի մնացած բնակչությունը ստիպված եղավ տեղափոխվել այլ վայրեր, ինչը փոխեց տարածաշրջանի էթնիկ և մշակութային բաղադրությունը: Վերակառուցումը սկսվեց միայն տարիներ անց, և քաղաքը երբեք չվերականգնեց իր նախկին փառքը: Երկրաշարժը նաև խթանեց տարածաշրջանի բնակիչների շրջանում կրոնական և սոցիալական փոփոխություններ, քանի որ բնակչությունը սկսեց փնտրել պատճառներ և պաշտպանություն բնական աղետներից: Այս իրադարձությունը մնում է պատմական դաս, որը ընդգծում է բնական աղետների ողբերգական ազդեցությունը:

—

### Русская версия

Разрушение Гандзака: Трагическая Страница Средневековья

30 сентября 1139 года в Гандзаке (ныне территория Азербайджана) произошло катастрофическое землетрясение, которое считается одним из самых разрушительных природных бедствий Средневековья в регионе. По историческим данным, жертвами стали около 230 тысяч человек, что делает это событие одним из самых смертоносных в истории. Гандзак , будучи важным торговым и культурным центром Кавказа, находилась под властью Сельджукской империи. Землетрясение не только уничтожило город, но и оказало глубокое влияние на жизнь народов региона — армян, азербайджанцев и других этносов.

**Предыстория** 
В XII веке Гандзак переживала расцвет как перекресток Кавказа благодаря своему стратегическому положению и торговле. Город находился под контролем Сельджукской империи, объединявшей ряд регионов, включая Армению, Грузию и Азербайджан. Однако регион был зоной высокой сейсмической активности, что делало его уязвимым для природных катастроф. Землетрясение произошло неожиданно, и исторические источники указывают на его высокую интенсивность и длительность, что привело к катастрофическим последствиям.

**Ход землетрясения и последствия** 
Землетрясение произошло 30 сентября 1139 года на рассвете. Его магнитуда оценивается примерно в 7.7, что, учитывая примитивные конструкции зданий города, вызвало полный коллапс. Исторический центр Гандзака, состоящий из деревянных и полукаменных построек, был полностью разрушен. Оценки числа жертв основаны на исторических записях и численности населения того времени, согласно которым около 230 тысяч человек погибло, включая жителей города и окрестных деревень. Землетрясение уничтожило церкви, мечети, рынки и оборонительные стены, подорвав экономическую стабильность региона. Впоследствии были зафиксированы подземные толчки и вторичные разрушения, усугубившие катастрофу.

**Последствия** 
Землетрясение не только унесло огромное число жизней, но и подорвало статус Гандзака как регионального центра. Выжившее население было вынуждено переселяться в другие места, что изменило этнический и культурный состав региона. Восстановление началось лишь спустя годы, и город так и не смог вернуть свою прежнюю славу. Землетрясение также спровоцировало религиозные и социальные изменения среди местного населения, которое начало искать причины и защиту от природных бедствий. Это событие остается историческим уроком, подчеркивающим трагическое влияние природных катастроф.

—

English Version

The Gandzak Earthquake: September 30, 1139

On September 30, 1139, a catastrophic earthquake struck Gandzak (now within the territory of Azerbaijan), marking it as one of the most devastating natural disasters in the region during the Middle Ages. Historical records indicate that approximately 230,000 people perished, making it one of the deadliest events in history. Gandzak, a significant trading and cultural hub in the Caucasus, was under the dominion of the Seljuk Empire at the time. The earthquake not only razed the city but also profoundly impacted the lives of the region’s peoples—Armenians, Azerbaijanis, and other ethnic groups.

Background
In the 12th century, Gandzak was flourishing as a crossroads of the Caucasus, owing to its strategic location and trade routes. It was governed by the Seljuk Empire, which united various regions, including Armenia, Georgia, and Azerbaijan. However, the area was prone to natural disasters due to high seismic activity. The earthquake struck unexpectedly, and historical sources describe it as intense and prolonged, leading to catastrophic outcomes.

Course of the Earthquake and Consequences
The earthquake occurred on September 30, 1139, at dawn. Its magnitude is estimated at around 7.7, and given the rudimentary construction of the city’s buildings, it caused a total collapse. Gandzak’s historic center, composed of wooden and semi-stone structures, was completely destroyed. Estimates of the death toll are based on historical records and the population size of the time, suggesting that approximately 230,000 people died, including city residents and those from nearby villages. The earthquake demolished churches, mosques, markets, and defensive walls, undermining the region’s economic stability. Subsequent aftershocks and secondary damages further worsened the disaster.

Consequences
The earthquake not only claimed a vast number of lives but also diminished Gandzak’s status as a regional center. The surviving population was forced to relocate, altering the region’s ethnic and cultural composition. Reconstruction began only years later, and the city never regained its former glory. The event also spurred religious and social changes among the local populace, who sought explanations and protection from natural calamities. This disaster remains a historical lesson, highlighting the tragic impact of natural catastrophes.

---

Азәрбайҹан дилиндә версия

Гандзакда эьмлəтрясени: 30 Сентябрь 1139-чу ил

30 Сентябрь 1139-чу иль Гандзакда (хъазирки ваътда Азәрбайҹан территоріясы) катастрофик эьмлəтрясени олунмушдур, бу Оьряна Орта Асырларында региондакы əң вьйрангяр природи фəлакəтлəриндəн бири олмушду. Тарихи мəлуматлар кöрсəтйир ки, тахмиънəн 230 мин инсан хала катил олунмушдур, бу ондан тариxda əң олумлу ҳодисəлəрдəн бири edир. Гандзак, Кавказда мүhим алма-алмаш və мəдəнијјəт мərkəзи олмушду, бу вахтда Селҹук Империясынын хакемлијинə алтиндады. Эьмлəтрясени шəхəри вьйран етыб, региондакы халгълар — ерменилəр, азәрбайҹанлылар вə башга етнис гьрупларынын хаятына дəрин тəsir етиб.

Фон
XII эсасда Гандзак Кавказың чагъдашы оlaraq гуллəниб, бу онъун стратегик вəзифəси вə алма-алмаш юллары сəбəбиндəнди. Шəхəр Селҹук Империясы тарафындан идаре olunurdu, бу империя Армəнистан, Гюрҹүстан вə Азәрбайҹан кими регионларыны бирлəшдириб. Амма бу территорія табии фəлакəтлəрə ачыqды, чünки сейсмик активлик юксəкди. Эьмлəтрясени кəсил ельмайиб, вə тарихи мənbəлəр онун чок куьчлү вə узун хəйли олдуғун гьостəрир, бу катастофик нəтиҹəлəрə апарыб.

Эьмлəтрясенинин сейри вə нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени 30 Сентябрь 1139-чу иль шəфагда олунмушду. Онун магнитудасы тахмиънəн 7.7 оlaraq дəйи edilйир, вə шəхəрин сағыш бина констракциялары нəзəрə алынса, бу там амма хəйли коллапса яратмышлар. Гандзакын тарихи мərkəзи, ағаждан və ярымташ биналардан ибарəт, тамамън вьйран олунмушду. Жəхдлəрин саны тарихи эьсаллар və о вахтки халгъ санына гьоре тахмиън едилир, бу тахмиънəн 230 мин инсанын халкатын кöстəрир, шəхəр сakinлəри вə яқын кəндлəрин халгълары дахил оlaraq. Эьмлəтрясени килсəлəри, мəscidləри, базарлары вə мудافилэ диварларыны вьйран етыб, регионуң эканомик стабиллигин алтинда çəкди. Сонраки зəмин тəрклəри вə иккинчи вьйранликлар фəлакəти дахы ашагъарды.

Нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени фагъат чок саныда инсанын хала катил етиб вə Гандзакын регион мərkəзи вəзифəсинə зəрəр вəряди. Хала гəлиб сakinлəр башга јерлəрə кöчүб мəжбур олундулар, бу регионуң етник вə мəдəнијјəт таркибини дəйишди. Тəmir иши фагъат иллəр сонра башлайыب, вə шəхəр онъун эввəлки шöhrəтини хəйли гəрин qayтара биламəди. Эьмлəтрясени хəм дə хали халгъ арасында дини вə иҹтимаи дəйишмəлəрə сəбəб олунду, чünки халгъ табии фəлакəтлəрдəн сəбəблəр və корума арашды. Бу ҳодисə тарихи дəрс кими qalйир, табии катастрофларың трагик тəсйрини алтинда çəкир.

---

30 սեպտեմբերը Հայաստանում պաշտոնապես նշվում է որպես Ավիատորի օր՝ հիշատակելու հայկական ավիացիայի ծնունդը: Այս տոնը հաստատվել է 1997 թվականին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ և նշանակում է 1913 թվականի սեպտեմբերի 30-ը, երբ հայկական ավիացիայի հիմնադիր Սիմոն Տեր-Սիմոնյանը (Տեր-Սիմեսյան) առաջին անգամ իրականացրեց օդաչուի թռիչքը՝ վեր թռչելով Արարատ լեռան:

Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ Գյումրիում (ներկայումս՝ Շիրակի մարզ), դարձավ հայ ժողովրդի տեխնիկական առաջընթացի խորհրդանիշը և ոգեշնչեց հետագա սերունդներին: Ավիատորի օրը նշվում է ոչ միայն որպես պրոֆեսիոնալ տոն, այլև որպես հայկական ինքնորոշման և հաղթահարումի օր, հատկապես հաշվի առնելով, որ այն տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության ճնշումների ֆոնին:

**Նախապատմությունը** 
1913 թվականին Հայաստանը Օսմանյան կայսրության կազմում էր, սակայն հայ ինտելիգենցիան ակտիվորեն զբաղվում էր տեխնիկական և գիտական առաջընթացով: Սիմոն Տեր-Սիմոնյանը (1885-1964), հայտնի ինժեներ և օդաչու, կրթություն էր ստացել Պետերբուրգում և Գերմանիայում, որտեղ սովորել էր օդաչուի արհեստը: Նա կառուցեց իր առաջին ինքնաթիռը՝ «Մուրացական»-ը, որը հիմնված էր «Farman» մոդելի վրա: 30 սեպտեմբերի թռիչքը, որը տևեց 10-15 րոպե, իրականացվեց Գյումրիում՝ վեր թռչելով Արարատի վրա, ինչը խորհրդանշում էր հայկական հողի վրա առաջին օդային հաղթանակը: Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության ճնշումների ֆոնին, երբ հայերը փնտրում էին ճանապարհներ պաշտպանության համար: Տեր-Սիմոնյանը հետագայում կարևոր դեր խաղաց հայկական ազատագրական շարժման մեջ, ներառյալ 1918-1920 թվականների ռազմական գործողություններում:

**Տոնի նշանակությունը և ավանդույթները** 
Ավիատորի օրը նշվում է հայկական ռազմաօդային ուժերի, քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների և բոլոր օդաչուների պատվին: Այն խորհրդանշում է հայ ժողովրդի տեխնոլոգիական հնարավորությունները և դիմադրությունը: Տոնը սկսվում է պաշտոնական արարողություններով Գյումրիում, որտեղ տեղադրված է Տեր-Սիմոնյանի հուշարձանը: Նշվում է օդային շոուներ, ցուցահանդեսներ օդաչուության պատմության մասին, հանդիպումներ վետերանների հետ: Երևանում և այլ քաղաքներում կազմակերպվում են համերգներ, սեմինարներ և սպորտային մրցումներ: 2025 թվականին, տոնի 112-րդ տարելիցին, պլանավորված են հատուկ միջոցառումներ՝ հիշատակելու հայկական ավիացիայի ներդրումը տարածաշրջանային անվտանգության համար:

### Русская версия

Полет над Араратом в 1913 году – символ Дня авиатора.

30 сентября в Армении официально отмечается День авиатора — в честь рождения армянской авиации. Этот праздник был установлен в 1997 году решением правительства Армении и посвящен 30 сентября 1913 года, когда основатель армянской авиации Симон Тер-Симсян (Тер-Симесян) совершил первый полет, пролетев над горой Арарат. Это событие произошло в Гюмри (ныне Ширакская область), и оно стало символом технического прогресса армянского народа, вдохновившим последующие поколения. День авиатора отмечается не только как профессиональный праздник, но и как день армянской самоидентификации и преодоления, особенно учитывая, что он случился на фоне османского давления.

**Предыстория** 
В 1913 году Армения входила в состав Османской империи, но армянская интеллигенция активно занималась техническим и научным прогрессом. Симон Тер-Симсян (1885–1964), известный инженер и пилот, получил образование в Петербурге и Германии, где освоил искусство пилотирования. Он сконструировал свой первый самолет «Мурацкан», основанный на модели «Farman». Полет 30 сентября, длившийся 10–15 минут, был совершен в Гюмри над Араратом, символизируя первый воздушный триумф над армянской землей. Это произошло на фоне османского давления, когда армяне искали пути защиты. Тер-Симсян позже сыграл ключевую роль в армянском освободительном движении, включая военные операции 1918–1920 годов.

**Значение праздника и традиции** 
День авиатора посвящен армянским военно-воздушным силам, гражданской авиации и всем пилотам. Он символизирует технические возможности армянского народа и сопротивление. Праздник начинается официальными церемониями в Гюмри, где установлен памятник Тер-Симсяну. Проводятся воздушные шоу, выставки по истории авиации, встречи с ветеранами. В Ереване и других городах организуются концерты, семинары и спортивные соревнования. В 2025 году, ко 112-летию, запланированы специальные мероприятия в память о вкладе армянской авиации в региональную безопасность.

### English Version

The 1913 flight over Ararat is a symbol of Aviator’s Day

September 30 in Armenia is officially celebrated as Aviator’s Day, commemorating the birth of Armenian aviation. Established in 1997 by the Armenian government, the holiday honors September 30, 1913, when Simon Ter-Simyan (Ter-Simesyan), the founder of Armenian aviation, made the first flight, soaring over Mount Ararat. This event took place in Gyumri (now Shirak Province), becoming a symbol of the Armenian people’s technical progress and inspiring future generations. Aviator’s Day is observed not only as a professional holiday but also as a day of Armenian self-determination and overcoming, especially given the Ottoman pressures of the time.

**Background** 
In 1913, Armenia was part of the Ottoman Empire, yet the Armenian intelligentsia actively pursued technical and scientific advancement. Simon Ter-Simyan (1885–1964), a renowned engineer and pilot, was educated in St. Petersburg and Germany, where he mastered piloting. He built his first aircraft, the “Muratskan,” based on the “Farman” model. The flight on September 30, lasting 10–15 minutes, was conducted in Gyumri over Ararat, symbolizing the first aerial triumph over Armenian soil. It occurred amid Ottoman oppression, as Armenians sought defense strategies. Ter-Simyan later played a key role in the Armenian liberation movement, including military operations of 1918–1920.

**Significance of the Holiday and Traditions** 
Aviator’s Day honors the Armenian Air Force, civil aviation workers, and all pilots. It symbolizes the technical capabilities of the Armenian people and resistance. The holiday begins with official ceremonies in Gyumri, where a monument to Ter-Simyan stands. Air shows, aviation history exhibitions, and veteran meetings are held. In Yerevan and other cities, concerts, seminars, and sports competitions take place. In 2025, marking the 112th anniversary, special events are planned to remember the contributions of Armenian aviation to regional security.

Հայկ Գաբրիելի Գյուլիքևխյանը մահացել է 1951 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Հայ գրականագետ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ, պրոֆեսոր (1929), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

Ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 7-ին Շուշիում, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Նախնական կրթությունը ստացել է Շուշիի ռեալական դպրոցում, ապա սովորել է Գերմանիայի Ենայի և Լայպցիգի համալսարաններում՝ հետևելով փիլիսոփայության, քաղաքատնտեսության և գրականության դասընթացներին։ 1907 թվականին սովորել է Ցյուրիխի համալսարանում, իսկ 1914 թվականին ավարտել է Հայդելբերգի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը։ Նույն տարում ձերբակալվել է որպես ռուսահպատակ և ուղարկվել գերմանական համակենտրոնացման ճամբար, որտեղից ազատվել է 1918 թվականին։ 1918-1919 թվականներին եղել է Աստրախանում, ծառայել 11-րդ բանակում, խմբագրել «Կրասնի վոեին» և «Կարմիր բանվոր» թերթերը։ 1920 թվականին աշխատել է Գրոզնիում՝ որպես կուսակցության քաղկոմի ագիտբաժնի վարիչ և քարտուղար։ Նույն թվականին փոխադրվել է Հայաստան, կարճ ժամանակ խմբագրել Երևանի «Կոմունիստ» թերթը, 1921 թվականին աշխատել է Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ որպես «Կարմիր Շիրակ» թերթի խմբագիր և գավառային կոմիտեի կուլտպրոպ բաժնի վարիչ։ 1923 թվականին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի բաժնի վարիչ, 1924-1927 թվականներին՝ Երևանի պետական համալսարանի պրոռեկտոր, 1931-1934 թվականներին՝ ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմին կից մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի ռեկտոր, 1934 թվականին՝ լուսժողկոմատին առընթեր գրականության և պատմության ինստիտուտի ռեկտոր։ 1936-1938 թվականներին խմբագրել է «Հայկական ԽՍՀ պատմության և գրականության ինստիտուտի տեղեկագիրք»-ը։ 1939 թվականից եղել է Արմֆանի գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, իսկ կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ ԽՄԿԿ անդամ էր 1906 թվականից։ Գյուլիքևխյանի գրականագիտական աշխատանքները ներառում են եվրոպական, ռուս և հայ գրականության ուսումնասիրություններ։ Նա վերլուծել է Շեքսպիրը, Գյոթեին, Հայնեին, Հեգելին, Պուշկինին, Բելինսկուն, Չերնիշևսկուն, Գորկուն, Պլեխանովին, Աբովյանին, Շիրվանզադեին, Սունդուկյանին, ինչպես նաև սովետահայ դրամատուրգիան և հայ թատրոնը։ Հայաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի հիմնադիրներից էր, ուսումնասիրել է պրոլետարական գրականության զարգացումը։ Նրա նշանակալի աշխատություններից են «Գաբրիել Սունդուկյան» (1944), «Սովետական դրամատուրգիայի մասին» (1948), «Քննադատական հոդվածներ» (1955), «Ընտրանի» (1978), ինչպես նաև «Պուշկինի գեղագիտական հայացքները դրամատուրգիայի վերաբերյալ» և Շեքսպիրի մասին հոդվածները։ Նրա աշխատանքները նպաստել են հայ գրականագիտության և մշակութային կյանքի զարգացմանը։

### Русский
Основатель пролетарской литературы

Айк Габриелович Гюликехвян скончался 29 сентября 1951 года в Ереване, Армянская ССР. Армянский литературовед, философ, общественный деятель, профессор (1929), член Союза писателей СССР с 1934 года. Родился 7 января 1886 года в Шуши, Елизаветпольская губерния, Российская империя. Начальное образование получил в реальном училище Шуши, затем учился в университетах Йены и Лейпцига в Германии, посещая курсы философии, политэкономии и литературы. В 1907 году учился в Цюрихском университете, а в 1914 году окончил философский факультет Гейдельбергского университета. В том же году был арестован как подданный России и отправлен в немецкий концлагерь, откуда освобождён в 1918 году. В 1918–1919 годах находился в Астрахани, служил в 11-й армии, редактировал газеты «Красный воин» и «Красный рабочий». В 1920 году работал в Грозном начальником агитационного отдела и секретарём парткома. В том же году переехал в Армению, недолго редактировал ереванскую газету «Коммунист» на армянском языке. В 1921 году работал в Александрополе (ныне Гюмри) редактором газеты «Красный Ширак» и начальником отдела культпропа губкома. В 1923 году был начальником отдела ЦК КП Армении, в 1924–1927 годах — проректором Ереванского государственного университета, в 1931–1934 годах — ректором Института марксизма-ленинизма при ЦК КП(б) Армении, в 1934 году — ректором Института литературы и истории при Наркомпросе. В 1936–1938 годах редактировал «Вестник Института истории и литературы Армянской ССР». С 1939 года был старшим научным сотрудником Института литературы Артфана, а в последние годы жизни работал в Ереванском педагогическом институте им. В. Брюсова. Член КПСС с 1906 года. Гюликехвян занимался исследованиями европейской, русской и армянской литературы, анализируя произведения Шекспира, Гёте, Гейне, Гегеля, Пушкина, Белинского, Чернышевского, Горького, Плеханова, Абовиана, Ширванзаде, Сундукяна, а также советскую армянскую драматургию и театр. Был одним из основателей Ассоциации пролетарских писателей Армении, изучал развитие пролетарской литературы. Среди его значимых работ: «Габриел Сундукян» (1944), «О советской драматургии» (1948), «Критические статьи» (1955), «Избранное» (1978), а также статьи о Пушкине и Шекспире. Его труды внесли значительный вклад в развитие армянской литературоведческой науки и культурной жизни.

### English
Founder of Proletarian Literature

Hayk Gabrielovich Gyulikekhvyan passed away on September 29, 1951, in Yerevan, Armenian SSR. An Armenian literary scholar, philosopher, public figure, and professor (1929), he was a member of the USSR Writers’ Union from 1934. Born on January 7, 1886, in Shushi, Elizavetpol Governorate, Russian Empire, he received his early education at the Shushi Real School before studying philosophy, political economy, and literature at the universities of Jena and Leipzig in Germany. In 1907, he studied at the University of Zurich, and in 1914, he graduated from the Faculty of Philosophy at Heidelberg University. That same year, he was arrested as a Russian subject and sent to a German concentration camp, from which he was released in 1918. In 1918–1919, he was in Astrakhan, serving in the 11th Army and editing the newspapers *Krasny Voin* and *Krasny Rabochy*. In 1920, he worked in Grozny as head of the agitation department and secretary of the party committee. Later that year, he moved to Armenia, briefly editing the Yerevan newspaper *Kommunist* in Armenian. In 1921, he worked in Alexandropol (now Gyumri) as editor of the newspaper *Krasny Shirak* and head of the cultural propaganda department of the provincial committee. In 1923, he was head of a department in the Central Committee of the Communist Party of Armenia, and from 1924 to 1927, he served as vice-rector of Yerevan State University. From 1931 to 1934, he was rector of the Institute of Marxism-Leninism under the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia, and in 1934, rector of the Institute of Literature and History under the People’s Commissariat of Education. From 1936 to 1938, he edited the *Bulletin of the Institute of History and Literature of the Armenian SSR*. From 1939, he was a senior researcher at the Institute of Literature of Armfan, and in his final years, he worked at the V. Bryusov Pedagogical Institute in Yerevan. A member of the CPSU since 1906, Gyulikekhvyan’s literary studies covered European, Russian, and Armenian literature, analyzing works by Shakespeare, Goethe, Heine, Hegel, Pushkin, Belinsky, Chernyshevsky, Gorky, Plekhanov, Abovyan, Shirvanzade, Sundukyan, and Soviet Armenian drama and theater. He was a co-founder of the Armenian Proletarian Writers’ Association and studied the development of proletarian literature. His notable works include *Gabriel Sundukyan* (1944), *On Soviet Dramaturgy* (1948), *Critical Articles* (1955), and *Selected Works* (1978), as well as articles on Pushkin and Shakespeare. His contributions significantly advanced Armenian literary scholarship and cultural life.

Վարդան Արամի Մուսախանյանը մահացել է 2001 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Երևանում։ Հայ իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր իրավաբան։

Ծնվել է 1919 թվականի հունիսի 18-ին Երևանում, Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում։ 1939 թվականին միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո մեկնել է խորհրդային բանակ, մասնակցել Հայրենական Մեծ պատերազմին (1941-1942), սակայն ծանր վիրավորում ստանալուց հետո զորացրվել է։ 1942 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) իրավաբանական ֆակուլտետը, որն ավարտել է 1946 թվականին։ Երկու տարի աշխատել է որպես ժողովրդական քննիչ Երևանում։ 1948 թվականին ընդունվել է ասպիրանտուրա՝ պետության և իրավունքի տեսության ու պատմության ամբիոնում, և 1956 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Հայկական ՍՍՀ իշխանության տեղական մարմինները» թեմայով։ Նա մանկավարժական գործունեություն է ծավալել համամիութենական իրավաբանական հեռակա ինստիտուտի Երևանի մասնաճյուղում՝ սկզբում որպես դասախոս, ապա՝ տնօրեն։ Հետագայում, մասնաճյուղի՝ ԵՊՀ-ի հետ միավորվելուց հետո, շարունակել է աշխատանքը մայր բուհում։ 1949 թվականից եղել է ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի պետության և իրավունքի տեսության և պատմության ամբիոնի դոցենտ, վարել է «Պետության և իրավունքի տեսություն» և «Պետության և իրավունքի պրոբլեմները» դասընթացները։ 1979 թվականից ղեկավարել է խորհրդային իրավունքի միջբուհական ամբիոնը, համակարգելով «Սովետական իրավունք» դասընթացի դասախոսությունները։ 1954-1956 թվականներին եղել է ԵՊՀ-ի երեկոյան և հեռակա ուսուցման գծով պրոռեկտոր, իսկ 1970-1974 թվականներին՝ իրավաբանական ֆակուլտետի դեկան։ Եղել է ՀԿԿ Երևանի Սպանդարյանի շրջկոմի և քաղաքային կոմիտեի անդամ, ՀԿԿ XXIII համագումարի պատգամավոր, 1963-1964 թվականներին՝ ԵՊՀ կուսակցական կոմիտեի առաջին քարտուղար։ Գրել է մոտ 20 գիտական աշխատություն, այդ թվում՝ ուսումնական ձեռնարկներ և հոդվածներ։ Հայկական սովետական հանրագիտարանում տպագրել է շուրջ երկու տասնյակ հոդված՝ նվիրված պետության և իրավունքի հարցերին։ Նրա աշխատություններից են՝ «Սոցիալիստական պետության ձևերը», «Իրավունքը, իրավագիտակցությունը և բարոյականությունը սոցիալիստական հասարակարգում», «Համաժողովրդական պետությունը և նրա սահմանադրական վավերացումը»։ Պարգևատրվել է «Հայրենական պատերազմի II աստիճանի» շքանշանով, «Աշխատանքի վետերան» մեդալով և Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր իրավաբանի կոչմամբ։ Վարդան Մուսախանյանի ներդրումը հայկական իրավաբանական գիտության և կրթության զարգացման գործում անգնահատելի է։

### Русский
Просветитель армянской юридической науки

Вардан Арамович Мусаханян скончался 29 сентября 2001 года в Ереване. Армянский юрист, кандидат юридических наук, заслуженный юрист Республики Армения. Родился 18 июня 1919 года в Ереване, в Первой Республике Армения. После окончания средней школы в 1939 году был призван в советскую армию. Участвовал в Великой Отечественной войне (1941–1942), но после тяжелого ранения был демобилизован. В 1942 году поступил на юридический факультет Ереванского государственного университета (ЕГУ), который окончил в 1946 году. Два года работал народным следователем в Ереване. В 1948 году поступил в аспирантуру на кафедру теории и истории государства и права, а в 1956 году защитил кандидатскую диссертацию на тему «Местные органы власти Армянской ССР». Преподавал в ереванском филиале Всесоюзного юридического заочного института, сначала как преподаватель, затем как директор. После присоединения филиала к ЕГУ продолжил работу в главном вузе. С 1949 года был доцентом кафедры теории и истории государства и права юридического факультета ЕГУ, читал курсы «Теория государства и права» и «Проблемы теории государства и права». С 1979 года возглавлял межвузовскую кафедру советского права, координируя работу преподавателей курса «Советское право». В 1954–1956 годах был проректором ЕГУ по вечернему и заочному обучению, а в 1970–1974 годах — деканом юридического факультета. Был членом бюро партийной организации факультета, секретарем бюро, членом пленума и бюро Спандарянского райкома КПСС, членом пленума горкома КПСС Еревана, делегатом XXIII съезда КПСС, а в 1963–1964 годах — первым секретарем партийного комитета ЕГУ. Автор около 20 научных работ, включая учебные пособия и статьи. В Армянской советской энциклопедии опубликовал около двух десятков статей по вопросам государства и права. Среди его работ: «Формы социалистического государства», «Право, правосознание и мораль в социалистическом обществе», «Общенародное государство и его конституционное закрепление». Награждён орденом Отечественной войны II степени, медалью «Ветеран труда» и званием заслуженного юриста Республики Армения. Вклад Вардана Мусаханяна в развитие армянской юридической науки и образования неоценим.

### English
Enlightener of Armenian Legal Science

Vardan Aramovich Musakhanyan passed away on September 29, 2001, in Yerevan. An Armenian jurist, candidate of legal sciences, and Honored Jurist of the Republic of Armenia. He was born on June 18, 1919, in Yerevan, in the First Republic of Armenia. After graduating from high school in 1939, he was drafted into the Soviet army. He participated in the Great Patriotic War (1941–1942) but was discharged after sustaining severe injuries. In 1942, he enrolled in the Faculty of Law at Yerevan State University (YSU), graduating in 1946. He worked as a people’s investigator in Yerevan for two years. In 1948, he entered postgraduate studies at the Department of Theory and History of State and Law, and in 1956, he defended his candidate dissertation on “Local Authorities of the Armenian SSR.” He taught at the Yerevan branch of the All-Union Legal Correspondence Institute, first as a lecturer and later as director. After the branch merged with YSU, he continued his work at the main university. From 1949, he was an associate professor at the Department of Theory and History of State and Law at YSU’s Faculty of Law, teaching courses on “Theory of State and Law” and “Problems of State and Law Theory.” From 1979, he headed the inter-university Department of Soviet Law, coordinating the teaching of the “Soviet Law” course. From 1954 to 1956, he served as YSU’s vice-rector for evening and correspondence education, and from 1970 to 1974, he was the dean of the Faculty of Law. He was a member of the faculty’s party organization bureau, its secretary, a member of the plenum and bureau of the Spandaryan District Committee of the Communist Party, a member of the Yerevan City Committee plenum, a delegate to the XXIII Congress of the CPSU, and in 1963–1964, the first secretary of YSU’s party committee. He authored about 20 scientific works, including textbooks and articles. He published around two dozen articles on state and law issues in the Armenian Soviet Encyclopedia. His works include “Forms of the Socialist State,” “Law, Legal Consciousness, and Morality in a Socialist Society,” and “The People’s State and Its Constitutional Consolidation.” He was awarded the Order of the Patriotic War II Degree, the “Veteran of Labor” medal, and the title of Honored Jurist of the Republic of Armenia. Vardan Musakhanyan’s contribution to the development of Armenian legal science and education is invaluable.

2025 թվականի Սեպտեմբերի 26 -ին Մոսկվայում – մահացել  է  Տիգրան Էդմոնդի Քեոսայանը – կինոյի և հեռուստատեսության դերասան, կինոռեժիսոր, սցենարիստ, պրոդյուսեր, տեսահոլովակի ռեժիսոր, հեռուստահաղորդավար և քարոզիչ:

1990-ականներին Քեոսայանն իր ընկեր Ֆյոդոր Բոնդարչուկի հետ սկսեց նկարահանել տեսահոլովակներ և գովազդներ։  Այն ժամանակ Ռուսաստանում այս բնագավառը  այնքան էլ հայտնի և պահանջված չէր, ուստի նրանք անմիջապես երկաթբետոնե դիրք գրավեցին այս ոլորտում և կարողացան հասնել զգալի բարձունքների:  Քեոսայանը և Բոնդարչուկը տեսահոլովակներ են նկարահանել ռուս հայտնի արտիստների համար, ինչպիսիք են Իրինա Ալեգրովան, Լեոնիդ Ագուտինը, Միխայիլ Շուֆուտինսկին, Իգոր Սարուխանովը, Նատալյա Վետլիցկայան և այլն, և այդ ժամանակվանից Տիգրանը հայտնի է դարձել։
Մանուկ հասակում նա իր հանգիստն անցկացրել է Հայաստանում ու ջերմորեն խոսել այդ մասին։  Նրա խոսքով՝ ինքն էլ Հայաստանի քաղաքացիություն ունի։  Նրա բոլոր երեխաները գիտեն գրավոր և բանավոր հայերեն, քանի որ Քեոսայանը կարծում է, որ իր երեխաներին դա իսկապես անհրաժեշտ է։
2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո նա ծայրահեղ բացասական դիրքորոշում է որդեգրել Հայաստանի իշխանությունների նկատմամբ՝ դավաճանության մեղադրանքներ ներկայացնելով։
Նրա մեղադրանքները Հայաստանում համարվել են անհիմն և վիրավորական, և նրա մուտքը Հայաստան արգելվել է։
2022 թվականին՝ Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժումից հետո, Եվրամիությունը, Մեծ Բրիտանիան, Կանադան և մի շարք այլ երկրներ անձնական պատժամիջոցներ սահմանեցին Քեոսայանի դեմ։  2022 թվականի հունիսին Ղազախստանի արտաքին գործերի նախարարությունը Քեոսայանին ներառել է անցանկալի անձանց ցուցակում.

26 сентября 2025 года в Москве скончался Тигран Эдмондович Кеосаян.- актёр кино и телевидения, кинорежиссёр, сценарист, продюсер, режиссёр видеоклипов, телеведущий и пропагандист
В 1990-е Кеосаян вместе с приятелем Федором Бондарчуком стал заниматься съемкой клипов и рекламных роликов. Тогда эта ниша в России была не так популярна и востребована, поэтому они сразу заняли железобетонную позицию на этом поприще и смогли достичь немалых высот. Кеосаян и Бондарчук снимали клипы для таких известных российских артистов как Ирина Аллегрова, Леонид Агутин, Михаил Шуфутинский, Игорь Саруханов, Наталья Ветлицкая и др и с  тех самых пор Тигран стал популярен
В детстве каникулы проводил в Армении и тепло отзывался о ней. По его  словам имеет так же и гражданство Армении. Все его дети знают письменный и устный армянский язык, поскольку Кеосаян считает, что это очень нужно его детям.
После 44 дневной войны 2020 года занял крайне негативную позицию к властям Армении выдвигая обвинения в предательстве.
Его  обвинения в Армении посчитали необоснованными и оскорбительными  запретив въезд в Армению
В 2022 году, после вторжения России на Украину, Европейский союз, Великобритания, Канада и ряд других стран ввели против Кеосаяна персональные санкции. В июне 2022 года МИД Казахстана включил Кеосаяна в список нежелательных персон

On September 26, 2025 in Moscow – Tigran Edmond Keosayan died. – film and television actor, film director, screenwriter, producer, video clip director, TV presenter and propagandist
In the 1990s, Keosayan, together with his friend Fyodor Bondarchuk, began filming music videos and commercials. At that time, this niche in Russia was not so popular and in demand, so they immediately took a solid position in this field and were able to achieve considerable heights. Keosayan and Bondarchuk filmed music videos for such famous Russian artists as Irina Allegrova, Leonid Agutin, Mikhail Shufutinsky, Igor Sarukhanov, Natalya Vetlitskaya and others, and since then Tigran has become popular
As a child, he spent his holidays in Armenia and spoke warmly of it. According to him, he also has Armenian citizenship.  All his children know written and spoken Armenian, as Keosayan believes that his children really need it.
After the 44-day war in 2020, he took an extremely negative position towards the Armenian authorities, accusing them of treason.
His accusations were considered unfounded and offensive in Armenia, and he was banned from entering Armenia.
In 2022, after Russia’s invasion of Ukraine, the European Union, Great Britain, Canada and several other countries imposed personal sanctions against Keosayan. In June 2022, the Kazakh Foreign Ministry included Keosayan in the list of undesirable persons.

Ժակ Շիրակը  մահացել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Փարիզում, Ֆրանսիա, 86 տարեկանում։ Ֆրանսիայի նախագահը (1995-2007), ով կարևոր դեր խաղաց հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների զարգացման գործում։

Շիրակը 2006 թվականին Երևան կատարած պետական այցի ժամանակ այցելել է Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր, հարգանքի տուրք է մատուցել զոհերի հիշատակին և հայտարարել, որ Թուրքիան պետք է ճանաչի 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, եթե ցանկանում է միանալ Եվրոպական միությանը։ Նրա այդ հայտարարությունը մեծ աջակցություն է գտել հայ համայնքի մեջ և նպաստել է ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին։ Շիրակը, որպես Ֆրանսիայի նախագահ, ստորագրել է 2001 թվականի օրենքը, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը՝ դարձնելով այն Ֆրանսիայի օրենքների անբաժան մասը։ Նա նաև աջակցել է Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը, միջնորդելով կողմերի միջև։ Հայ ժողովրդի համար Շիրակը խորհրդանիշ էր հայ-ֆրանսիական բարեկամության, և նրա հիշատակը հավերժ կմնա հայկական սփյուռքի հիշողության մեջ։

### Русский

Великий друг армянского народа

Жак Ширак (Jacques Chirac) умер 26 сентября 2019 года в Париже, Франция, в возрасте 86 лет. Президент Франции (1995–2007) был большим другом армянского народа и сыграл важную роль в развитии армяно-французских отношений. Во время государственного визита в Ереван в 2006 году Ширак посетил Мемориал Геноцида армян, почтил память жертв и заявил, что Турция должна признать Геноцид армян 1915 года, если стремится вступить в Европейский Союз. Его слова получили широкую поддержку в армянской общине и способствовали процессу международного признания геноцида. Как президент Франции, Ширак подписал закон 2001 года, официально признавший Геноцид армян, сделав его частью французского законодательства. Он также поддерживал мирное урегулирование Нагорно-Карабахского конфликта, выступая посредником между сторонами. Для армянского народа Ширак стал символом армяно-французской дружбы, и его память навсегда останется в памяти армянской диаспоры.

### English

Great Friend of the Armenian People

Jacques Chirac died on September 26, 2019, in Paris, France, at the age of 86. As President of France (1995–2007), he was a great friend of the Armenian people and played a key role in developing Armenian-French relations. During his state visit to Yerevan in 2006, Chirac visited the Armenian Genocide Memorial, paid tribute to the victims, and stated that Turkey must recognize the 1915 Armenian Genocide if it wants to join the European Union. His words were widely supported by the Armenian community and advanced the international recognition process. As French President, Chirac signed the 2001 law officially recognizing the Armenian Genocide, making it part of French legislation. He also supported the peaceful resolution of the Nagorno-Karabakh conflict, mediating between the parties. For the Armenian people, Chirac became a symbol of Armenian-French friendship, and his memory will forever remain in the hearts of the Armenian diaspora.

### Français

Grand Ami du Peuple Arménien
Jacques Chirac est décédé le 26 septembre 2019 à Paris, en France, à l’âge de 86 ans. Président de la France (1995–2007), il fut un grand ami du peuple arménien et joua un rôle clé dans le développement des relations arméno-françaises. Lors de sa visite d’État à Erevan en 2006, Chirac visita le Mémorial du Génocide arménien, rendit hommage aux victimes et déclara que la Turquie doit reconnaître le Génocide arménien de 1915 si elle souhaite rejoindre l’Union européenne. Ses paroles ont reçu un large soutien de la communauté arménienne et ont avancé le processus de reconnaissance internationale. En tant que Président français, Chirac signa la loi de 2001 reconnaissant officiellement le Génocide arménien, en faisant partie intégrante de la législation française. Il soutint également la résolution pacifique du conflit du Haut-Karabagh, agissant comme médiateur entre les parties. Pour le peuple arménien, Chirac devint un symbole de l’amitié arméno-française, et sa mémoire restera à jamais dans le cœur de la diaspora arménienne.

### Վերնագրերի տարբերակներ (Հայերեն)
1. Ժակ Շիրակ՝ Հայ ժողովրդի Մեծ Բարեկամ 
2. Ժակ Շիրակ՝ Ցեղասպանության Ճանաչման Աջակցող 
3. Ժակ Շիրակ՝ Հայ-Ֆրանսիական Հարաբերությունների Նախահայր 
4. Ժակ Շիրակ՝ Երևանի Այցի և Ցեղասպանության Պաշտպան 
5. Ժակ Շիրակ՝ Ֆրանսիայի Նախագահ, Հայերի Ուսուցիչ 

### Заголовки (Русский)
1. Жак Ширак: Великий друг армянского народа 
2. Жак Ширак: Сторонник признания геноцида 
3. Жак Ширак: Отец армяно-французских отношений 
4. Жак Ширак: Визит в Ереван и защитник геноцида 
5. Жак Ширак: Президент Франции, учитель армян 

### Headlines (English)
1. Jacques Chirac: Great Friend of the Armenian People 
2. Jacques Chirac: Advocate for Genocide Recognition 
3. Jacques Chirac: Father of Armenian-French Relations 
4. Jacques Chirac: Yerevan Visit and Genocide Defender 
5. Jacques Chirac: President of France, Teacher of Armenians 

### Titres (Français)
1. Jacques Chirac : Grand Ami du Peuple Arménien 
2. Jacques Chirac : Défenseur de la Reconnaissance du Génocide 
3. Jacques Chirac : Père des Relations Arméno-Françaises 
4. Jacques Chirac : Visite à Erevan et Protecteur du Génocide 
5. Jacques Chirac : Président de la France, Enseignant des Arméniens

Jacques Chirac est décédé le 26 septembre 2019 à Paris, en France, à l’âge de 86 ans. Président de la France (1995–2007), il fut un grand ami du peuple arménien et joua un rôle clé dans le développement des relations arméno-françaises. Lors de sa visite d’État à Erevan en 2006, Chirac visita le Mémorial du Génocide arménien, rendit hommage aux victimes et déclara que la Turquie doit reconnaître le Génocide arménien de 1915 si elle souhaite rejoindre l’Union européenne. Ses paroles ont reçu un large soutien de la communauté arménienne et ont avancé le processus de reconnaissance internationale. En tant que Président français, Chirac signa la loi de 2001 reconnaissant officiellement le Génocide arménien, en faisant partie intégrante de la législation française. Il soutint également la résolution pacifique du conflit du Haut-Karabagh, agissant comme médiateur entre les parties. Pour le peuple arménien, Chirac devint un symbole de l’amitié arméno-française, et sa mémoire restera à jamais dans le cœur de la diaspora arménienne.

### Türkçe
Ermeni Halkının Büyük Dostu

Jacques Chirac, 26 Eylül 2019’da Fransa’nın Paris kentinde 86 yaşında vefat etti. Fransa Cumhurbaşkanı (1995-2007) olarak Ermeni halkının büyük bir dostu olan Chirac, Ermeni-Fransız ilişkilerinin gelişmesinde önemli bir rol oynadı. 2006 yılında Erivan’a yaptığı devlet ziyareti sırasında Ermeni Soykırımı Anıtı’nı ziyaret etti, kurbanların anısına saygı duruşunda bulundu ve Türkiye’nin 1915 Ermeni Soykırımı’nı tanıması gerektiğini, Avrupa Birliği’ne katılmak istiyorsa bu adımı atması gerektiğini belirtti. Bu sözleri Ermeni toplumu tarafından büyük destek gördü ve soykırımın uluslararası alanda tanınması sürecine katkıda bulundu. Fransa Cumhurbaşkanı olarak Chirac, 2001 yılında Ermeni Soykırımı’nı resmen tanıyan yasayı imzaladı ve bu yasayı Fransa mevzuatının ayrılmaz bir parçası haline getirdi. Ayrıca Karabağ çatışmasının barışçıl çözümünü destekledi ve taraflar arasında arabuluculuk yaptı. Ermeni halkı için Chirac, Ermeni-Fransız dostluğunun bir sembolü oldu ve anısı Ermeni diasporasının hafızasında sonsuza dek kalacak.

Արմեն Աշոտի Պետրոսյանը, առավել հայտնի որպես **Մենչ**, ծնվել է 1975 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Երևանում։ Հայ դերասան, պրոդյուսեր և հաղորդավար է, ով մեծ ճանաչում է ձեռք բերել «Ֆուլ Հաուս» սիթքոմում Սերգեյի դերով։

Մինչև 9-րդ դասարանը սովորել է Անտոն Չեխովի անվան թիվ 55 դպրոցում, 1992 թվականին ավարտել է Րաֆֆու անվան թիվ 36 դպրոցը, իսկ 1998 թվականին՝ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանը։ Նրա կարիերան սկսվել է 1994 թվականին՝ ՈւՀԱ-ի «Նոր հայեր» թիմի հիմնադիր անդամ լինելով, որը 1994 թվականին դարձել է Հայաստանի չեմպիոն, 1997 թվականին՝ Բարձրագույն լիգայի հաղթող, 1998 թվականին՝ Ամառային սուպերգավաթի չեմպիոն։ 2002-2005 թվականներին եղել է Հայ TV հեռուստաընկերության գլխավոր պրոդյուսեր։ Հեղինակել և վարել է «Երեկոյան կոկտեյլ» (2003-2005), «Բլեֆ» (2005-2008), «7,5» (2006-2009) հաղորդումները։ Պրոդյուսերել է «Սուպեր դուետ» (2006), «Yere1» (2009-2014), «Եռաչափ սեր» (2012), «Տնից-տուն» (2013), «Արի պայմանավորվենք» (2014-2015), «Ֆուլ Հաուս» (2014-2019), «Հարս չկա» (2020), «Սիրո հասակ» (2022) նախագծերը։ Դերակատար է եղել «Ալպինիստներ» ֆիլմում (2014) և «Չամադան» ներկայացման մեջ (2021)։ 2009 թվականին մասնակցել է «Ֆորտ Բոյար» միջազգային հեռուստախաղին։ 2016-2019 թվականներին եղել է «Ռադիո Ջան»-ի տնօրեն։ Երաժշտական պրոդյուսեր է եղել Միհրան Ծառուկյանի, Արփի Գաբրիելյանի, Քրիստինա Եղոյանի, Գոռ Հակոբյանի և Աղաս Մանուկյանի համար։ «Yere1» հաղորդման ընթացքում արձակել է «Ես մենակ եմ, տխուր եմ» հումորային երգը, որը դարձել է ժողովրդական։ 2002 թվականին ամուսնացել է Քրիստինա Սմսարյանի հետ, ով նախկինում եղել է մոդել։ Նրանք ունեն երեք երեխա՝ Էլինա (2003) և երկվորյակներ Աշոտն ու Մարիան (2008)։ Մենչի բազմակողմանի գործունեությունը նշանակալի ներդրում է ունեցել հայկական հեռուստատեսության, հումորի և երաժշտության զարգացման մեջ։

### Русский

Видная фигура армянского телевидения

Армен Ашотович Петросян, более известный как **Менч**, родился 26 сентября 1975 года в Ереване. Армянский актёр, продюсер и телеведущий, прославившийся ролью Сергея в ситкоме «Полный дом». Учился в школе №55 имени Антона Чехова до 9-го класса, окончил школу №36 имени Раффи в 1992 году и Государственный экономический университет Армении в 1998 году. Карьера началась в 1994 году как сооснователя команды КВН «Новые армяне» (чемпион Армении 1994, победитель Высшей лиги 1997, чемпион Суперкубка лета 1998). В 2002–2005 годах был главным продюсером телеканала Hay TV. Создал и вёл шоу «Вечерний коктейль» (2003–2005), «Блеф» (2005–2008), «7,5» (2006–2009). Продюсировал проекты «Супер дуэт» (2006), «Yere1» (2009–2014), «Трёхмерная любовь» (2012), «Из дома в дом» (2013), «Давай договоримся» (2014–2015), «Полный дом» (2014–2019), «Нет невесты» (2020), «Возраст любви» (2022). Снимался в фильме «Альпинисты» (2014) и спектакле «Чемодан» (2021). В 2009 году участвовал в телешоу «Форт Боярд». В 2016–2019 годах был директором «Радио Джан». Продюсировал таких артистов, как Мигра Царукян, Арпи Габриэлян, Кристина Егоян, Гор Акопян и Агас Манукян. В рамках шоу «Yere1» исполнил юмористическую песню «Я одинок, мне грустно», ставшую народной. В 2002 году женился на Кристине Смсарян, бывшей модели. У них трое детей: Элина (2003) и близнецы Ашот и Мария (2008). Многогранная деятельность Менча внесла значительный вклад в развитие армянского телевидения, юмора и музыки.

### English

A Prominent Figure in Armenian Television

Armen Ashotovich Petrosyan, better known as **Mench**, was born on September 26, 1975, in Yerevan. An Armenian actor, producer, and TV host, he gained fame for his role as Sergey in the sitcom *Full House*. He studied at School No. 55 named after Anton Chekhov until the 9th grade, graduated from School No. 36 named after Raffi in 1992, and the State University of Economics of Armenia in 1998. His career began in 1994 as a co-founder of the KVN team “New Armenians” (Armenian champion 1994, Higher League winner 1997, Summer Supercup champion 1998). From 2002 to 2005, he was the chief producer of Hay TV. He created and hosted *Evening Cocktail* (2003–2005), *Bluff* (2005–2008), and *7.5* (2006–2009). He produced projects like *Super Duet* (2006), *Yere1* (2009–2014), *Three-Dimensional Love* (2012), *From House to House* (2013), *Let’s Make a Deal* (2014–2015), *Full House* (2014–2019), *No Bride* (2020), and *Age of Love* (2022). He acted in the film *Alpinists* (2014) and the play *Suitcase* (2021). In 2009, he participated in the TV show *Fort Boyard*. From 2016 to 2019, he was the director of *Radio Jan*. He produced artists such as Migran Tsarukyan, Arpi Gabrielyan, Kristina Yeghoyan, Gor Hakobyan, and Agas Manukyan. During the *Yere1* show, he performed the humorous song “I’m Alone, I’m Sad,” which became widely popular. In 2002, he married Kristina Smsaryan, a former model. They have three children: Elina (2003) and twins Ashot and Maria (2008). Mench’s multifaceted work has significantly contributed to the development of Armenian television, humor, and music.

### Վերնագրերի տարբերակներ (Հայերեն)
1. Մենչ՝ Հայկական Հեռուստատեսության Երևելի Դեմք 
2. Արմեն Պետրոսյան՝ Ֆուլ Հաուսի Սերգեյ և Պրոդյուսեր 
3. Մենչ՝ Հայ Հումորի և Երաժշտության Վարպետ 
4. Մենչի Ուղին՝ ՈւՀԱ-ից Դեպի Հեռուստատեսություն 
5. Արմեն Պետրոսյան՝ Դերասան, Պրոդյուսեր, Հաղորդավար 

### Заголовки (Русский)
1. Менч: Видная фигура армянского телевидения 
2. Армен Петросян: Сергей из «Полного дома» и продюсер 
3. Менч: Мастер армянского юмора и музыки 
4. Путь Менча: От КВН до телевидения 
5. Армен Петросян: Актёр, продюсер, ведущий 

### Headlines (English)
1. Mench: A Prominent Figure in Armenian Television 
2. Armen Petrosyan: Sergey from *Full House* and Producer 
3. Mench: Master of Armenian Humor and Music 
4. Mench’s Journey: From KVN to Television 
5. Armen Petrosyan: Actor, Producer, and Host