Ֆելիքս Հենրիկի Խաչատրյանը ծնվել է 1978 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Նա հայ հաղորդավար և ռեփեր է։

Սովորել է Երևանի թիվ 33, 178 և 68 միջնակարգ դպրոցներում։ 1990-1995 թվականներին սովորել և աշխատել է Երևանի «Մետրո» թատրոնում, ապա՝ Էդգար Էլբակյանի անվան արտիստական թատրոնում։ 1995-1999 թվականներին սովորել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտում։ 1996 թվականից աշխատել է Հայաստանի Երգի պետական թատրոնում։ Ուսանողական տարիներին ելույթ է ունեցել որպես երգիչ և հանդիսավար։ 2001-2009 թվականներին աշխատել է Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերությունում, «Նոր ալիք» և «Սիգմա TV» ընկերություններում՝ վարելով «Օտար խաղեր», «Թեժ տասնյակ», «Երկու աստղ» և այլ հաղորդումներ։ 2008-2013 թվականներին եղել է «Արմենիա» հեռուստաընկերության հաղորդավար՝ վարելով «Ֆորտ Բոյարդ», «3 պատ», «Բարի լույս, հայեր», «Հեռուստախոհանոց» և այլ նախագծեր։ 2017-2018 թվականներին Հանրային հեռուստաընկերությամբ վարել է «Սիրո բանաձև», իսկ 2021-ին՝ «Դիմակահանդես» հեռուստանախագիծը։ 2010 թվականին հիմնել է «3.33» հիփ-հոփ խումբը և 2011-ին թողարկել «Խաչբառ» ալբոմը։ Ֆելիքսն ամուսնացած է նկարչուհի Գոհար Պարույրյանի հետ, և 2018 թվականին ծնվել է նրանց որդին։ Ֆելիքս Խաչատրյանի բազմակողմանի գործունեությունը նպաստել է հայկական հեռուստատեսության և երաժշտության զարգացմանը։

### Русский

Многоликий деятель армянской культуры

Феликс Генрикович Хачатрян родился 7 сентября 1978 года в Ереване, Армянская ССР. Он армянский телеведущий и рэпер. Учился в ереванских школах № 33, 178 и 68. В 1990–1995 годах учился и работал в ереванском театре «Метро», затем в Артистическом театре имени Эдгара Элбакяна. В 1995–1999 годах обучался в Ереванском государственном институте театра и кино. С 1996 года работал в Государственном театре песни Армении. В студенческие годы выступал как певец и ведущий. В 2001–2009 годах работал на Общественном телевидении Армении, каналах «Новая волна» и «Сигма TV», ведя программы «Чужие игры», «Горячая десятка», «Две звезды» и другие. В 2008–2013 годах был ведущим на телеканале «Армения», где вёл проекты «Форт Боярд», «3 стены», «Доброе утро, армяне», «Телевизионная кухня» и другие. В 2017–2018 годах вёл программу «Формула любви» на Общественном телевидении, а в 2021 году — телепроект «Маскарад». В 2010 году основал хип-хоп группу «3.33» и в 2011 году выпустил альбом «Кроссворд». Феликс женат на художнице Гоар Паруйрян, в 2018 году у них родился сын. Многогранная деятельность Феликса Хачатряна внесла значительный вклад в развитие армянского телевидения и музыки.

### English

A Multifaceted Figure in Armenian Culture

Felix Henrikovich Khachatryan was born on September 7, 1978, in Yerevan, Armenian SSR. He is an Armenian television host and rapper. He studied at Yerevan schools No. 33, 178, and 68. From 1990 to 1995, he studied and worked at the Yerevan “Metro” Theatre, later at the Edgar Elbakyan Artistic Theatre. From 1995 to 1999, he attended the Yerevan State Institute of Theatre and Cinema. Since 1996, he has worked at the State Song Theatre of Armenia. During his student years, he performed as a singer and host. From 2001 to 2009, he worked at Armenia’s Public Television, “New Wave,” and “Sigma TV,” hosting programs such as “Foreign Games,” “Top Ten,” “Two Stars,” and others. From 2008 to 2013, he was a host at “Armenia” TV, leading projects like “Fort Boyard,” “3 Walls,” “Good Morning, Armenians,” “TV Kitchen,” and more. In 2017–2018, he hosted “Formula of Love” on Public Television, and in 2021, the “Masquerade” TV project. In 2010, he founded the hip-hop group “3.33” and released the album “Crossword” in 2011. Felix is married to artist Gohary Paruyryan, and their son was born in 2018. Felix Khachatryan’s versatile work has significantly contributed to the development of Armenian television and music.

Վահան Ամատունին ծնվել է 1957 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Օշականում, Աշտարակի շրջան, Հայկական ԽՍՀ։ Նա հայ լրագրող և լուսանկարիչ է, ԽՍՀՄ և Հայաստանի ժուռնալիստների միության անդամ։

Վահանի լրագրողական ընդունակությունները դրսևորվել են դեռ դպրոցական տարիքից, երբ նա երրորդ դասարանից սկսել է հոդվածներ հրապարակել։ Նա աշխատել է «Աշտարակ» շրջանային (1981-1991) և «Անկախություն» թերթերում։ 1970-1990-ական թվականներին թղթակցել է Հայաստանի գրեթե բոլոր հանրապետական թերթերին և խորհրդային մամուլին, այդ թվում՝ «Արշալույս», «Նաիրի», «Արմավիր», «Հայաստանի բնություն», «Գյուղատնտես» թերթերին, ինչպես նաև «Հայրենիքի ձայն», «Պիոներ կանչ», «Սովետական Հայաստան», «Ավանգարդ», «Ոզնի» և այլ հրատարակություններին։ Նրա լուսանկարչական աշխատանքները ցուցադրվել են եվրոպական մի շարք երկրներում։ Վահան Ամատունու բազմաթիվ հոդվածներ և լուսանկարներ տպագրվել են նաև «Սովետական դպրոց», «Գրական թերթ», «Մարզական Հայաստան», «Գրքերի աշխարհ», «Ծիծեռնակ», «Գարուն», «Հայաստանի աշխատավորուհի» և այլ հրատարակություններում։ Նրա աշխատանքները նպաստել են հայկական լրագրության և լուսանկարչության զարգացմանը։

### Русский

Мастер армянской журналистики и фотографии

Ваан Аматуни родился 6 сентября 1957 года в селе Ошакан, Аштаракский район, Армянская ССР. Он армянский журналист и фотограф, член Союза журналистов СССР и Армении. Журналистские способности Ваана проявились ещё в школьные годы, когда он начал публиковать статьи с третьего класса. Он работал в районной газете «Аштарак» (1981–1991) и газете «Анкахutyун» («Независимость»). В 1970–1990-х годах сотрудничал практически со всеми республиканскими газетами Армении и советской прессой, включая «Аршалуйс», «Наири», «Армавир», «Природа Армении», «Сельское хозяйство», а также «Голос Родины», «Пионерский зов», «Советская Армения», «Авангард», «Ёж» и другие издания. Его фотографические работы выставлялись в ряде европейских стран. Многочисленные статьи и фотографии Ваана публиковались также в изданиях «Советская школа», «Литературная газета», «Спортивная Армения», «Мир книг», «Цицернак», «Весна», «Труженица Армении» и других. Его работы внесли значительный вклад в развитие армянской журналистики и фотографии.

### English

Master of Armenian Journalism and Photography

Vahan Amatuni was born on September 6, 1957, in Oshakan, Ashtarak District, Armenian SSR. He is an Armenian journalist and photographer, a member of the USSR and Armenia Journalists’ Unions. Vahan’s journalistic talents emerged in his school years, with his first articles published as early as the third grade. He worked at the regional newspaper “Ashtarak” (1981–1991) and the newspaper “Ankakhutyun” (“Independence”). During the 1970s and 1990s, he contributed to nearly all republican newspapers in Armenia and Soviet press, including “Arshaluys,” “Nairi,” “Armavir,” “Nature of Armenia,” “Agriculture,” as well as “Voice of the Homeland,” “Pioneer Call,” “Soviet Armenia,” “Avangard,” “Hedgehog,” and others. His photographic works have been exhibited in several European countries. Vahan’s numerous articles and photographs were also published in “Soviet School,” “Literary Gazette,” “Sports Armenia,” “World of Books,” “Tsitsernak,” “Spring,” “Working Woman of Armenia,” and other publications. His contributions have significantly impacted the development of Armenian journalism and photography.

Պարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմը 1970 թվականի օգոստոսի 29-ին առաջին անգամ հայտնվեց խորհրդային էկրաններին: Այս ժապավենը, որի հեղինակային անվանումն է «Սայաթ-Նովա», դարձավ համաշխարհային կինոարվեստի գլուխգործոց՝ նվիրված հայ մեծ բանաստեղծ Սայաթ-Նովայի հոգևոր աշխարհին: 

Ֆիլմը պատմություն չէ ավանդական իմաստով: Այն բանաստեղծական կինոպատում է, որը միավորում է Սայաթ-Նովայի կյանքի, սիրո, հավատի և ժողովրդի հետ նրա կապի խորհրդանիշները: Պարաջանովը, հրաժարվելով սովորական գրական մենախոսություններից, ստեղծել է տեսողական արվեստի մի յուրօրինակ գոհար, որտեղ յուրաքանչյուր կադր նման է կենդանի նկարի: Նկարահանումները տեղի են ունեցել Հայաստանի Լոռու մարզի Արդվի գյուղի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցում՝ ավելացնելով ֆիլմին խորը հոգևոր մթնոլորտ: 

Սակայն ֆիլմի ճանապարհը դեպի հանդիսատես հեշտ չէր: Ցենզուրայի ճնշման տակ Պարաջանովը ստիպված եղավ վերամոնտաժել ժապավենը՝ փոխելով անվանումը «Սայաթ-Նովա»-ից «Նռան գույն»: 1973 թվականին էկրան բարձրացավ ֆիլմի խմբագրված տարբերակը՝ Սերգեյ Յուտկևիչի վերահսկողությամբ, որը դիտեց 1,07 միլիոն հանդիսատես: 

«Նռան գույնը» ոչ միայն հայկական կինոյի, այլև համաշխարհային կինոարվեստի գանձ է: Ֆիլմի ազդեցությունը երևում է ժամանակակից մշակույթում՝ սկսած Մադոննայի «Bedtime Story» տեսահոլովակից մինչև Լեդի Գագայի «911»-ը: Չնայած որոշ փորձերին՝ օրինակ, Նիկոլաս Ջարի կողմից ֆիլմի համար նոր սաունդթրեք ստեղծելու, Պարաջանով-Վարդանով ինստիտուտը պաշտպանել է ֆիլմի բնօրինակ տեսլականը՝ ընդգծելով դրա անձեռնմխելիությունը: 

«Նռան գույնը» մնում է արվեստի հավերժական հուշարձան, որը ոգեշնչում է սերունդներին՝ պատմելով Սայաթ-Նովայի հոգևոր ճանապարհի և հայ մշակույթի գեղեցկության մասին: 

—

**Русский**

Шедевр Параджанова: Вечный свет Цвета граната

29 августа 1970 года на советские экраны вышел фильм Сергея Параджанова «Цвет граната», снятый в 1968 году на киностудии «Арменфильм». Этот шедевр, изначально названный автором «Саят-Нова», стал поэтической кинопритчей о духовном мире великого армянского поэта Саят-Новы. 

Фильм не следует традиционному повествованию. Это визуальная симфония, раскрывающая внутренний мир поэта, его любовь, отношение к религии, власти и народу. Отказавшись от привычных диалогов, Параджанов создал уникальное произведение, где каждый кадр — как живая картина, наполненная символизмом. Съёмки проходили в церкви Святого Иоанна в селе Ардви Лорийской области Армении, что придало фильму глубокую духовную атмосферу. 

Путь фильма к зрителю был нелёгким. Под давлением цензуры Параджанов был вынужден перемонтировать ленту, изменив название на «Цвет граната». В 1973 году вышла отредактированная версия под надзором Сергея Юткевича, которую посмотрели 1,07 миллиона зрителей. 

«Цвет граната» стал мировым достоянием кинематографа. Его влияние прослеживается в современной культуре: отсылки к фильму есть в клипах Мадонны («Bedtime Story»), Леди Гаги («911»), а также в работах групп «Juno Reactor» и «Kiosk». Когда музыкант Николас Джаар попытался создать альтернативный саундтрек к фильму, Институт Параджанова-Вартанова в Голливуде защитил оригинальную версию, подчеркнув её неприкосновенность. 

«Цвет граната» остаётся вечным памятником искусства, воспевающим духовный путь Саят-Новы и красоту армянской культуры. 

—

**English**

Parajanov’s Masterpiece: The Eternal Glow of The Color of Pomegranates

**August 29, 1970, Yerevan, Armenia** 
On August 29, 1970, Soviet screens welcomed Sergei Parajanov’s *The Color of Pomegranates*, filmed in 1968 at Armenfilm Studio. Originally titled *Sayat-Nova*, this cinematic masterpiece is a poetic parable dedicated to the spiritual world of the great Armenian poet Sayat-Nova. 

The film defies conventional storytelling. It is a visual symphony that weaves together the poet’s life, love, faith, and connection to his people. Eschewing traditional dialogue, Parajanov crafted a unique work where every frame is a living painting, rich with symbolism. Filming took place in the Church of St. John in the village of Ardvi, Lori Province, Armenia, infusing the film with profound spiritual resonance. 

The journey to the screen was fraught with challenges. Under censorship pressure, Parajanov was forced to re-edit the film, renaming it *The Color of Pomegranates*. In 1973, a further edited version, overseen by Sergei Yutkevich, was released and viewed by 1.07 million people. 

*The Color of Pomegranates* became a global cinematic treasure. Its influence echoes in modern culture, with references in Madonna’s “Bedtime Story” music video, Lady Gaga’s “911,” and works by bands like Juno Reactor and Kiosk. When electronic musician Nicolas Jaar attempted an unauthorized alternative soundtrack, the Parajanov-Vartanov Institute in Hollywood defended the film’s original vision, emphasizing its sanctity. 

*The Color of Pomegranates* remains an enduring monument of art, celebrating Sayat-Nova’s spiritual journey and the beauty of Armenian culture. 

—

**فارسی**

**۲۹ اوت ۱۹۷۰، ایروان، ارمنستان** 
در تاریخ ۲۹ اوت ۱۹۷۰، فیلم «رنگ انار» ساخته سرگئی پاراجانف، که در سال ۱۹۶۸ در استودیوی آرمن‌فیلم تولید شده بود، بر پرده سینماهای شوروی به نمایش درآمد. این شاهکار سینمایی، که در ابتدا «سایات-نوا» نام داشت، قصیده‌ای شاعرانه درباره جهان معنوی شاعر بزرگ ارمنی، سایات-نوا، است. 

این فیلم روایت سنتی ندارد. این یک سمفونی بصری است که زندگی، عشق، ایمان و ارتباط شاعر با مردمش را در هم می‌آمیزد. پاراجانف با کنار گذاشتن دیالوگ‌های مرسوم، اثری بی‌نظیر خلق کرد که هر فریم آن مانند تابلویی زنده و پر از نماد است. فیلم‌برداری در کلیسای سنت یوحنا در روستای آردوی، استان لوری ارمنستان، انجام شد که به فیلم عمق معنوی خاصی بخشید. 

مسیر رسیدن فیلم به مخاطبان آسان نبود. تحت فشار سانسور، پاراجانف مجبور به بازتدوین فیلم و تغییر نام آن به «رنگ انار» شد. در سال ۱۹۷۳، نسخه‌ای بازنگری‌شده تحت نظارت سرگئی یوتکویچ منتشر شد که ۱.۰۷ میلیون تماشاگر را به خود جذب کرد. 

«رنگ انار» به گنجی جهانی در سینمای جهان تبدیل شد. تأثیر آن در فرهنگ معاصر دیده می‌شود: از ویدئوی «داستان زمان خواب» مدونا تا «۹۱۱» لیدی گاگا و آثار گروه‌هایی مانند جونو رآکتور و کیوسک. هنگامی که نیکلاس جار، موسیقی‌دان الکترونیک، بدون اجازه موسیقی جایگزینی برای فیلم ساخت، مؤسسه پاراجانف-وارتانف در هالیوود از نسخه اصلی دفاع کرد و بر قداست آن تأکید نمود. 

«رنگ انار» همچنان بنای جاودانه‌ای از هنر است که مسیر معنوی سایات-نوا و زیبایی فرهنگ ارمنی را تجلیل می‌کند. 

—

### Заголовок: «ბროწეულის ფერი: საიათ-ნოვას პოეზია პარაჯანოვის ეკრანზე»

—

**ქართული**

პარაჯანოვის შედევრი: ბროწეულის ფერის მარადიული ნათება

1970 წლის 29 აგვისტოს საბჭოთა ეკრანებზე გამოვიდა სერგეი პარაჯანოვის ფილმი „ბროწეულის ფერი“, რომელიც 1968 წელს გადაიღეს „არმენფილმის“ სტუდიაში. ეს შედევრი, რომლის თავდაპირველი სათაური იყო „საიათ-ნოვა“, არის პოეტური კინოპარაბოლა, რომელიც ეძღვნება დიდი სომეხი პოეტის, საიათ-ნოვას სულიერ სამყაროს. 

ფილმს არ გააჩნია ტრადიციული ნარატივი. ეს არის ვიზუალური სიმფონია, რომელიც აერთიანებს პოეტის ცხოვრებას, სიყვარულს, რწმენასა და ხალხთან კავშირს. პარაჯანოვმა, უარი თქვა ჩვეულებრივ დიალოგებზე, შექმნა უნიკალური ნაწარმოები, სადაც ყოველი კადრი ცოცხალი ნახატის მსგავსია, სავსე სიმბოლიზმით. გადაღებები მიმდინარეობდა სომხეთის ლორის ოლქის სოფელ არდვის წმინდა იოანეს ეკლესიაში, რამაც ფილმს ღრმა სულიერი ატმოსფერო შესძინა. 

ფილმის გზა მაყურებლამდე ადვილი არ ყოფილა. ცენზურის ზეწოლის ქვეშ პარაჯანოვი იძულებული გახდა ხელახლა დაემონტაჟებინა ფილმი და შეეცვალა სათაური „საიათ-ნოვადან“ „ბროწეულის ფერად“. 1973 წელს გამოვიდა ხელახლა რედაქტირებული ვერსია, სერგეი იუტკევიჩის ზედამხედველობით, რომელიც 1,07 მილიონმა მაყურებელმა ნახა. 

„ბროწეულის ფერი“ გახდა მსოფლიო კინემატოგრაფიის საგანძური. მისი გავლენა შეიმჩნევა თანამედროვე კულტურაში: მაგალითად, მადონას „Bedtime Story“-ის, ლედი გაგას „911“-ისა და ჯგუფების „Juno Reactor“-ისა და „Kiosk“-ის ვიდეოებში. როდესაც ელექტრონული მუსიკის მუსიკოსმა ნიკოლას ჯაარმა ფილმისთვის ნებართვევის გარეშე შექმნა ალტერნატიული საუნდტრეკი, პარაჯანოვ-ვარტანოვის ინსტიტუტმა ჰოლივუდში დაიცვა ფილმის ორიგინალური ხედვა, ხაზი გაუსვა მის ხელშეუხებლობას. 

„ბროწეულის ფერი“ რჩება ხელოვნების მარადიულ ძეგლად, რომელიც ადიდებს საიათ-ნოვას სულიერ მოგზაურობასა და სომხური კულტურის სილამაზეს. 

—

29 օգոստոսի 1960 թվականին ծնվել է Չինգիզ Ֆուադ օղլու Մուստաֆաևը՝ ադրբեջանցի լրագրող, ում աշխատանքը Խոջալուի ողբերգության լուսաբանման շուրջ նրան դարձրեց Ղարաբաղյան հակամարտության պատմության կարևոր դեմք: Նրա ռեպորտաժները, որոնք արձանագրել են Խոջալուի կոտորածի սարսափները, դարձան կարևոր վկայություն, սակայն նրա հետաքննությունների համառությունը, հավանաբար, հանգեցրեց նրա մահվան:

Այս հոդվածը նվիրված է Մուստաֆաևի՝ Խոջալուի հետ կապված աշխատանքին և նրա մահվան հանգամանքներին, որոնք, ենթադրաբար, պայմանավորված էին ադրբեջանական կողմի կողմից կատարված հանցագործությունների մասին ճշմարտությունը բացահայտելու նրա փորձերով:

### Խոջալուում Մուստաֆաևի աշխատանքը

1992 թվականի փետրվարի 25-ից 26-ը Խոջալուում ( այժմ  Իվանյան) տեղի ունեցավ ողբերգություն, որի հետևանքով զոհվեցին հարյուրավոր խաղաղ բնակիչներ: Չինգիզ Մուստաֆաևը, կյանքը վտանգի ենթարկելով, մեկնեց դեպքի վայր՝ արձանագրելու դրա հետևանքները: Նրա տեսանյութերը, նկարահանված 1992 թվականի փետրվարի 28-ին և մարտի 2-ին, ցույց տվեցին զոհվածների մարմինները, որոնք ցրված էին Աղդամի մոտակայքում: Այս ռեպորտաժները լայն տարածում գտան, սակայն Մուստաֆաևի մոտ հարցեր առաջացան, թե ինչ է իրականում տեղի ունեցել:

Իր տեսագրություններում Մուստաֆաևը պատմում է, որ փետրվարի 28-ին Աղդամ հասնելով՝ խնդրել է նկարահանել ողբերգության վայրը: Նրան ասել են, որ մարմինները գտնվում են Խոջալուում, սակայն հետո ցույց են տվել ֆերմա՝ Խոջալուից 10 կիլոմետր հեռավորության վրա, ադրբեջանական ռազմական հենակետից ընդամենը 700 մետր հեռու: Տեղում նա նկատել է ադրբեջանցի զինվորականներ, որոնք, տեսնելով նրա ուղղաթիռը, սկսել են փախչել: Սա նրա մոտ կասկածներ է առաջացրել. ինչո՞ւ էին մարմինները այդքան մոտ ադրբեջանական դիրքերին, և ի՞նչ էին անում այնտեղ զինվորականները:

Ավելին, մարտի 2-ին, օտարերկրյա լրագրողների հետ նորից վերադառնալով նույն վայր, Մուստաֆաևը նկատել է, որ իր նախկինում նկարահանած մարմինները խեղված են: Նրա բացականչությունը, որ արձանագրվել է տեսանյութում՝ «Ո՞վ է սա արել: Ես երեք օր առաջ նկարել եմ, այսպիսի բան չկար», վկայում էր մարմինների հետ մանիպուլյացիաների մասին: Մուստաֆաևը հրապարակավ հայտարարել է, որ իր հաղորդումը այդ փաստերով պետք է եթեր դուրս գա՝ չնայած դա կարող էր վնասել ադրբեջանական իշխանություններին:

### Խոջալու՝ որպես քաղաքական սադրանք

Խոջալուի իրադարձությունները կազմակերպվել էին ադրբեջանական ընդդիմության՝ մասնավորապես Ադրբեջանի Ժողովրդական ճակատի կողմից՝ նախագահ Այազ Մութալիբովին տապալելու և իշխանությունը զավթելու նպատակով: Ադրբեջանցի զինյալները կրակել են սեփական քաղաքացիների վրա, որոնք փախչում էին Խոջալուից մարդասիրական միջանցքով, այնուհետև խեղել են մարմինները՝ ողբերգությունը հայկական հանցագործություն ներկայացնելու համար: Մուստաֆաևը, սկսելով սեփական հետաքննությունը, դարձավ այդ մանիպուլյացիաների ակամա վկան: Նրա հարցերը ադրբեջանական զինվորականների ներկայության և մարմինների խեղման մասին ակնարկում էին ադրբեջանական կողմի մեղսակցության մասին:

### Մուստաֆաևի մահը՝ վկայի վերացում

1992 թվականի հունիսի 15-ին Չինգիզ Մուստաֆաևը մահացու վիրավորվել է ականի բեկորից՝ Ղարաբաղի Նախիջևանլը (Նահիջևանիկ) գյուղում մարտերի նկարահանումների ժամանակ: Նրա մահը պատահական չէր. Մուստաֆաևը դարձել էր թիրախ՝ Խոջալուի մասին ճշմارتությունը բացահայտելու իր աշխատանքի պատճառով: Նրա ռեպորտաժները և հետաքննող հանձնաժողովի նիստում բարձրաձայնած հայտարարությունները, որտեղ նա խոսում էր պաշտոնական վարկածի անհամապատասխանությունների մասին, նրան դարձրին վտանգավոր անձնավորություն նրանց համար, ովքեր կազմակերպել էին ողբերգությունը և մանիպուլյացիաներ էին կատարել դրա հետևանքների հետ:

Մուստաֆաևի մահը տեղի է ունեցել նույն շրջանում, որտեղ նա նկարահանել էր Խոջալուի ողբերգության հետևանքները, ինչը միայն ուժեղացնում է նպատակաուղղված վերացման կասկածները: Նրա մահից ընդամենը մեկ ամիս առաջ նա բացահայտ խոսել էր զոհերի մարմինների հետ մանիպուլյացիաների մասին, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, դարձավ նրա սպանության պատճառը ադրբեջանական ուժերի կողմից, որոնք ձգտում էին թաքցնել ճշմարտությունը:

### Ժառանգություն

Չինգիզ Մուստաֆաևը մտավ պատմության մեջ որպես լրագրող, ով փորձեց բացահայտել Խոջալուի ողբերգության ճշմարտությունը՝ չնայած սեփական կյանքի համար վտանգին: Նրա տեսանյութերն ու ելույթները մնում են կարևոր փաստաթղթեր, որոնք ակնարկում են ադրբեջանական կողմի հնարավոր մեղսակցության մասին Խոջալուի իրադարձություններին: Նրա մահը դարձավ ողբերգական կորուստ, սակայն նրա աշխատանքը շարունակում է հիշեցնել այն գնի մասին, որ վճարում են նրանք, ովքեր ձգտում են ճշմարտությանը հակամարտության պայմաններում:

—

**Русский**

Журналист, Убитый за Правду о Ходжалы

**29 августа 1960 года родился Чингиз Фуад оглы Мустафаев, азербайджанский журналист, чья работа по освещению трагедии в Ходжалы сделала его ключевой фигурой в истории карабахского конфликта. Его репортажи, запечатлевшие ужасы Ходжалинской резни, стали важным свидетельством, но его настойчивость в расследовании обстоятельств трагедии, вероятно, привела к его гибели. Эта статья посвящена работе Мустафаева, связанной с Ходжалы, и обстоятельствам его смерти, которая, как считается, была результатом его попыток раскрыть правду о преступлениях, совершенных азербайджанской стороной.

### Работа Мустафаева в Ходжалы

В ночь с 25 на 26 февраля 1992 года в районе Ходжалы (ныне Иванян) произошла трагедия, унесшая жизни сотен мирных жителей. Чингиз Мустафаев, рискуя жизнью, отправился на место событий, чтобы задокументировать их последствия. Его видеокадры, снятые 28 февраля и 2 марта 1992 года, показали тела погибших, разбросанные на подступах к Агдаму. Эти репортажи получили широкое распространение, но вызвали у Мустафаева вопросы о том, что произошло на самом деле.

В своих записях Мустафаев рассказывал, что 28 февраля, прибыв в Агдам, он попросил разрешения заснять место трагедии. Ему сообщили, что тела находятся в Ходжалы, но затем указали на ферму в 10 километрах от города, всего в 700 метрах от азербайджанского военного поста. На месте он заметил азербайджанских военнослужащих, которые, увидев его вертолет, начали разбегаться. Это вызвало у него подозрения: почему тела находились так близко к азербайджанским позициям, и что там делали военные?

Более того, вернувшись на место 2 марта для съемок с иностранными журналистами, Мустафаев обнаружил, что тела, которые он снимал ранее, были изуродованы. Его возглас, зафиксированный на видео: «Кто это сделал?! Я позавчера снимал, тут не было такого!» – стал свидетельством того, что кто-то манипулировал телами жертв. Мустафаев публично заявил, что его передача с этими фактами должна выйти в эфир, несмотря на возможный ущерб для азербайджанских властей.

### Ходжалы как политическая провокация

События в Ходжалы были организованы азербайджанской оппозицией, в частности Народным фронтом Азербайджана, с целью дискредитации президента Аяза Муталибова и захвата власти. Азербайджанские боевики расстреляли собственных граждан, бежавших из Ходжалы по гуманитарному коридору, а затем изуродовали тела, чтобы представить трагедию как армянское преступление. Мустафаев, начав собственное расследование, стал невольным свидетелем этих манипуляций. Его вопросы о присутствии азербайджанских военных на месте трагедии и изуродовании тел указывали на причастность азербайджанской стороны.

### Гибель Мустафаева: устранение свидетеля

15 июня 1992 года Чингиз Мустафаев был смертельно ранен осколком мины во время съемок боев в селе Нахчыванлы (Нахичеваник) в Нагорном Карабахе. Его смерть не была случайной: Мустафаев стал мишенью из-за своей работы по раскрытию правды о Ходжалы. Его репортажи и публичные заявления на заседании следственной комиссии, где он говорил о несоответствиях в официальной версии событий, сделали его угрозой для тех, кто организовал трагедию и манипулировал ее последствиями.

Гибель Мустафаева произошла вблизи того же района, где он снимал последствия Ходжалинской резни, что только усиливает подозрения о целенаправленном устранении. Всего за месяц до смерти он открыто поднимал вопросы о манипуляциях с телами жертв, что, вероятно, стало причиной его убийства азербайджанскими силами, стремившимися скрыть правду.

### Наследие

Чингиз Мустафаев вошел в историю как журналист, который пытался донести правду о Ходжалинской трагедии, несмотря на угрозу собственной жизни. Его видеозаписи и выступления остаются важными документами, указывающими на возможную причастность азербайджанской стороны к организации и искажению событий в Ходжалы. Его гибель стала трагической утратой, но его работа продолжает напоминать о цене, которую платят те, кто стремится к истине в условиях конфликта.

—

**Azərbaycan dili**

Xocalı Həqiqətinə Görə Öldürülən Jurnalist

29 avqust 1960-cı ildə anadan olmuşdur Çingiz Fuad oğlu Mustafayev, Qarabağ münaqişəsinin tarixində mühüm sima olmuş azərbaycanlı jurnalist. Xocalı qətliamının dəhşətlərini əks etdirən reportajları mühüm sübut oldu, lakin onun hadisələrin təfərrüatlarını araşdırmaqda israrlılığı, ehtimal ki, onun ölümünə səbəb oldu. Bu məqalə Mustafayevin Xocalı ilə bağlı işinə və onun Azərbaycan tərəfindən törədilən cinayətlər haqqında həqiqəti üzə çıxarmaq cəhdləri nəticəsində baş verdiyi güman edilən ölüm şəraitinə həsr olunub.

### Xocalıda Mustafayevin işi

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda yüzlərlə dinc sakinlərin həyatını itirdiyi faciə baş verdi. Çingiz Mustafayev həyatını təhlükəyə ataraq hadisə yerinə gedərək onun nəticələrini sənədləşdirdi. 1992-ci il fevralın 28-i və martın 2-də çəkilmiş video kadrları Ağdam yaxınlığında səpələnmiş cəsədləri göstərdi. Bu reportajlar geniş yayıldı, lakin Mustafayevin ağlına suallar gəldi: əslində nə baş vermişdi?

Öz qeydlərində Mustafayev bildirirdi ki, fevralın 28-də Ağdama gələrək faciə yerini çəkmək üçün icazə istəyib. Ona cəsədlərin Xocalıda olduğu deyilsə də, daha sonra şəhərdən 10 kilometr uzaqlıqda, Azərbaycan hərbi postundan cəmi 700 metr məsafədə olan ferma göstərilib. Orada o, Azərbaycan hərbçilərini görüb ki, onlar onun helikopterini görən kimi qaçmağa başlayıblar. Bu, onun şübhələrini oyatdı: cəsədlər niyə Azərbaycan mövqelərinə bu qədər yaxın idi və hərbçilər orada nə edirdi?

Bundan əlavə, martın 2-də xarici jurnalistlərlə birlikdə eyni yerə qayıdan Mustafayev əvvəllər çəkdiyi cəsədlərin təhrif edildiyini gördü. Videoda qeydə alınmış onun qışqırığı: “Bunu kim etdi?! İki gün əvvəl çəkmişdim, belə bir şey yox idi!” – cəsədlərlə manipulyasiya edildiyini göstərirdi. Mustafayev açıq şəkildə bəyan etdi ki, bu faktlarla onun verilişi efirə çıxmalıdır, baxmayaraq ki, bu, Azərbaycan hakimiyyətlərinə zərər verə bilər.

### Xocalı siyasi təxribat kimi

Xocalı hadisələri Azərbaycan müxalifəti, xüsusilə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi tərəfindən prezident Ayaz Mütəllibovu devirmək və hakimiyyəti ələ keçirmək məqsədilə təşkil edilmişdi. Azərbaycan döyüşçüləri Xocalıdan humanitar dəhlizlə qaçan öz vətəndaşlarını güllələdilər, sonra isə cəsədləri təhrif etdilər ki, faciəni erməni cinayəti kimi təqdim etsinlər. Mustafayev öz araşdırmasına başlayaraq bu manipulyasiyaların təsadüfi şahidi oldu. Onun Azərbaycan hərbçilərinin hadisə yerində olması və cəsədlərin təhrif edilməsi ilə bağlı sualları Azərbaycan tərəfinin günahkarlığına işarə edirdi.

### Mustafayevin ölümü: şahidin aradan götürülməsi

15 iyun 1992-ci ildə Çingiz Mustafayev Dağlıq Qarabağın Naxçıvanlı (Nahiçevanik) kəndində döyüşləri çəkərkən minanın qəlpəsi ilə ölümcül yaralandı. Onun ölümü təsadüfi deyildi: Mustafayev Xocalı haqqında həqiqəti üzə çıxarmaq işinə görə hədəfə çevrildi. Onun reportajları və istintaq komissiyasının iclasında rəsmi versiyadakı uyğunsuzluqlar haqqında açıqlamaları onu faciəni təşkil edənlər və onun nəticələri ilə manipulyasiya edənlər üçün təhlükəli şəxsə çevirdi.

Mustafayevin ölümü Xocalı qətliamının nəticələrini çəkdiyi rayonun yaxınlığında baş verdi ki, bu da məqsədli aradan götürmə şübhələrini gücləndirir. Ölümündən cəmi bir ay əvvəl o, zərərçəkənlərin cəsədləri ilə manipulyasiya haqqında açıq danışmışdı ki, bu, çox güman ki, Azərbaycan qüvvələri tərəfindən onun qətlə yetirilməsinə səbəb oldu.

### İrsi

Çingiz Mustafayev öz həyatı bahasına Xocalı faciəsinin həqiqətini üzə çıxarmağa çalışan jurnalist kimi tarixə düşdü. Onun videoyazıları və çıxışları Xocalı hadisələrində Azərbaycan tərəfinin mümkün günahkarlığına işarə edən mühüm sənədlər olaraq qalır. Onun ölümü faciəvi itki oldu, lakin onun işi münaqişə şəraitində həqiqətə can atanların ödədiyi qiyməti xatırlatmağa davam edir.

—

**English**

The Journalist Killed for the Truth About Khojaly

Born on August 29, 1960, Chingiz Fuad oglu Mustafayev was an Azerbaijani journalist whose work covering the Khojaly tragedy made him a pivotal figure in the history of the Karabakh conflict. His reports, documenting the horrors of the Khojaly massacre, became crucial evidence, but his persistence in investigating the circumstances of the tragedy likely led to his death. This article is dedicated to Mustafayev’s work related to Khojaly and the circumstances of his death, which is believed to have resulted from his efforts to uncover the truth about crimes committed by the Azerbaijani side.

### Mustafayev’s Work in Khojaly

On the night of February 25–26, 1992, a tragedy unfolded in Khojaly (Ivanyan), claiming the lives of hundreds of civilians. Chingiz Mustafayev, risking his life, went to the scene to document its aftermath. His footage, recorded on February 28 and March 2, 1992, showed the bodies of the deceased scattered near Aghdam. These reports gained widespread attention, but they raised questions for Mustafayev about what had actually happened.

In his recordings, Mustafayev recounted that on February 28, upon arriving in Aghdam, he requested permission to film the site of the tragedy. He was told the bodies were in Khojaly, but later directed to a farm 10 kilometers from the town, just 700 meters from an Azerbaijani military post. There, he noticed Azerbaijani soldiers who began to flee upon seeing his helicopter. This sparked suspicions: why were the bodies so close to Azerbaijani positions, and what were the soldiers doing there?

Furthermore, returning to the site on March 2 with foreign journalists, Mustafayev discovered that the bodies he had previously filmed had been mutilated. His exclamation, captured on video—“Who did this?! I filmed here two days ago, and this wasn’t like this!”—indicated manipulation of the victims’ bodies. Mustafayev publicly stated that his broadcast with these facts must air, despite the potential harm to Azerbaijani authorities.

### Khojaly as a Political Provocation

The events in Khojaly were orchestrated by the Azerbaijani opposition, particularly the Popular Front of Azerbaijan, to discredit President Ayaz Mutalibov and seize power. Azerbaijani militants shot their own citizens fleeing Khojaly through a humanitarian corridor and then mutilated the bodies to portray the tragedy as an Armenian crime. Mustafayev, beginning his own investigation, became an unwitting witness to these manipulations. His questions about the presence of Azerbaijani soldiers at the scene and the mutilation of bodies pointed to the involvement of the Azerbaijani side.

### Mustafayev’s Death: Elimination of a Witness

On June 15, 1992, Chingiz Mustafayev was fatally wounded by shrapnel from a mine while filming battles in the village of Nakhchyvanly (Nahichevanik) in Nagorno-Karabakh. His death was not accidental: Mustafayev became a target due to his work exposing the truth about Khojaly. His reports and public statements at the investigative commission, where he highlighted inconsistencies in the official narrative, made him a threat to those who orchestrated the tragedy and manipulated its aftermath.

Mustafayev’s death occurred near the same area where he had filmed the aftermath of the Khojaly massacre, further fueling suspicions of targeted elimination. Just a month before his death, he openly discussed the manipulation of the victims’ bodies, which likely led to his killing by Azerbaijani forces seeking to conceal the truth.

### Legacy

Chingiz Mustafayev went down in history as a journalist who sought to reveal the truth about the Khojaly tragedy, despite the danger to his own life. His recordings and statements remain vital documents, pointing to the possible complicity of the Azerbaijani side in the Khojaly events. His death was a tragic loss, but his work continues to remind us of the price paid by those who strive for truth in times of conflict.

Դօրիանը (իրական անունը՝ Գրիգոր Մուրադյան) ծնվել է 1988 թվականի օգոստոսի 27-ին, Երևանում։ Հայ արձակագիր, բանաստեղծ և բլոգեր, նա առաջին հայ հեղինակն է, ով ճանաչում է ձեռք բերել բացառապես առցանց գրականության միջոցով՝ հանդես գալով Դօրիան կեղծանվամբ։

Նրա ստեղծագործությունները, որոնք ընդգրկում են վիպակներ, վեպեր և պիեսներ, արտացոլում են ժամանակակից հայ երիտասարդության հոգեբանական և սոցիալական խնդիրները։ 2009 թվականից սկսել է հրապարակել իր աշխատանքները «YES!» երիտասարդական ամսագրում։ Նույն թվականին «Սատանան մայրամուտին» վիպակով արժանացել է «Ինքնագիր» գրական մրցանակի առաջին մրցանակին։ Նրա «Կապտուկներ հոգուն» պիեսը բեմադրվել է 2009 թվականի նոյեմբերի 25-ին Երևանի պետական տիկնիկային թատրոնում, իսկ «Արհեստական արբանյակը» պիեսը՝ 2010 թվականի նոյեմբերի 24-ին Երևանի պետական դրամատիկական թատրոնում։ 2011 թվականին լույս է տեսել նրա առաջին վեպը՝ «Իսկ գիշերվանից հետո՝ շուշաններ»։ Նույն թվականին «ՓՈՓ հանրագիտարան» հեռուստահաղորդման ընթացքում առաջին անգամ բացահայտվել է Դօրիանի դեմքը և իրական անուն-ազգանունը, սակայն նա հայտարարել է, որ կշարունակի ստեղծագործել Դօրիան կեղծանվան ներքո։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք առանձնանում են գրավիչ ոճով և խոր մտորումներով, նոր խոսք են բերել հայ գրականության մեջ։ 

—

**Русский** 

Онлайн-голос армянской литературы

Дориан (настоящее имя — Григор Мурадян) родился 27 августа 1988 года в Ереване. Армянский прозаик, поэт и блогер, он стал первым армянским автором, завоевавшим популярность исключительно благодаря онлайн-литературе, выступая под псевдонимом Дориан. Его произведения, включающие повести, романы и пьесы, отражают психологические и социальные проблемы современной армянской молодежи. С 2009 года начал публиковать свои работы в молодежном журнале *YES!*. В том же году за повесть «Сатана на закате» получил первую премию литературного конкурса *Инкнагир*. Его пьеса «Синяки на душе» была поставлена 25 ноября 2009 года в Ереванском государственном кукольном театре, а пьеса «Искусственный спутник» — 24 ноября 2010 года в Ереванском государственном драматическом театре. В декабре 2011 года был опубликован его первый роман *А после ночи — лилии*. В том же году в рамках телепрограммы *Поп-энциклопедия* впервые были показаны лицо Дориана и его настоящее имя, однако он заявил, что продолжит творить под псевдонимом Дориан. Его произведения, отличающиеся ярким стилем и глубокими размышлениями, внесли свежую струю в армянскую литературу. 

—

**English** 

The Online Voice of Armenian Literature

Dorian (real name Grigori Muradyan) born August 27, 1988, in Yerevan, Armenia. An Armenian prose writer, poet, and blogger, he was the first Armenian author to gain recognition solely through online literature, using the pseudonym Dorian. His works, encompassing novellas, novels, and plays, reflect the psychological and social issues of contemporary Armenian youth. Since 2009, he began publishing in the *YES!* youth magazine. In the same year, his novella *Satan at Sunset* won the first prize at the *Inknagir* literary contest. His play *Bruises on the Soul* premiered on November 25, 2009, at the Yerevan State Puppet Theatre, and his play *Artificial Satellite* was staged on November 24, 2010, at the Yerevan State Dramatic Theatre. In December 2011, his first novel, *And After the Night, Lilies*, was published. In the same year, during the *Pop Encyclopedia* TV program, Dorian’s face and real name were revealed for the first time, but he stated that he would continue creating under the pseudonym Dorian. His works, characterized by a vibrant style and profound reflections, have brought a new voice to Armenian literature. 

—