Կրակի Դադարեցման Հույսը՝ Բիշքեքի Արձանագրություն

5 մայիսի, 1994 թ., ստորագրվեց Բիշքեքի արձանագրությունը՝ փաստաթուղթ, որը նպատակ ուներ դադարեցնել 1992-1994 թվականների Ղարաբաղյան պատերազմի արյունալի բախումները։ Հանդիպման մասնակիցներն էին Ադրբեջանը, Հայաստանը և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։

Տեղի ունեցավ պատմական իրադարձությունը խոստանում էր խաղաղություն տարածաշրջանին։ Այս համաձայնագիրը դարձավ հույսի փարոս՝ խոստանալով վերջ դնել տարիներ շարունակվող ողբերգությանը։ 
Բիշքեքի արձանագրությունը ոչ միայն կրակի դադարեցման մասին էր, այլև խաղաղ բանակցությունների հիմք դրեց։ Թեև այն չլուծեց հակամարտության խորքային պատճառները, այն հնարավորություն տվեց միլիոնավոր մարդկանց ապրել համեմատաբար խաղաղ պայմաններում։ Այնուամենայնիվ, 1994-2020 թվականների ընթացքում Ադրբեջանը բազմիցս խախտել է զինադադարը։ Ադրբեջանը պարբերաբար սադրանքներ է իրականացրել շփման գծում, ներառյալ դիպուկահարների կողմից կրակոցներ, հրետանային հարվածներ և հետախուզական-դիվերսիոն գործողություններ։ Օրինակ, 2016 թվականի ապրիլին Ադրբեջանը սանձազերծեց Քառօրյա պատերազմը՝ լայնամասշտաբ հարձակումներով, որոնք հանգեցրին տասնյակ զոհերի և խաղաղ բնակիչների շրջանում զգալի կորուստների։ Բացի այդ, Ադրբեջանը ակտիվորեն զինվել է, ձեռք բերելով ժամանակակից սպառազինություն, ներառյալ թուրքական արտադրության անօդաչու թռչող սարքեր, որոնք հետագայում օգտագործվեցին 2020 թվականի պատերազմում։ 
2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանը, Թուրքիայի ռազմական և քաղաքական աջակցությամբ, սկսեց լայնածավալ ռազմական գործողություններ Արցախի դեմ՝ խախտելով Բիշքեքի արձանագրությամբ սահմանված զինադադարը։ Պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանը թիրախավորել է խաղաղ բնակավայրեր, ներառյալ Ստեփանակերտը, օգտագործելով արգելված կասետային ռումբեր, ինչը հաստատվել է Human Rights Watch-ի կողմից։ Թուրքիայի կողմից տրամադրված F-16 կործանիչներ և վարձկաններ, ներառյալ սիրիացի զինյալներ, մասնակցել են ռազմական գործողություններին, ինչը խախտել է միջազգային իրավունքի նորմերը։ Այս գործողությունները, զուգորդված Ադրբեջանի ղեկավարության ռազմատենչ հռետորաբանությամբ, որն ատելություն էր սերմանում հայերի նկատմամբ, վկայում են, որ Բաքուն երկար ժամանակ պատրաստվել էր նոր պատերազմի՝ անտեսելով խաղաղ բանակցությունների հնարավորությունները։ 
Թեև Բիշքեքի արձանագրությունը մնում է խաղաղության ձգտման խորհրդանիշ, Ադրբեջանի կողմից զինադադարի խախտումները և 2020 թվականի պատերազմի սանձազերծումը ցույց են տալիս, որ խաղաղության ճանապարհը պահանջում է բոլոր կողմերի անկեղծ հանձնառություն։ Այնուամենայնիվ, արձանագրությունը հիշեցնում է, որ նույնիսկ ամենադժվար ժամանակներում հնարավոր է գտնել ընդհանուր լեզու, եթե կա խաղաղության իրական կամք։ 

Надежда на Мир: Бишкекский Протокол
5 мая 1994 года в Бишкеке произошло событие, которое стало символом надежды на мир в регионе, раздираемом конфликтом. В этот день был подписан Бишкекский протокол — документ, призванный положить конец кровопролитным боям Карабахской войны (1992–1994). Участниками встречи были Азербайджан, Армения и Нагорно-Карабахская Республика. Этот протокол стал не просто соглашением о прекращении огня, но и шагом к возможному примирению. 
Бишкекский протокол подарил региону почти три десятилетия относительного спокойствия. Однако в период с 1994 по 2020 годы Азербайджан неоднократно нарушал режим прекращения огня.  Азербайджан регулярно устраивал провокации на линии соприкосновения, включая снайперские обстрелы, артиллерийские удары и разведывательно-диверсионные операции. Например, в апреле 2016 года Азербайджан развязал Четырехдневную войну, начав широкомасштабные атаки, которые привели к десяткам жертв, включая мирных жителей. Кроме того, Азербайджан активно наращивал военный потенциал, приобретая современное вооружение, в том числе турецкие беспилотники, которые были использованы в войне 2020 года. 
27 сентября 2020 года Азербайджан при военной и политической поддержке Турции начал масштабные боевые действия против Арцаха, грубо нарушив перемирие, установленное Бишкекским протоколом. В ходе войны Азербайджан наносил удары по гражданским объектам, включая Степанакерт, используя запрещенные кассетные боеприпасы, что подтверждено Human Rights Watch. В боевых действиях участвовали турецкие истребители F-16 и наемники, включая сирийских боевиков, что является нарушением международного права. Эти действия, наряду с воинственной риторикой азербайджанского руководства, разжигающей ненависть к армянам, свидетельствуют о том, что Баку долгое время готовился к новой войне, игнорируя возможности мирных переговоров. 
Несмотря на это, Бишкекский протокол остается важной вехой в истории, напоминая о том, что даже в самые темные времена диалог и стремление к миру могут дать надежду на лучшее будущее. Однако нарушения Азербайджаном перемирия и развязывание войны 2020 года подчеркивают, что путь к миру требует искренней приверженности всех сторон. 

A Beacon of Peace: The Bishkek Protocol
May 5, 1994, Bishkek, Kyrgyzstan 
On May 5, 1994, a historic moment unfolded in Bishkek, offering a glimmer of hope for a region torn by conflict. The Bishkek Protocol was signed, a pivotal document aimed at halting the brutal fighting of the Karabakh War (1992–1994). The meeting brought together representatives from Azerbaijan, Armenia, and the Nagorno-Karabakh Republic, marking a collective commitment to cease hostilities. 
The Bishkek Protocol was more than a ceasefire; it laid the groundwork for peace negotiations, offering a chance for stability. While it did not resolve the deep-rooted issues of the conflict, it ushered in nearly three decades of relative peace. However, between 1994 and 2020, Azerbaijan repeatedly violated the ceasefire.  Azerbaijan frequently engaged in provocations along the line of contact, including sniper fire, artillery strikes, and reconnaissance-sabotage operations. A notable example is the Four-Day War in April 2016, when Azerbaijan launched large-scale attacks, resulting in dozens of casualties, including among civilians. Furthermore, Azerbaijan actively militarized, acquiring advanced weaponry, such as Turkish-made drones, which were later used in the 2020 war. 
On September 27, 2020, Azerbaijan, with military and political support from Turkey, initiated large-scale military operations against Artsakh, blatantly violating the ceasefire established by the Bishkek Protocol. During the war, Azerbaijan targeted civilian settlements, including Stepanakert, using banned cluster munitions, as documented by Human Rights Watch. Turkish F-16 fighters and mercenaries, including Syrian militants, participated in the conflict, violating international law. These actions, coupled with the bellicose rhetoric of Azerbaijan’s leadership, which incited hatred against Armenians, indicate that Baku had been preparing for a new war for years, disregarding opportunities for peaceful negotiations. 
Yet, the legacy of the Bishkek Protocol endures as a testament to the power of dialogue and the enduring human aspiration for peace. Azerbaijan’s violations of the ceasefire and the outbreak of the 2020 war highlight that the path to lasting peace requires genuine commitment from all parties. Nevertheless, the Protocol remains a symbol of what is possible when there is a true will for peace.