Երգի Հանճարը

2004 թվականի հուլիսի 6-ին (ըստ որոշ աղբյուրների՝ հուլիսի 5-ին) Մոսկվայում մահացել է Պավել Գերասիմի Լիսիցյանը, հայ օպերային և կամերային երգիչ (բարիտոն), մանկավարժ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1956), Հայկական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1939), ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1951), «Աշխատանքային կարմիր դրոշի» երկու շքանշանակիր (1939, 1951), «Ժողովուրդների բարեկամության» շքանշանակիր (1976), «Իրավիճակի համար» և «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալակիր, ԳԴՀ «Ժողովուրդների բարեկամության աստղ» շքանշանի (II աստիճան), Ռոբերտ Շումանի մրցանակակիր (1985), Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի շնորհակալության արժանացած (2001), Հայաստանի հայերի միության «Ոսկե խաչ» I աստիճանի (2002) և Իրինա Արխիպովայի հիմնադրամի ոսկե մեդալակիր (2002): 

Պավել Գերասիմի Լիսիցյանի կյանքը հայ և խորհրդային օպերային արվեստի փայլուն էջերից է: Ծնվելով Վլադիկավկազում՝ նա մեծացել է ձեռնարկատերերի ընտանիքում, սակայն ընտրել է երաժշտության ճանապարհը: Լենինգրադ տեղափոխվելով 1930 թվականին՝ նա աշխատել է Բալթյան գործարանում և միաժամանակ սովորել Ռիմսկի-Կորսակովի անվան երաժշտական դպրոցում: 1932-1935 թվականներին սովորել է Լենինգրադի կոնսերվատորիային կից երաժշտական ուսումնարանում, իսկ 1960 թվականին էքստեռն ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիան: Նրա առաջին բեմական քայլերը եղել են Լենինգրադի Փոքր օպերային թատրոնում (1935-1937) և Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնում (1937-1940): 

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Լիսիցյանը ելույթ է ունեցել ռազմաճակատներում, հիվանդանոցներում և էվակուացիոն կետերում՝ ընդհանուր առմամբ տալով ավելի քան 500 համերգ: Նրա նվիրվածությունը ռազմաճակատում գնահատվել է «Իրավիճակի համար» և «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալներով, ինչպես նաև Լեոնիդ Դովատորի անձնական զենքով: 1940-1966 թվականներին նա եղել է Մոսկվայի Մեծ թատրոնի մենակատար՝ բեմում տալով 1800 ներկայացում: 1960 թվականին նա դարձել է առաջին խորհրդային երգիչը, որ ելույթ է ունեցել Նյու Յորքի «Մետրոպոլիտեն օպերայում»՝ կատարելով Ամոնասրոյի դերը Վերդիի «Աիդայում»: 

Լիսիցյանի կատարողական արվեստը առանձնանում էր Չայկովսկու և Ռախմանինովի ռոմանսների, ինչպես նաև խորհրդային կոմպոզիտորների երգերի խորիմաստ կատարումներով: Նա հյուրախաղերով հանդես է եկել աշխարհի բազմաթիվ երկրներում՝ Իրանից մինչև Ճապոնիա: Որպես մանկավարժ՝ նա դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում (1967-1973), ղեկավարել է վոկալի բաժինը և եղել է պրոֆեսոր: Նա նաև ղեկավարել է միջազգային վոկալի դպրոց ԽՍՀՄ թատերական գործիչների միությունում և վարել է վարպետության դասեր ԳԴՀ-ում: 

Քննադատները նշում են, որ Լիսիցյանի կարիերան, չնայած իր փայլուն նվաճումներին, երբեմն ստվերվել է խորհրդային համակարգի սահմանափակումներով, որոնք խոչընդոտել են նրա միջազգային ճանաչման լիարժեք բացահայտմանը: Նրա որոշ դերեր, օրինակ՝ Չայկովսկու օպերաներում, համարվում են անգերազանցելի, սակայն քննադատները կարծում են, որ նա կարող էր ավելի մեծ հետք թողնել համաշխարհային օպերային բեմում, եթե ավելի շատ հնարավորություններ ունենար: Այնուամենայնիվ, նրա ժառանգությունը՝ ներառյալ նրա երեխաների՝ Կարինայի, Ռուզաննայի և Ռուբենի երաժշտական նվաճումները, ինչպես նաև նրա անունը կրող բարեգործական հիմնադրամը, շարունակում է ոգեշնչել երաժշտասերներին:

*
6 июля 2004 года (по некоторым источникам — 5 июля) в Москве скончался Павел Герасимович Лисициан, армянский оперный и камерный певец (баритон), педагог, народный артист СССР (1956), народный артист Армянской ССР (1939), народный артист РСФСР (1951), кавалер двух орденов Трудового Красного Знамени (1939, 1951), ордена Дружбы народов (1976), медалей «За отвагу» и «За оборону Кавказа», ордена «Звезда дружбы народов» II степени (ГДР), лауреат премии Роберта Шумана (1985), награждён благодарностью Президента РФ (2001), Золотым крестом Союза армян России I степени (2002) и Золотой медалью Фонда Ирины Архиповой (2002). 

Жизнь Павла Герасимовича Лисициана — это яркая страница армянского и советского оперного искусства. Родившись во Владикавказе в семье предпринимателей, он выбрал путь музыки. Переехав в Ленинград в 1930 году, он работал на Балтийском заводе и учился в музыкальной школе им. Римского-Корсакова, а затем в Ленинградском музыкальном училище (1932–1935). В 1960 году экстерном окончил Ереванскую консерваторию им. Комитаса. Его первые шаги на сцене были сделаны в Ленинградском Малом оперном театре (1935–1937) и Ереванском театре оперы и балета (1937–1940). 

Во время Великой Отечественной войны Лисициан выступал на фронтах, в госпиталях и эвакопунктах, дав более 500 концертов. Его самоотверженность была отмечена медалями «За отвагу» и «За оборону Кавказа», а также личным оружием от генерала Доватора. С 1940 по 1966 год он был солистом Большого театра в Москве, дав 1800 спектаклей. В 1960 году он стал первым советским певцом, выступившим в Метрополитен-опере в Нью-Йорке, исполнив роль Амонасро в «Аиде» Верди. 

Искусство Лисициана отличалось глубоким исполнением романсов Чайковского и Рахманинова, а также песен советских композиторов. Он гастролировал в десятках стран, от Ирана до Японии. Как педагог, он преподавал в Ереванской консерватории (1967–1973), возглавлял вокальную кафедру и был профессором. Он также руководил Международной школой пения при Союзе театральных деятелей СССР и проводил мастер-классы в ГДР. 

Критики отмечают, что карьера Лисициана, несмотря на блестящие достижения, порой ограничивалась рамками советской системы, что мешало полному раскрытию его международной известности. Некоторые его роли, особенно в операх Чайковского, считаются непревзойдёнными, но, по мнению критиков, он мог бы оставить ещё больший след на мировой оперной сцене при наличии больших возможностей. Тем не менее, его наследие, включая музыкальные достижения его детей Карины, Рузанны и Рубена, а также созданный в его честь благотворительный фонд, продолжает вдохновлять любителей музыки. 

**
On July 6, 2004 (according to some sources, July 5), in Moscow, Pavel Gerasimovich Lisitsian passed away, an Armenian operatic and chamber singer (baritone), pedagogue, People’s Artist of the USSR (1956), People’s Artist of the Armenian SSR (1939), People’s Artist of the RSFSR (1951), recipient of two Orders of the Red Banner of Labour (1939, 1951), the Order of Friendship of Peoples (1976), the medals “For Courage” and “For the Defense of the Caucasus,” the GDR’s Order of the Star of Friendship of Peoples (2nd degree), the Robert Schumann Prize (1985), a Presidential Commendation of the Russian Federation (2001), the Golden Cross of the Union of Armenians of Russia (1st degree, 2002), and the Irina Arkhipova Foundation Gold Medal (2002). 

Pavel Gerasimovich Lisitsian’s life is a brilliant chapter in Armenian and Soviet operatic art. Born in Vladikavkaz to a family of entrepreneurs, he chose a path in music. Moving to Leningrad in 1930, he worked at the Baltic Shipyard while studying at the Rimsky-Korsakov Music School and later at the Leningrad Music College (1932–1935). In 1960, he graduated externally from the Komitas State Conservatory in Yerevan. His early career began at the Leningrad Maly Opera Theatre (1935–1937) and the Yerevan Opera and Ballet Theatre (1937–1940). 

During the Great Patriotic War, Lisitsian performed over 500 concerts on frontlines, in hospitals, and at evacuation points, earning the medals “For Courage” and “For the Defense of the Caucasus,” as well as a personal weapon from General Dovator. From 1940 to 1966, he was a soloist at the Bolshoi Theatre in Moscow, performing in 1,800 productions. In 1960, he became the first Soviet singer to perform at the New York Metropolitan Opera, taking the role of Amonasro in Verdi’s *Aida*. 

Lisitsian’s artistry was distinguished by his profound interpretations of Tchaikovsky and Rachmaninoff romances and Soviet composers’ songs. He toured extensively in countries from Iran to Japan. As a pedagogue, he taught at the Yerevan Conservatory (1967–1973), heading the vocal department and serving as a professor. He also led the International Singing School at the USSR Union of Theatre Workers and conducted masterclasses in the GDR. 

Critics note that Lisitsian’s career, despite its brilliance, was sometimes constrained by the Soviet system, limiting his full international recognition. His performances, particularly in Tchaikovsky’s operas, are considered unmatched, but some argue he could have left an even greater mark on the global opera stage with more opportunities. Nevertheless, his legacy, including the musical achievements of his children Karina, Ruzanna, and Ruben, and the charitable foundation named after him, continues to inspire music lovers worldwide.