Փայլուն Կյանքը՝ Մեքսիկահայ Կենսաբանության և Բնապահպանության Վարպետի

1940 թվականի հուլիսի 15-ին Մեխիկոյում ծնվել է Խոսե-Արիստեո Հարությունի Սարուխան Կերմեսը, կենսաբան, բույսերի էկոլոգ և բնապահպան, ով 1989-1997 թվականներին եղել է Մեքսիկայի Ազգային Ինքնավար Համալսարանի (UNAM) ռեկտոր: 

Խոսե Սարուխանը հայկական ծագմամբ մեքսիկացի գիտնական է, ում ներդրումը բնապահպանության և կենսաբանության մեջ դարձել է համաշխարհային ճանաչում ունեցող օրինակ: Նրա ծնողները՝ Հարություն Սարուխանյանը և Անժելա Քերմեզը, Հայոց ցեղասպանությունից փախած հայ և թուրք գաղթականներ էին, ովքեր Մեքսիկա էին ժամանել՝ երազելով հետագայում տեղափոխվել ԱՄՆ: Խոսեի մանկությունն անցել է Մեքսիկայի մայրաքաղաքում, որտեղ նա սովորել է UNAM-ի Գիտությունների ֆակուլտետում՝ ստանալով կենսաբանի կոչում 1964 թվականին: Այնուհետև նա մագիստրոսի աստիճան է ստացել Չափինգոյի Հետբուհական Քոլեջում և դոկտորի կոչում՝ Ուելսի Համալսարանում (Մեծ Բրիտանիա), որտեղ մասնագիտացել է էկոլոգիայի մեջ: 

Սարուխանի գիտական հետաքրքրությունները ներառում են արևադարձային էկոլոգիա, բույսերի պոպուլյացիոն էկոլոգիա, բարեխառն և արևադարձային էկոհամակարգերի համակարգային էկոլոգիա, ինչպես նաև կրթություն և ուսուցում: Նա հեղինակել է ավելի քան 110 գիտական հոդված և յոթ գիրք, այդ թվում՝ Մեքսիկայի հովտի մոլախոտերի և արևադարձային ծառերի մասին ձեռնարկներ, ինչպես նաև «Դարվինի մուսաները» գիրքը: Նրա գիտական աշխատանքը կենտրոնացած է եղել Մեքսիկայի կենսաբազմազանության վրա, և նա համարվում է այդ ոլորտի առաջատար փորձագետներից մեկը: 

1979-1996 թվականներին Սարուխանը եղել է UNAM-ի Կենսաբանության Ինստիտուտի տնօրեն, իսկ 1987-1988 թվականներին՝ գիտական հետազոտությունների համակարգող: 1989-1997 թվականներին նա ծառայել է որպես UNAM-ի ռեկտոր՝ դառնալով այդ հեղինակավոր համալսարանի պատմության կարևոր դեմքերից մեկը: 1988 թվականից նա դասավանդել է UNAM-ի Էկոլոգիայի Ինստիտուտում (2006 թվականից՝ պատվավոր պրոֆեսոր) և եղել է Մեքսիկայի էկոլոգիական հետազոտությունների առաջատար խմբի առաջնորդը, որը ներառում է ավելի քան 50 հետազոտող և պատրաստել է ավելի քան 160 դոկտոր: Նա նաև հիմնել է Միչոականի Մորելիայի Էկոլոգիայի Կենտրոնը (CIECO): 

1991 թվականին Սարուխանի առաջարկով ստեղծվել է Մեքսիկայի Կենսաբազմազանության Իմացության և Օգտագործման Ազգային Հանձնաժողովը (CONABIO), որի ազգային համակարգող նա նշանակվել է 1992 թվականին և շարունակում է մնալ այդ պաշտոնում: CONABIO-ն, որի նախագահը Մեքսիկայի նախագահն է, կուտակում է տվյալներ երկրի կենսաբազմազանության մասին՝ պարունակելով ավելի քան 11.2 միլիոն նմուշի մասին տեղեկություններ, որոնք հասանելի են հանրությանը: Այս հանձնաժողովը կամուրջ է ստեղծել գիտական, պետական և հասարակական ոլորտների միջև՝ խթանելով կենսաբազմազանության պահպանումը և կայուն օգտագործումը: Սարուխանի ջանքերով CONABIO-ն դարձել է աշխարհում առաջին նման կառույցներից մեկը, որը ներշնչել է այլ երկրների բնապահպանական քաղաքականություն: 

Սարուխանը ղեկավարել է մի շարք հեղինակավոր կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Մեքսիկայի Բուսաբանական Ընկերությունը, Մեքսիկայի Գիտությունների Ակադեմիան, Լատինական Ամերիկայի Համալսարանների Միությունը (UDUAL) և Լատինական Ամերիկայի Բուսաբանության Ցանցը: Նա նաև 2000-2002 թվականներին եղել է Մեքսիկայի կառավարության Սոցիալական և Մարդկային Զարգացման Կաբինետի հանձնակատար: 

Նրա նվաճումները ճանաչվել են բազմաթիվ պարգևներով, այդ թվում՝ Մեքսիկայի Գիտությունների Ակադեմիայի Հետազոտական Մրցանակ (1980), Գիտությունների և Արվեստների Ազգային Մրցանակ (1990), Չեմպիոնների Երկրի Կյանքի Ձեռքբերումների Մրցանակ (2016) և Թայլերի Բնապահպանական Մրցանակ (2017): Նա ստացել է վեց պատվավոր դոկտորի կոչում Պերուի, Մեքսիկայի, ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի համալսարաններից: 1987 թվականից նա եղել է Մեքսիկայի Ազգային Քոլեջի անդամ: 

Անձնական կյանքում Խոսե Սարուխանն ամուսնացել է Ադելաիդա Կասամիտխանա Վիվեսի հետ 1962 թվականին, ով իսպանացի փախստականների դուստր էր: Նրանք ունեն երկու երեխա՝ Արտուրոն և Ադելաիդան: Նրա որդին՝ Արտուրո Սարուխանը, մինչև 2013 թվականը եղել է Մեքսիկայի դեսպան ԱՄՆ-ում: 

Խոսե Սարուխանի կյանքը նվիրված է եղել գիտության, կրթության և բնապահպանության խթանմանը: Նրա ժառանգությունը՝ CONABIO-ի ստեղծումը և կենսաբազմազանության պահպանման գործում նրա առաջնորդությունը, շարունակում է ոգեշնչել գիտնականներին և բնապահպաններին ամբողջ աշխարհում: 

—

###  Мастер Биологии и Экологии 

**Русский
15 июля 1940 года в Мехико родился Хосе Аристео Сарухан Кермес, биолог, эколог растений и защитник природы, который с 1989 по 1997 год занимал пост ректора Национального Автономного Университета Мексики (UNAM). 

Хосе Сарухан — мексиканский учёный армянского происхождения, чей вклад в экологию и биологию получил мировое признание. Его родители, Арутюн Саруханян и Анхела Кермез, были армянскими и турецкими эмигрантами, бежавшими от Геноцида армян в Мексику с надеждой позже переехать в США. Детство Хосе прошло в Мехико, где он окончил факультет наук UNAM, получив степень биолога в 1964 году. Затем он получил степень магистра в Колледже последипломного образования в Чапинго и докторскую степень по экологии в Университете Уэльса (Великобритания). 

Научные интересы Сарухана включают тропическую экологию, популяционную экологию растений, системную экологию умеренных и тропических экосистем, а также образование и подготовку кадров. Он автор более 110 научных статей и семи книг, включая справочники по сорнякам долины Мексики, тропическим деревьям Мексики и книгу «Музы Дарвина». Его исследования сосредоточены на биоразнообразии Мексики, и он считается одним из ведущих экспертов в этой области. 

С 1979 по 1996 год Сарухан был директором Института биологии UNAM, а в 1987–1988 годах — координатором научных исследований. С 1989 по 1997 год он занимал пост ректора UNAM, став одной из ключевых фигур в истории этого престижного университета. С 1988 года он преподавал в Институте экологии UNAM (с 2006 года — почётный профессор) и возглавлял ведущую группу экологических исследований в Мексике, включающую более 50 учёных и подготовившую более 160 докторов наук. Он также основал Центр экологии в Морелии, штат Мичоакан (CIECO). 

В 1991 году по инициативе Сарухана была создана Национальная комиссия по изучению и использованию биоразнообразия Мексики (CONABIO), национальным координатором которой он был назначен в 1992 году и остаётся в этой должности по сей день. CONABIO, президентом которой является президент Мексики, собирает данные о биоразнообразии страны, включая информацию о более чем 11.2 миллионах образцов, доступных общественности. Эта комиссия объединяет научные, государственные и общественные сектора, способствуя сохранению и устойчивому использованию биоразнообразия. Усилия Сарухана сделали CONABIO одной из первых подобных структур в мире, вдохновившей экологическую политику других стран. 

Сарухан руководил рядом престижных организаций, включая Ботаническое общество Мексики, Мексиканскую академию наук, Союз университетов Латинской Америки (UDUAL) и Латиноамериканскую ботаническую сеть. В 2000–2002 годах он был комиссаром Кабинета социального и гуманитарного развития правительства Мексики. 

Его достижения отмечены множеством наград, включая Премию за исследования Мексиканской академии наук (1980), Национальную премию в области наук и искусств (1990), Премию за жизненные достижения «Чемпионы Земли» (2016) и Премию Тайлера за экологические достижения (2017). Он получил шесть почётных докторских степеней от университетов Перу, Мексики, США и Великобритании. С 1987 года он является членом Национального колледжа Мексики. 

В личной жизни Хосе Сарухан женился на Аделаиде Касамитхана Вивес в 1962 году, дочери испанских беженцев. У них двое детей — Артуро и Аделаида. Его сын, Артуро Сарухан, был послом Мексики в США до 2013 года. 

Жизнь Хосе Сарухана посвящена развитию науки, образования и охраны природы. Его наследие, включая создание CONABIO и лидерство в сохранении биоразнообразия, продолжает вдохновлять учёных и экологов по всему миру. 

—

Maestro de la Biología y la Ecología 

**Español 
José Aristeo Sarukhán Kermez nació el 15 de julio de 1940 en la Ciudad de México, biólogo, ecólogo de plantas y defensor de la naturaleza, quien se desempeñó como rector de la Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM) de 1989 a 1997.  )

José Sarukhán, científico mexicano de origen armenio, ha dejado una huella imborrable en la ecología y la biología con un impacto reconocido a nivel mundial. Sus padres, Harutiun Sarukhanian y Ángela Kermez, fueron inmigrantes armenios y turcos que huyeron del Genocidio Armenio hacia México con la esperanza de llegar más tarde a Estados Unidos. José creció en la Ciudad de México, donde obtuvo su título de biólogo en la Facultad de Ciencias de la UNAM en 1964. Posteriormente, completó una maestría en ciencias en el Colegio de Postgraduados de Chapingo y un doctorado en ecología en la Universidad de Gales, Reino Unido.  )

Sus intereses científicos abarcan la ecología tropical, la ecología de poblaciones de plantas, la ecología de sistemas de ecosistemas templados y tropicales, así como la educación y formación de profesionales. Es autor de más de 110 artículos científicos y siete libros, incluidos manuales sobre las malezas del Valle de México, los árboles tropicales de México y *Las musas de Darwin*. Sus investigaciones se han centrado en la biodiversidad de México, consolidándolo como uno de los principales expertos en este campo.  )

Entre 1979 y 1996, Sarukhán fue director del Instituto de Biología de la UNAM, y de 1987 a 1988, coordinador de investigación científica. De 1989 a 1997, se desempeñó como rector de la UNAM, convirtiéndose en una figura clave en la historia de esta prestigiosa universidad. Desde 1988, ha sido profesor en el Instituto de Ecología de la UNAM (profesor emérito desde 2006) y ha liderado el principal grupo de investigación ecológica en México, con más de 50 investigadores y más de 160 doctores formados. También fundó el Centro de Ecología en Morelia, Michoacán (CIECO). 

En 1991, Sarukhán propuso la creación de la Comisión Nacional para el Conocimiento y Uso de la Biodiversidad (CONABIO), de la cual fue nombrado coordinador nacional en 1992, cargo que aún ocupa. CONABIO, presidida por el presidente de México, recopila datos sobre la biodiversidad del país, con más de 11.2 millones de especímenes registrados, accesibles al público. Esta comisión ha creado puentes entre los sectores académico, gubernamental y social, promoviendo la conservación y el uso sostenible de la biodiversidad. Gracias a los esfuerzos de Sarukhán, CONABIO se convirtió en una de las primeras instituciones de su tipo en el mundo, inspirando políticas ambientales en otros países.  )

Sarukhán ha liderado varias organizaciones prestigiosas, como la Sociedad Botánica de México, la Academia Mexicana de Ciencias, la Unión de Universidades de América Latina (UDUAL) y la Red Latinoamericana de Botánica. También fue comisionado del Gabinete de Desarrollo Social y Humano del gobierno mexicano entre 2000 y 2002.  tr_pto=tc)

Sus logros han sido reconocidos con numerosos premios, incluyendo el Premio de Investigación de la Academia Mexicana de Ciencias (1980), el Premio Nacional de Ciencias y Artes (1990), el Premio a la Trayectoria de Campeones de la Tierra (2016) y el Premio Tyler por Logros Ambientales (2017). Ha recibido seis doctorados honoris causa de universidades en Perú, México, Estados Unidos y Reino Unido. Desde 1987, es miembro del Colegio Nacional de México. 

En su vida personal, José Sarukhán se casó con Adelaida Casamitjana Vives en 1962, hija de refugiados españoles de la Guerra Civil. Tienen dos hijos, Arturo y Adelaida. Su hijo, Arturo Sarukhán, fue embajador de México en Estados Unidos hasta 2013. 

La vida de José Sarukhán ha estado dedicada a la ciencia, la educación y la conservación de la naturaleza. Su legado, especialmente la creación de CONABIO y su liderazgo en la preservación de la biodiversidad, sigue inspirando a científicos y ambientalistas en todo el mundo.