Ժակ Շիրակը  ծնվել է 1932 թվականի նոյեմբերի 29-ին Փարիզում, Ֆրանսիա։ Ֆրանսիայի նախագահը (1995-2007), ով կարևոր դեր խաղաց հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների զարգացման գործում։

Շիրակը 2006 թվականին Երևան կատարած պետական այցի ժամանակ այցելել է Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր, հարգանքի տուրք է մատուցել զոհերի հիշատակին և հայտարարել, որ Թուրքիան պետք է ճանաչի 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, եթե ցանկանում է միանալ Եվրոպական միությանը։ Նրա այդ հայտարարությունը մեծ աջակցություն է գտել հայ համայնքի մեջ և նպաստել է ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին։ Շիրակը, որպես Ֆրանսիայի նախագահ, ստորագրել է 2001 թվականի օրենքը, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը՝ դարձնելով այն Ֆրանսիայի օրենքների անբաժան մասը։ Նա նաև աջակցել է Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը, միջնորդելով կողմերի միջև։ Հայ ժողովրդի համար Շիրակը խորհրդանիշ էր հայ-ֆրանսիական բարեկամության, և նրա հիշատակը հավերժ կմնա հայկական սփյուռքի հիշողության մեջ։

### Русский

Великий друг армянского народа

Жак Ширак родился 29 ноября 1932 года в Париже, Франция. Президент Франции (1995–2007) был большим другом армянского народа и сыграл важную роль в развитии армяно-французских отношений. Во время государственного визита в Ереван в 2006 году Ширак посетил Мемориал Геноцида армян, почтил память жертв и заявил, что Турция должна признать Геноцид армян 1915 года, если стремится вступить в Европейский Союз. Его слова получили широкую поддержку в армянской общине и способствовали процессу международного признания геноцида. Как президент Франции, Ширак подписал закон 2001 года, официально признавший Геноцид армян, сделав его частью французского законодательства. Он также поддерживал мирное урегулирование Нагорно-Карабахского конфликта, выступая посредником между сторонами. Для армянского народа Ширак стал символом армяно-французской дружбы, и его память навсегда останется в памяти армянской диаспоры.

### English

Great Friend of the Armenian People

Jacques Chirac was born on November 29, 1932 in Paris, France. As President of France (1995–2007), he was a great friend of the Armenian people and played a key role in developing Armenian-French relations. During his state visit to Yerevan in 2006, Chirac visited the Armenian Genocide Memorial, paid tribute to the victims, and stated that Turkey must recognize the 1915 Armenian Genocide if it wants to join the European Union. His words were widely supported by the Armenian community and advanced the international recognition process. As French President, Chirac signed the 2001 law officially recognizing the Armenian Genocide, making it part of French legislation. He also supported the peaceful resolution of the Nagorno-Karabakh conflict, mediating between the parties. For the Armenian people, Chirac became a symbol of Armenian-French friendship, and his memory will forever remain in the hearts of the Armenian diaspora.

### Français

Grand Ami du Peuple Arménien
Jacques Chirac est né le 29 novembre 1932 à Paris, en France. Président de la France (1995–2007), il fut un grand ami du peuple arménien et joua un rôle clé dans le développement des relations arméno-françaises. Lors de sa visite d’État à Erevan en 2006, Chirac visita le Mémorial du Génocide arménien, rendit hommage aux victimes et déclara que la Turquie doit reconnaître le Génocide arménien de 1915 si elle souhaite rejoindre l’Union européenne. Ses paroles ont reçu un large soutien de la communauté arménienne et ont avancé le processus de reconnaissance internationale. En tant que Président français, Chirac signa la loi de 2001 reconnaissant officiellement le Génocide arménien, en faisant partie intégrante de la législation française. Il soutint également la résolution pacifique du conflit du Haut-Karabagh, agissant comme médiateur entre les parties. Pour le peuple arménien, Chirac devint un symbole de l’amitié arméno-française, et sa mémoire restera à jamais dans le cœur de la diaspora arménienne.

### Türkçe
Jacques Chirac, 29 Kasım 1932’de Fransa’nın Paris kentinde doğdu. Fransa Cumhurbaşkanı (1995-2007) olarak Ermeni halkının büyük bir dostu olan Chirac, Ermeni-Fransız ilişkilerinin gelişmesinde önemli bir rol oynadı. 2006 yılında Erivan’a yaptığı devlet ziyareti sırasında Ermeni Soykırımı Anıtı’nı ziyaret etti, kurbanların anısına saygı duruşunda bulundu ve Türkiye’nin 1915 Ermeni Soykırımı’nı tanıması gerektiğini, Avrupa Birliği’ne katılmak istiyorsa bu adımı atması gerektiğini belirtti. Bu sözleri Ermeni toplumu tarafından büyük destek gördü ve soykırımın uluslararası alanda tanınması sürecine katkıda bulundu. Fransa Cumhurbaşkanı olarak Chirac, 2001 yılında Ermeni Soykırımı’nı resmen tanıyan yasayı imzaladı ve bu yasayı Fransa mevzuatının ayrılmaz bir parçası haline getirdi. Ayrıca Karabağ çatışmasının barışçıl çözümünü destekledi ve taraflar arasında arabuluculuk yaptı. Ermeni halkı için Chirac, Ermeni-Fransız dostluğunun bir sembolü oldu ve anısı Ermeni diasporasının hafızasında sonsuza dek kalacak.

1095 թվականի նոյեմբերի 27-ին Ֆրանսիայի Կլերմոն քաղաքում տեղի ունեցած եկեղեցական ժողովում Հռոմի պապ Ուրբան II-ը հռչակեց Առաջին խաչակրաց արշավանքը՝ կոչ անելով քրիստոնյա Եվրոպային ազատագրել Սուրբ Երկիրը սելջուկ-թուրքերից:

Այս կոչը, որը հայտնի է որպես «Deus vult» («Աստված այդպես է ուզում»), հանգեցրեց հարյուր հազարավոր խաչակիրների հավաքմանը և 1096-1099 թվականների արշավանքին, որն ավարտվեց Երուսաղեմի գրավմամբ: Առաջին խաչակրաց արշավանքը անմիջականորեն չէր ուղղված հայկական իշխանություններին, սակայն հայերի համար այն դարձավ անսպասելի դաշնակից՝ սելջուկների և բյուզանդական ճնշումների դեմ պայքարում:

**Նախապատմություն** 
11-րդ դարի վերջին Հայաստանը գտնվում էր բյուզանդական և սելջուկյան ճնշումների տակ: Բագրատունիների թագավորությունը ընկել էր 1045 թվականին, իսկ սելջուկները գրավել էին Անին և մեծ մասը Հայկական լեռնաշխարհի: Կիլիկիայում Ռուբինյանները (Փիլարտոս Վարաժնունուց հետո) սկսել էին ամրապնդվել, իսկ Վասպուրականում և Տայքում գոյատևում էին հայկական իշխանություններ: Պապի կոչը եկավ այն ժամանակ, երբ հայերը փնտրում էին դաշնակիցներ՝ ընդդեմ սելջուկների:

**Հայերի դերը և օգուտները** 
Առհայտ խաչակիրները անցան Հայկական լեռնաշխարհով՝ 1097-1098 թվականներին: Հայ իշխանները՝ Կոստանդին Ռուբինյանը (Կիլիկիա), Գեղամ Բագրատունին (Վասպուրական) և Թորոս I-ը (Էդեսա), աջակցեցին խաչակիրներին՝ տրամադրելով սնունդ, ուղեցույցներ և զորքեր: Կոստանդին Ռուբինյանը, որպես Կիլիկիայի տիրակալ, տեսավ խաչակիրներում հնարավորություն՝ պաշտպանվելու սելջուկներից և բյուզանդացիներից: Հայերը օգնեցին խաչակիրներին գրավել Անտիոքը (1098) և Երուսաղեմը (1099): Ի պատասխան՝ խաչակիրները օգնեցին հայերին ազատագրել Էդեսան (1098), որտեղ ստեղծվեց առաջին խաչակրաց պետությունը՝ Էդեսայի կոմսությունը, որը ղեկավարում էր Բալդուինը, բայց հայերը կազմում էին բնակչության մեծ մասը: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ամրապնդեցին իրենց դիրքերը՝ դաշնակցելով խաչակիրների հետ:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Առաջին խաչակրաց արշավանքը հայերին տվեց ժամանակավոր շունչ՝ սելջուկների ճնշումից: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ստեղծեցին անկախ իշխանություն, որը հետագայում դարձավ թագավորություն (1080-1375): Էդեսայում հայերը պահպանեցին ազդեցություն մինչև 1144 թվականը: Այնուամենայնիվ, խաչակիրների հետ երկարաժամկետ դաշինքը խորացրեց հակամարտությունը բյուզանդացիների հետ: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ օգտագործելով խաչակիրներին որպես դաշնակից:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1095 թ. նոյեմբերի 27
– **Տեղ**: Կլերմոն, Ֆրանսիա
– **Հայ իշխաններ**: Կոստանդին Ռուբինյան (Կիլիկիա), Թորոս I (Էդեսա)
– **Հետևանք**: Էդեսայի կոմսության ստեղծում, Կիլիկիայի ամրապնդում

(Աղբյուրներ՝ «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի, Կիլիկիայի Ռուբինյանների արխիվներ, Ֆրանսիական խաչակրաց ժամանակագրություններ):

—

### Русская версия  Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория** 
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды** 
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян** 
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version An Unexpected Ally for Armenian Principalities

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background** 
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits** 
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians** 
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon  — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan** 
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları** 
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar** 
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория** 
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды** 
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян** 
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version (Author: Armenian historian and medieval specialist Aram Hovhannisyan)

**Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — An Unexpected Ally for Armenian Principalities**

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background** 
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits** 
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians** 
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon (Yazar: Ermeni tarihçi ve ortaçağ uzmanı Aram Hovhannisyan)

**Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik**

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan** 
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları** 
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar** 
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

### Варианты привлекательных заголовков

#### Հայերեն (Armenian)
1. **”Առաջին Խաչակրաց Արշավանքը՝ 1095-ի Նոյեմբերի 27-ին Հայերի Դաշնակիցը”**
2. **”Պապի Կոչը և Հայկական Իշխանությունների Հույսը”**
3. **”1095-ի Նոյեմբերի 27՝ Հայկական Պատմության Նոր Էջ”**
4. **”Խաչակիրներ և Հայեր՝ Սելջուկների Դեմ Միասնություն”**
5. **”Ուրբան II-ի Հռչակումը՝ Հայկական Դիմադրության Օգնություն”**

#### Русский (Russian)
1. **”Провозглашение Первого Крестового Похода: 27 Ноября 1095 — Союзник Армян”**
2. **”Призыв Папы и Надежда Армянских Княжеств”**
3. **”27 Ноября 1095: Новая Страница Армянской Истории”**
4. **”Крестоносцы и Армяне: Единство Против Сельджуков”**
5. **”Провозглашение Урбана II: Помощь Армянскому Сопротивлению”**

#### English (English)
1. **”Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — Ally of Armenians”**
2. **”The Pope’s Call and Hope of Armenian Principalities”**
3. **”November 27, 1095: A New Page in Armenian History”**
4. **”Crusaders and Armenians: Unity Against Seljuks”**
5. **”Urban II’s Proclamation: Aid to Armenian Resistance”**

#### Türkçe (Turkish)
1. **”Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermenilerin Müttefiki”**
2. **”Papa’nın Çağrısı ve Ermeni Beyliklerinin Umudu”**
3. **”27 Kasım 1095: Ermeni Tarihinde Yeni Bir Sayfa”**
4. **”Haçlılar ve Ermeniler: Selçuklulara Karşı Birlik”**
5. **”II. Urban’ın İlanı: Ermeni Direnişine Yardım”**

—

Текст написан с акцентом на роль армян в событиях Первого крестового похода, используя армянские и международные источники. Если нужны дополнительные языки или правки, дайте знать!

Վանես Նորիկ Մարտիրոսյանը (հայտնի է նաև որպես «Պատառոտված սարսափ») մահացել է 2025 թվականի նոյեմբերի 23-ին Լոս Անջելեսում՝ կյանքի 39-րդ տարում, 2 տարի տևած սնամաշ քաղցկեղ դեմ պայքարից  , որը հազվադեպ և ագրեսիվ հիվանդություն է, չհաղթահարելով այն՝ չնայած բուժմանը, ներառյալ Մեքսիկայում։

Ծնվել է 1986 թվականի մայիսի 1-ին Աբովյանում, Հայաստան, որտեղից 4 տարեկանում տեղափոխվել Գլենդել, Կալիֆոռնիա, հայկական ընտանիքում (հայրը՝ Նորիկ Մարտիրոսյանը, ամենաբնագետ բռնցքամարտիկ)։ 7 տարեկանում սկսել է բռնցքամարտ՝ հոր խրախուսանքով, դպրոցական տարիներին դադարեցնելով պետք է կենտրոնանա բռնցքամարտի վրա, ուսումնասիրելով Ֆրեդի Ռոչի մոտ, ով եղել է Մաննի Պակիաուի, Ջուլիո Սեսար Չավես Ջր.-ի ուսուցիչը։ 

Օլիմպիական չեմպիոն (2004, ԱՄՆ), 8 անգամ Հայաստանի չեմպիոն, Golden Gloves-ի երիտասարդական վերջնական հաղթող (2003), NABF, NABO, WBA International, WBC Silver, WBO Inter-Continental չեմպիոն։ Պրոֆեսիոնալ կարիերան (2005–2018) ավարտել է 36-4-1 (21 KO) ցուցանիշով, հակառակորդներ՝ Դեմետրիուս Էնդրեյդ (WBO, 2013), Էրիսլանդի Լարա, Ջերմել Չարլո, Գենադի Գոլովկին (2018, 2-րդ ռաունդ KO)։ Վերջին մենթոր՝ Ռոմի Կալանտարյանը, ցավով հաստատել է մահվան մասին՝ նշելով, որ Վանեսը «հրաշք էր խնդրում», բայց հիվանդությունը հաղթահարել չկարողացավ, թողնելով կին՝ Գաբի Ցաո, որդի՝ Էնդրյու, դուստր՝ Արիաննա։ 

Վանես Մարտիրոսյանը մնաց Աբովյանից Գլենդել տանող բռնցքամարտի կամուրջը՝ իր ռեկորդներով, մեդալներով և անսահման կամքով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական հպարտությամբ, օլիմպիական երազանքներով և կյանքի պայքարի հզորությամբ, ինչպես իր վերջին խոսքերում՝ «Ես պարզապես Աստծուն խնդրում եմ ինձ բուժել… Ես հրաշք եմ խնդրում»։

—

### Русский
Легенда армянско-американского бокса в первом среднем весе

Ванес Норик Мартиросян (известный как “The Nightmare”) скончался 23 ноября 2025 года в Лос-Анджелесе на 40-м году жизни после двухлетней борьбы с плоскоклеточным раком кожи — редкой и агрессивной формой, поражающей всего 1% людей. Родился 1 мая 1986 года в Абоваяне, Армения, откуда в 4 года переехал с семьёй в Глендейл, Калифорния (отец Норник Мартиросян — бывший боксёр). В 7 лет начал бокс по настоянию отца, в школе сосредоточился на ринге, обучаясь у Фредди Роуча, тренера Мэнни Пакьяо и Хулио Сезара Чавеса-мл. Окончил школу домашнего обучения.

Олимпийский чемпион США (2004), 8-кратный чемпион Армении, победитель юниорского финала Golden Gloves (2003), обладатель титулов NABF, NABO, WBA International, WBC Silver, WBO Inter-Continental в первом среднем весе. Профессиональная карьера (2005–2018) закончилась 36-4-1 (21 КО), соперники — Деметриус Андрэйд (WBO, 2013), Эрисленди Лара, Джермелл Чарло, Геннадий Головкин (2018, КО во 2-м раунде). Последний тренер Рома Калантарян подтвердил смерть, отметив, что Ванес “молил о чуде”, но болезнь победила, оставив жену Гэби Цао, сына Эндрю и дочь Арианну.

Ванес Мартиросян остался боксёрским мостом от Абоваяна до Глендейла — своими рекордами, медалями и несгибаемой волей, вдохновляя поколения армянской гордостью, олимпийскими мечтами и силой борьбы за жизнь, как в его последних словах: “Я просто молю Бога исцелить меня… Я молю о чуде”.

—

### English
Armenian-American First Middleweight Legend

Vanes Norik Martirosyan (“The Nightmare”) passed away on November 23, 2025, in Los Angeles at the age of 39 after a two-year battle with squamous cell skin cancer — a rare and aggressive form affecting only 1%. Born on May 1, 1986, in Abovyan, Armenia, he moved to Glendale, California, at age 4 (father Norik Martirosyan — former boxer). Started boxing at 7 on father’s insistence, focused on the ring in homeschooling, trained by Freddie Roach, coach of Manny Pacquiao and Julio Cesar Chavez Jr. Completed homeschooling.

U.S. Olympian (2004), 8-time Armenian champion, junior Golden Gloves finalist winner (2003), NABF, NABO, WBA International, WBC Silver, WBO Inter-Continental titleholder in super welterweight. Professional career (2005–2018) ended 36-4-1 (21 KOs), opponents — Demetrius Andrade (WBO, 2013), Erislandy Lara, Jermell Charlo, Gennady Golovkin (2018, 2nd round KO). Last trainer Roma Kalantaryan confirmed the death, noting Vanes “prayed for a miracle”, but the disease won, leaving wife Gaby Tsao, son Andrew, and daughter Arianna.

Vanes Martirosyan remained the boxing bridge from Abovyan to Glendale — with his records, medals, and unbreakable will, inspiring generations with Armenian pride, Olympic dreams, and the power of life’s fight, as in his final words: “I just pray to God to heal me… I pray for a miracle”.

—

Մկրտիչ Հայրապետի Ավգերյանը ծնվել է 1762 թվականի նոյեմբերի 22-ին Անկարայում, Օսմանյան կայսրություն։ Հայ մեծագույն աստվածաբան, լեզվաբան-բառարանագիր, թարգմանիչ, Մխիթարյան միաբանության խորհրդական (30 տարի) և ընդհանուր աթոռակալ (20 տարի), ով իր 92-ամյա կյանքով դարձել է հայագիտության և գրաբարի անմահ պահապանը՝ հեղինակելով «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» (1836–1837) կոթողական բառարանը և «Լիակատար վարք եւ վկայաբանութիւն Սրբոց» 12-հատորյա աշխատությունը։

1774 թվականին մտել է Սուրբ Ղազար վանք, ձեռնադրվել հոգևորական։ Իբրև աստվածաբան հայտնի է «Լիակատար վարք եւ վկայաբանութիւն Սրբոց» (1810–1815) 12-հատորով, որի 12-րդ հատորը՝ «Մնացորդք Վարուց Սրբոց» (1815), աշխարհում առաջին հայկական սրբանունների այբբենական բառարանն է։ Գրել է «Բարի խորհուրդներ» (1809), «Դեղ կենաց» (1810) կրոնաբարոյախոսական գրքերը։ Թարգմանել է լատիներենից գրաբար՝ Հեթում պատմիչի «Պատմութիւն թաթարաց» (1842), Կիկերոնի, Սենեկայի, Գրիգոր Մեծի երկերը։ Գրաբարից լատիներեն՝ Փիլոն Ալեքսանդրացու ճառերը և Եվսեբիոս Կեսարացու «Քրոնիկոն»-ը (1818), որի հունարեն բնագիրը կորած է։ Համահեղինակել է Գ. Ավետիքյանի և Խ. Սյուրմելյանի հետ «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» (հ. 1–2, 1836–1837)՝ ավելի քան 40 000 բառով, և «Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի» (1846, 1865)։ Մահացել է 1854 թվականի մարտի 3-ին Վենետիկում՝ թաղվել Սուրբ Ղազար կղզում։ Մկրտիչ Ավգերյանը հայ լեզվի և հոգևոր ժառանգության անգերազանցելի պահապանն է՝ իր բառարաններով, թարգմանություններով և սրբերի վարքերով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական գրաշարի խորությամբ և Մխիթարյան նվիրումով։

—

### Русский
Бессмертный хранитель грабара, Автор Нового словаря армянского языка

Мкртич Айрапетович Авгерян родился 11 (22) ноября 1762 года в Анкаре, Османская империя. Величайший армянский богослов, лингвист-лексикограф, переводчик, советник Мхитарянской конгрегации (30 лет) и её генеральный настоятель (20 лет), который за 92 года жизни стал бессмертным хранителем арменистики и грабара, автором монументального словаря «Новый словарь армянского языка» (1836–1837) и 12-томного «Полного жития и мученичества святых». В 1774 году вступил в монастырь Сан-Ладзаро, рукоположён в духовный сан. Как богослов известен 12-томным «Полным житием святых» (1810–1815), 12-й том которого — «Остатки житий святых» (1815) — первый в мире алфавитный словарь армянских святых. Написал «Добрые советы» (1809), «Лекарство жизни» (1810). Перевёл с латинского на грабар: «Историю татар» Хетума (1842), произведения Цицерона, Сенеки, Григория Великого. С грабара на латиницу: речи Филона Александрийского и «Хроникон» Евсевия Кесарийского (1818), греческий оригинал которого утерян. Соавтор (с Г. Аветикяном и Х. Сюрмеляном) «Нового словаря армянского языка» (тт. 1–2, 1836–1837, более 40 000 слов) и «Карманного словаря армянского языка» (1846, 1865). Умер 3 марта 1854 года в Венеции, похоронен на Сан-Ладзаро. Мкртич Авгерян — непревзойдённый хранитель армянского языка и духовного наследия, вдохновляющий поколения глубиной армянской письменности и мхитарянской преданностью.

—

### English
Author of New Dictionary of the Armenian Language Immortal Guardian of Classical Armenian

Mkrtich Hayrapetovich Avgerian was born on November 11 (22), 1762, in Ankara, Ottoman Empire. The greatest Armenian theologian, linguist-lexicographer, translator, advisor to the Mekhitarist Congregation (30 years) and its abbot general (20 years), who over 92 years became the immortal guardian of Armenian studies and Classical Armenian, authoring the monumental *New Dictionary of the Armenian Language* (1836–1837) and the 12-volume *Complete Lives and Martyrdoms of the Saints*. In 1774 entered the San Lazzaro monastery, ordained as a priest. As a theologian renowned for the 12-volume *Complete Lives of the Saints* (1810–1815), whose 12th volume — *Remains of the Lives of Saints* (1815) — is the world’s first alphabetical dictionary of Armenian saints. Wrote moral-theological works *Good Counsels* (1809) and *Medicine of Life* (1810). Translated from Latin to Classical Armenian: Hetum’s *History of the Tartars* (1842), works by Cicero, Seneca, Gregory the Great. From Classical Armenian to Latin: Philo of Alexandria’s orations and Eusebius of Caesarea’s *Chronicle* (1818), whose Greek original is lost. Co-author (with G. Avetikyan and Kh. Siurmelyan) of *New Dictionary of the Armenian Language* (vols. 1–2, 1836–1837, over 40,000 entries) and *Pocket Dictionary of the Armenian Language* (1846, 1865). Died on March 3, 1854, in Venice, buried on San Lazzaro. Mkrtich Avgerian remains the unparalleled guardian of the Armenian language and spiritual heritage, inspiring generations with the depth of Armenian letters and Mekhitarist devotion.

—

Արամ Բոգոսյանը ծնվել է 1929 թվականի նոյեմբերի 17-ին Ռիո դե Ժանեյրոյում, Բրազիլիա՝ հայ ծնողների ընտանիքում, ովքեր Մալաթիայից (Թուրքիա) գաղթել էին 1915 թվականի ցեղասպանությունից հետո Լիբանան, ապա 1923 թվականին հաստատվել Բրազիլիայում։

Նրա ծնողները հայկական ծագմամբ էին, և Արամը 6 տարեկանում սկսել է լողանցքով զբաղվել Տիխուկայում՝ զուգահեռաբար խաղալով բասկետբոլ, սակայն լողը դարձել է նրա գլխավոր մարզաձևը, որտեղ նա ձեռք է բերել միջազգային ճանաչում՝ դառնալով բրազիլական լողի պիոներներից մեկը հայկական արմատներով։ 

1948 թվականի Լոնդոնի օլիմպիական խաղերում 100 մ մետր ազատ ոճով հասել է կիսաեզրափակիչ (14-րդ տեղ), իսկ 4×200 մ ազատ ոճի էստաֆետում Բրազիլիայի թիմի հետ դուրս է եկել եզրափակիչ (8-րդ տեղ), կոտրելով Բրազիլիայի ռեկորդը, որը գերազանցվել է միայն 1956 թվականին Հարոլդո Լարայի կողմից։ 1951 թվականի առաջին Պանամերիկյան խաղերում Բուենոս Այրեսում նվաճել է արծաթե մեդալ 4×200 մ ազատ ոճի էստաֆետում (Ռիկարդո Էսպերարդի, Ժոաո Գոնսալվես Ֆիլհուի և Տետսուո Օկամոտոի հետ)։ 1952 թվականի Հելսինկի օլիմպիադայում դուրս է մնացել նախնական փուլերից։ 

Ինժեներության կրթություն է ստացել, 60 տարեկանում վերադարձել լողին՝ masters կատեգորիայում, և աշխատել ընտանեկան բիզնեսում։ Մինչև 2004 թվականը շարունակել է լողել։ Արամ Բոգոսյանը մնաց Մալաթիայի հայկական արմատների բրազիլական օլիմպիական հպարտությունը՝ իր լողի ռեկորդներով, մեդալներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ-բրազիլական մշակութային կամուրջով և սպորտի հզորությամբ։

—

### Русский
Пионер плавания Бразилии

Арам Богоссиан (порт. Aram Boghossian) родился 17 ноября 1929 года в Рио-де-Жанейро, Бразилия, в семье армян из Малатьи (Турция), спасшихся от геноцида 1915 года в Ливан, а затем в 1923 году поселившихся в Бразилии. Родители армянского происхождения, Арам начал плавать в 6 лет в Тихуке, параллельно играя в баскетбол, но выбрал плавание как основной вид спорта, где добился международного признания, став одним из пионеров бразильского плавания с армянскими корнями.

На Олимпиаде 1948 года в Лондоне в 100 м вольным стилем вышел в полуфинал (14-е место), а в эстафете 4×200 м вольным стилем с командой Бразилии вышел в финал (8-е место), побив бразильский рекорд, превзойдённый лишь в 1956 году Гарольдо Ларой. На первых Панамериканских играх 1951 года в Буэнос-Айресе завоевал серебро в эстафете 4×200 м вольным стилем (с Рикардо Эсперардом, Жоао Гонсалвеш Фильо и Тэцуо Окамото). На Олимпиаде 1952 года в Хельсинки выбыл на предварительных этапах.

Окончил инженерное образование, в 60 лет вернулся к плаванию в категории masters и управляет семейным бизнесом. До 2004 года продолжал плавать. Арам Богоссиан остался олимпийской гордостью армянских корней из Малатьи — своими рекордами, медалями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения мостом армянско-бразильской культуры и силой спорта.

—

### English
Pioneer of Brazilian Swimming

Aram Boghossian (Port. Aram Boghossian) was born on November 17, 1929, in Rio de Janeiro, Brazil, to Armenian parents from Malatya (Turkey) who fled the 1915 Genocide to Lebanon and settled in Brazil in 1923. Of Armenian origin, Aram started swimming at age 6 in Tijuca, also playing basketball, but chose swimming, achieving international recognition as one of Brazil’s swimming pioneers with Armenian roots.

At the 1948 London Olympics, in 100 m freestyle he reached semifinals (14th place), and in 4×200 m freestyle relay with the Brazilian team reached finals (8th place), breaking Brazil’s record surpassed only in 1956 by Haroldo Lara. At the first Pan American Games 1951 in Buenos Aires, won silver in 4×200 m freestyle relay (with Ricardo Esperard, João Gonçalves Filho, and Tetsuo Okamoto). At the 1952 Helsinki Olympics, eliminated in preliminaries.

Graduated in engineering, at 60 returned to swimming in masters category and manages family business. Continued swimming until 2004. Aram Boghossian remains the Olympic pride of Malatya’s Armenian roots — with his records, medals, and boundless dedication, inspiring generations as a bridge of Armenian-Brazilian culture and sports power.

—

### Португальский (бразильский вариант)
Pioneiro da natação brasileira

Aram Boghossian (port. Aram Boghossian) nasceu em 17 de novembro de 1929 no Rio de Janeiro, Brasil, filho de pais armênios de Malatya (Turquia) que fugiram do Genocídio de 1915 para o Líbano e se estabeleceram no Brasil em 1923. De origem armênia, Aram começou a nadar aos 6 anos em Tijuca, também jogando basquete, mas escolheu a natação como esporte principal, alcançando reconhecimento internacional como um dos pioneiros da natação brasileira com raízes armênias.

Nas Olimpíadas de 1948 em Londres, nos 100 m livre chegou às semifinais (14º lugar), e no revezamento 4×200 m livre com a equipe brasileira chegou à final (8º lugar), quebrando o recorde do Brasil, superado apenas em 1956 por Haroldo Lara. Nos primeiros Jogos Pan-Americanos de 1951 em Buenos Aires, conquistou prata no revezamento 4×200 m livre (com Ricardo Esperard, João Gonçalves Filho e Tetsuo Okamoto). Nas Olimpíadas de 1952 em Helsinque, foi eliminado nas eliminatórias.

Formado em engenharia, aos 60 anos voltou à natação na categoria masters e gerencia o negócio familiar. Continuou nadando até 2004. Aram Boghossian permaneceu o orgulho olímpico das raízes armênias de Malatya — com seus recordes, medalhas e dedicação ilimitada, inspirando gerações como ponte da cultura armênio-brasileira e do poder do esporte.

—

Գևորգ Հյուրմյուզյանը (Հյուրմյուզ) ծնվել է 1797 թվականի նոյեմբերի 11-ին Կոստանդնուպոլսում, Օսմանյան կայսրություն։ Հայ մեծ թարգմանիչ, եկեղեցական, կրթական և մշակութային գործիչ, Մխիթարյան միաբանության անդամ (1819), աբբահայր (1846), ով իր 79-ամյա կյանքով դարձել է XIX դարի հայ մտավորականության կամուրջը դեպի եվրոպական լուսավորության աշխարհ՝ առաջին անգամ հայերեն ներմուծելով համաշխարհային պատմության և դրամատուրգիայի գլուխգործոցները։ Սովորել է Վենետիկի Մխիթարյան վարժարանում։

Մինչև 1848 թվականը հայկաբանություն է դասավանդել Կ. Պոլսի և Վենետիկի Մխիթարյան վարժարաններում։ Եղբոր՝ Էդուարդ Հյուրմյուզյանի հետ թարգմանել է Շառլ Ռոլենի «Հնախօսութիւն» (հատոր 1-6, 1825–1829)՝ առաջին անգամ հայ ընթերցողին ներկայացնելով Հին Եգիպտոսի, Ասորեստանի, Բաբելոնի, Մարաստանի, Պարսկաստանի, Հունաստանի և Մակեդոնիայի պատմությունը։ Թարգմանել է Պիեռ Կոռնելի «Պոլիկտոս վկա Հայկազն» (1858), Ժան Ռասինի «Գոթողիա» (1862), Պիետրո Մետաստազիոյի «Թեմիստոկլես» (1886, «Բազմավեպ») չափածո ողբերգությունները, գրել կատակերգություններ։ Նրա թարգմանությունները դարձել են հայ գրական լեզվի զարգացման հիմնասյուն՝ հարստացնելով արևմտահայերենը եվրոպական գրականության լավագույն նմուշներով։ Մահացել է 1876 թվականի ապրիլի 11-ին Վենետիկում՝ թաղվել Սուրբ Ղազար կղզում։ Գևորգ Հյուրմյուզյանը մնաց Մխիթարյան թարգմանչական դպրոցի փայլուն շարունակողը՝ իր աշխատանքով բացելով հայ ընթերցողի աչքերը համաշխարհային մշակույթի գանձարանի առջև և ոգեշնչելով սերունդներին գիտելիքի ու գրականության անսահման սիրով։

—

### Русский
Золотые ворота армянского перевода Европейские ворота армянской драматургии

Геворг Хюрмюзян (Хюрмюз) родился 11 ноября 1797 года в Константинополе, Османская империя. Великий армянский переводчик, церковный, образовательный и культурный деятель, член Мхитарянской конгрегации (1819), аббат-отец (1846), который за 79 лет жизни стал мостом армянской интеллигенции XIX века к европейскому Просвещению, впервые представив на армянском шедевры мировой истории и драматургии. Учился в Мхитарянской школе Венеции. До 1848 года преподавал арменистику в константинопольской и венецианской мхитарянских школах. Вместе с братом Эдуардом Хюрмюзяном перевёл «Древнюю историю» Шарля Роллена (тт. 1–6, 1825–1829), впервые познакомив армянского читателя с историей Древнего Египта, Ассирии, Вавилона, Мидии, Персии, Греции и Македонии. Перевёл «Полиевкта, мученика Армянского» Пьера Корнеля (1858), «Готолию» Жана Расина (1862), «Фемистокла» Пьетро Метастазио (1886, «Базмавеп»), писал комедии. Его переводы стали основой развития армянского литературного языка, обогатив западноармянский лучшими образцами европейской литературы. Умер 11 апреля 1876 года в Венеции, похоронен на Сан-Ладзаро. Геворг Хюрмюзян остался блестящим продолжателем мхитарянской переводческой школы, открыв армянскому читателю сокровищницу мировой культуры и вдохновив поколения безграничной любовью к знанию и литературе.

—

### English
European Gate of Armenian Drama Author of Armenian Ancient History

Gevorg Hyurmyuzyan (Hyurmuz) was born on November 11, 1797, in Constantinople, Ottoman Empire. Outstanding Armenian translator, churchman, educator, and cultural figure, member of the Mekhitarist Congregation (1819), abbot-father (1846), who over 79 years became the bridge of 19th-century Armenian intelligentsia to European Enlightenment, introducing for the first time in Armenian the masterpieces of world history and drama. Studied at the Mekhitarist school in Venice. Until 1848 taught Armenian studies in Constantinople and Venice Mekhitarist schools. Together with his brother Eduard Hyurmyuzyan, translated Charles Rollin’s *Ancient History* (vols. 1–6, 1825–1829), first presenting to Armenian readers the history of Ancient Egypt, Assyria, Babylon, Media, Persia, Greece, and Macedonia. Translated Pierre Corneille’s *Polyeuctes, Armenian Martyr* (1858), Jean Racine’s *Athaliah* (1862), Pietro Metastasio’s *Themistocles* (1886, *Bazmavep*), and wrote comedies. His translations became the cornerstone of Armenian literary language development, enriching Western Armenian with the finest European literary models. Died on April 11, 1876, in Venice, buried on San Lazzaro. Gevorg Hyurmyuzyan remains a brilliant continuer of the Mekhitarist translation school, opening the treasury of world culture to Armenian readers and inspiring generations with boundless love for knowledge and literature.

—

Ղևոնդ Ալիշանը մահացել է 1901 թվականի նոյեմբերի 9-ին Սուրբ Ղազար կղզում, Վենետիկ, Իտալիայի թագավորություն՝ կյանքի 81-րդ տարում, թողնելով հետևում հայագիտության, բանաստեղծության և պատմագրության անգնահատելի ժառանգություն՝ որպես Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության գմբեթ (1838), Ֆրանսիական ակադեմիայի Պատվո լեգեոնի դափնեկիր (1886), Ենայի փիլիսոփայական ակադեմիայի պատվավոր դոկտոր, հայ ռոմանտիզմի հիմնադիրներից և «Հայապատում», «Շիրակ», «Այրարատ», «Սիսական» աշխատությունների հեղինակ։

Ծնվել է 1820 թվականի հուլիսի 6 (18)-ին Կոստանդնուպոլսում, Օսմանյան կայսրություն, դրամագետ–հնագետի ընտանիքում։ 1830-1832 թվականներին սովորել է Չալըխյան վարժարանում, 1832-1841 թվականներին՝ Վենետիկի Մխիթարյանների դպրոցում։ 1841-1850 և 1866-1872 թվականներին ուսուցչություն է արել Ռափայելյան վարժարանում, 1848 թվականից՝ տեսուչ, 1849-1851 թվականներին՝ «Բազմավեպ»-ի խմբագիր, 1859-1861 թվականներին՝ Փարիզի Մուրատյան վարժարանում։ 1872 թվականից ամբողջովին նվիրվել է գիտական աշխատանքին։ Գրական ասպարեզ է իջել բանաստեղծությամբ՝ գրաբարով կրոնական թեմաներով, հետագայում աշխարհաբարով՝ «Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ», «Հրազդան», «Մասիսու սարերն», «Աշոտ Երկաթ ի ծովուն Սեւանայ» պոեմներով։ Հրատարակել է «Յուշիկք հայրենեաց հայոց» արձակը, «Հայոց երգք ռամկականք» (1852) բանահավաքությունը, թարգմանել Շիլլերից։ Գիտական գործերից՝ «Տեղագիր Հայոց Մեծաց» (1855), «Շիրակ» (1881), «Սիսուան» (1885), «Այրարատ» (1890), «Սիսական» (1893), «Հայբուսակ» (1895), «Հայապատում» (1901), «Հայ-Վենետ» (1896)։ Հրատարակել է Կիրակոս Գանձակեցու, Խոսրով Անձևացու, «Սոփերք հայկականք» 22 հատորները։ Թաղվել է Սուրբ Ղազար կղզում, նրա կիսանդրին կանգնեցված է Երևանում։ Ղևոնդ Ալիշանը հայ ժողովրդի հոգևոր և գիտական վերածննդի խորհրդանիշն է, ում գործերը շարունակում են լինել հայագիտության հիմնասյուներ՝ ոգեշնչելով սերունդներին հայրենասիրությամբ, գիտելիքով և հայկական ինքնության պահպանմամբ։

—

### Русский
Великий отец Сан-Ладзаро: Армянский филолог, поэт, историк

Гевонд Алишан скончался 9 ноября 1901 года на острове Сан-Ладзаро, Венеция, Королевство Италия, на 81-м году жизни, оставив неоценимое наследие арменистики, поэзии и историографии как член Мхитарянской конгрегации Венеции и её настоятель (1838), кавалер ордена Почётного легиона Французской академии (1886), почётный доктор Йенской философской академии, один из основоположников армянского романтизма и автор трудов «Айапатум», «Ширак», «Айрарат», «Сисакан». Родился 6 (18) июля 1820 года в Константинополе, Османская империя, в семье нумизмата-археолога. В 1830–1832 годах учился в школе Чалыхян, в 1832–1841 — в школе мхитаристов Венеции. В 1841–1850 и 1866–1872 годах преподавал в Рафаэлянской семинарии, с 1848 — инспектор, в 1849–1851 — редактор журнала «Базмавеп», в 1859–1861 — в Муратовской школе Парижа. С 1872 года полностью посвятил себя научной деятельности. В литературу вошёл как поэт — сначала на грабаре религиозными темами, затем на ашхарабаре: «Плачу о тебе, Армянская страна», «Раздан», «Горы Масиса», «Ашот Еркат в Севанском море». Издал прозаическое «Воспоминания об армянской родине», фольклорный сборник «Армянские народные песни» (1852), переводы Шиллера. Научные труды: «Топография Великой Армении» (1855), «Ширак» (1881), «Сисуан» (1885), «Айрарат» (1890), «Сисакан» (1893), «Айбусак» (1895), «Айапатум» (1901), «Армяно-Венецианские отношения» (1896). Издал Киракоса Гандзакеци, Хосрова Анзеварци, 22 тома «Соперки». Погребён на Сан-Ладзаро, его бюст установлен в Ереване. Гевонд Алиšan — символ духовного и научного возрождения армянского народа, чьи труды остаются столпами арменистики, вдохновляя поколения патриотизмом, знанием и сохранением армянской идентичности.

—

### English
Great Father of San Lazzaro: Armenian Philologist, Poet, Historian

Ghevond Alishan passed away on November 9, 1901, on the island of San Lazzaro degli Armeni, Venice, Kingdom of Italy, at the age of 81, leaving an invaluable legacy in Armenian studies, poetry, and historiography as a member and later abbot (1838) of the Mekhitarist Congregation of Venice, recipient of the French Legion of Honor (1886), honorary doctor of Jena Philosophical Academy, one of the founders of Armenian Romanticism, and author of *Hayapatoum*, *Shirak*, *Ayrarat*, *Sisakan*. Born on July 6 (18), 1820, in Constantinople, Ottoman Empire, into a family of a numismatist-archaeologist. From 1830–1832 studied at Chalykhian School, from 1832–1841 at the Mekhitarist school in Venice. Taught at Raphael Seminary in 1841–1850 and 1866–1872, served as inspector from 1848, editor of *Bazmavep* in 1849–1851, teacher at Murat School in Paris in 1859–1861. From 1872 devoted himself entirely to scholarship. Entered literature as a poet — initially in Classical Armenian on religious themes, later in Modern Armenian with poems like “I Mourn for You, Armenian Land,” “Hrazdan,” “Mountains of Masis,” “Ashot Yerkat in Lake Sevan.” Published prose *Memories of the Armenian Fatherland*, folklore collection *Armenian Folk Songs* (1852), translations of Schiller. Major scholarly works: *Topography of Greater Armenia* (1855), *Shirak* (1881), *Sisuan* (1885), *Ayrarat* (1890), *Sisakan* (1893), *Haybusak* (1895), *Hayapatoum* (1901), *Armeno-Venetian Relations* (1896). Edited Kirakos Gandzaketsi, Khosrov Anjevatsi, and 22 volumes of *Sopherk*. Buried on San Lazzaro; his bust stands in Yerevan. Ghevond Alishan is a symbol of the spiritual and scholarly renaissance of the Armenian people; his works remain pillars of Armenian studies, inspiring generations with patriotism, knowledge, and preservation of Armenian identity.

—

2000 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ֆրանսիայի Սենատը ընդունեց բանաձև, որով պաշտոնապես ճանաչեց 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում՝ դառնալով առաջին խոշոր եվրոպական երկիրը, որը օրենսդրորեն հաստատեց այս ճանաչումը: Բանաձևը, որը նախաձեռնել էր սենատոր Ժակ Օդիարը, ընդունվեց միաձայն՝ 302 ձայնով, և պահանջում էր Ֆրանսիայի կառավարությունից ճանաչել Ցեղասպանությունը որպես պետական քաղաքականություն:

Այս իրադարձությունը դարձավ հայկական դիասպորայի և Հայաստանի համար մեծ հաղթանակ՝ խորհրդանշելով միջազգային ճանաչման սկիզբը և խթանելով այլ երկրների նման քայլերը: Բանաձևը ընդունվեց Ֆրանսիայի Ազգային Ժողովի 1998 թվականի հունվարի 29-ի որոշումից հետո, երբ արդեն ճանաչվել էր Ցեղասպանությունը, բայց Սենատի քվեարկությունը ամրապնդեց այն օրենքի մակարդակով:

**Նախապատմություն** 
Ֆրանսիան 20-րդ դարի սկզբից աջակցել էր հայերին՝ ընդունելով հազարավոր փախստականներ 1915 թվականի Ցեղասպանությունից հետո: 1980-ական թվականներին ֆրանսահայ համայնքը (մոտ 400,000 մարդ) ակտիվորեն պայքարում էր ճանաչման համար: 1995 թվականին Ֆրանսիան նշեց Ցեղասպանության 80-ամյակը, իսկ 1998 թվականին Ազգային Ժողովը ընդունեց օրենք՝ ճանաչելով Ցեղասպանությունը: Սակայն Սենատի բանաձևը պահանջվում էր ամբողջական օրենքի համար: 2000 թվականին, Եվրոպայի Խորհրդի ճնշման և ֆրանսահայ կազմակերպությունների (օրինակ՝ CCAF) ջանքերով, բանաձևը ներկայացվեց Սենատ: Թուրքիան սաստիկ դիմադրեց՝ սպառնալով տնտեսական պատժամիջոցներով, բայց Ֆրանսիան չզիջեց:

**Բանաձևի ընդունման ընթացքը** 
Նոյեմբերի 8-ի նիստում սենատորները միաձայն ընդունեցին բանաձևը՝ «Ֆրանսիան հրապարակայնորեն ճանաչում է 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը»: Ընդունումից հետո նախագահ Ժակ Շիրակը հաստատեց այն, և 2001 թվականի հունվարի 29-ին օրենք դարձավ: Այս քայլը խթանեց այլ երկրներին՝ Իտալիա (2000), Շվեյցարիա (2003) և այլն:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Բանաձևը դարձավ հայկական դիասպորայի հաղթանակ՝ ամրապնդելով ճանաչման գործընթացը: Ֆրանսիան դարձավ առաջին երկիրը, որը քրեականացրեց Ցեղասպանության ժխտումը (2016 թ.): Այն խորհրդանշեց ֆրանս-հայկական բարեկամությունը և նպաստեց Հայաստանի միջազգային դիրքերի ամրապնդմանը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության և արդարության հաղթանակը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2000 թ. նոյեմբերի 8
– **Ձայներ**: Միաձայն՝ 302
– **Հեղինակ**: Սենատոր Ժակ Օդիար
– **Հետագա զարգացում**: 2001 թ. օրենք

(Աղբյուրներ՝ Ֆրանսիայի Սենատի արխիվներ, Հայկական Գրականություն, UNESCO-ի զեկույցներ):

—

### Русская версия

День Армянской Справедливости: Французская Резолюция”

8 ноября 2000 года Сенат Франции принял резолюцию, официально признав Геноцид армян 1915 года в Османской империи, став первой крупной европейской страной, законодательно закрепившей это признание. Резолюция, инициированная сенатором Жаком Одиаром, была принята единогласно — 302 голосами — и требовала от правительства Франции признать Геноцид как государственную политику. Это событие стало большой победой для армянской диаспоры и Армении, символизируя начало международного признания и стимулируя аналогичные шаги других стран. Резолюция последовала за решением Национального Собрания Франции от 29 января 1998 года, но голосование Сената укрепило его на уровне закона.

**Предыстория** 
Франция с начала XX века поддерживала армян, приняв тысячи беженцев после Геноцида 1915 года. В 1980-х годах франко-армянская община (около 400,000 человек) активно боролась за признание. В 1995 году отметили 80-летие Геноцида, а в 1998 году Национальное Собрание приняло закон о признании. Однако для полного закона требовалось решение Сената. В 2000 году, под давлением Совета Европы и франко-армянских организаций (например, CCAF), резолюция была представлена в Сенат. Турция резко протестовала, угрожая экономическими санкциями, но Франция не отступила.

**Процесс принятия резолюции** 
На заседании 8 ноября сенаторы единогласно приняли резолюцию: «Франция публично признаёт Геноцид армян 1915 года». После принятия президент Жак Ширак утвердил её, и 29 января 2001 года она стала законом. Этот шаг стимулировал другие страны — Италию (2000), Швейцарию (2003) и др.

**Последствия для армян** 
Резолюция стала победой армянской диаспоры, укрепив процесс признания. Франция стала первой страной, криминализовавшей отрицание Геноцида (2016). Она символизировала франко-армянскую дружбу и способствовала укреплению позиций Армении на международной арене. Как армянский историк, я вижу в этом победу стойкости и справедливости армянского народа.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 ноября 2000 г.
– **Голоса**: Единогласно — 302
– **Инициатор**: Сенатор Жак Одиар
– **Дальнейшее развитие**: Закон 2001 г.

(Источники: Архивы Сената Франции, Армянская литература, отчеты UNESCO).

—

### English Version

Day of Armenian Justice: The French Resolution”

On November 8, 2000, the French Senate adopted a resolution officially recognizing the Armenian Genocide of 1915 in the Ottoman Empire, becoming the first major European country to legislate this recognition. The resolution, initiated by Senator Jacques Odiar, was passed unanimously — 302 votes — and called on the French government to recognize the Genocide as state policy. This event was a major victory for the Armenian diaspora and Armenia, symbolizing the start of international recognition and encouraging similar actions by other countries. The resolution followed the French National Assembly’s decision of January 29, 1998, but the Senate vote elevated it to law level.

**Background** 
France supported Armenians from the early 20th century, accepting thousands of refugees after the 1915 Genocide. In the 1980s, the Franco-Armenian community (about 400,000 people) actively campaigned for recognition. The 80th anniversary was marked in 1995, and in 1998, the National Assembly passed a law recognizing the Genocide. However, Senate approval was needed for full legislation. In 2000, under pressure from the Council of Europe and Franco-Armenian organizations (e.g., CCAF), the resolution was submitted to the Senate. Turkey vehemently opposed it, threatening economic sanctions, but France stood firm.

**Adoption Process** 
At the session on November 8, senators unanimously passed the resolution: “France publicly recognizes the Armenian Genocide of 1915.” President Jacques Chirac ratified it, and on January 29, 2001, it became law. This step inspired other countries — Italy (2000), Switzerland (2003), and more.

**Consequences for Armenians** 
The resolution was a triumph for the Armenian diaspora, strengthening the recognition process. France became the first country to criminalize Genocide denial (2016). It symbolized Franco-Armenian friendship and bolstered Armenia’s international standing. As an Armenian historian, I see in it the victory of Armenian resilience and justice.

**Key Facts**
– **Date**: November 8, 2000
– **Votes**: Unanimously — 302
– **Initiator**: Senator Jacques Odiar
– **Further Development**: Law in 2001

(Sources: Archives of the French Senate, Armenian literature, UNESCO reports).

—

### Version française

Résolution du Sénat français  — Reconnaissance du génocide arménien de 1915**

Le 8 novembre 2000, le Sénat français a adopté à l’unanimité (302 voix) une résolution reconnaissant officiellement le génocide arménien de 1915 dans l’Empire ottoman, faisant de la France le premier grand pays européen à légiférer sur cette reconnaissance. Initiée par le sénateur Jacques Odiar, la résolution exigeait du gouvernement français qu’il reconnaisse le génocide comme politique d’État. Cet événement fut une victoire majeure pour la diaspora arménienne et l’Arménie, marquant le début de la reconnaissance internationale et incitant d’autres pays à suivre l’exemple. Elle faisait suite à la décision de l’Assemblée nationale du 29 janvier 1998, mais le vote du Sénat l’éleva au rang de loi.

**Contexte historique** 
Dès le début du XXe siècle, la France accueillit des milliers de rescapés du génocide de 1915. Dans les années 1980, la communauté arménienne de France (environ 400 000 personnes) mena une lutte active pour la reconnaissance. Le 80e anniversaire fut commémoré en 1995 et, en 1998, l’Assemblée nationale vota une première loi. Il manquait toutefois l’aval du Sénat pour une loi complète. En 2000, sous la pression du Conseil de l’Europe et des organisations arméno-françaises (notamment le CCAF), la résolution fut présentée au Sénat. La Turquie protesta violemment, menaçant de sanctions économiques, mais la France tint bon.

**Processus d’adoption** 
Lors de la séance du 8 novembre, les sénateurs adoptèrent à l’unanimité le texte : « La France reconnaît publiquement le génocide arménien de 1915. » Le président Jacques Chirac promulgua la résolution, qui devint loi le 29 janvier 2001. Ce vote inspira d’autres pays : Italie (2000), Suisse (2003), etc.

**Conséquences pour les Arméniens** 
Cette résolution fut un triomphe pour la diaspora arménienne et renforça le processus mondial de reconnaissance. La France devint le premier pays à pénaliser le négationnisme du génocide (2016). Elle symbolisa l’amitié franco-arménienne et consolida la position internationale de l’Arménie. En tant qu’historien arménien, j’y vois la victoire de la résilience et de la justice du peuple arménien.

**Faits clés**
– **Date** : 8 novembre 2000
– **Votes** : unanime – 302 voix
– **Initiateur** : sénateur Jacques Odiar
– **Suite** : loi promulguée le 29 janvier 2001

(Sources : Archives du Sénat français, littérature arménienne, rapports UNESCO).

—

### Türkçe Versiyon

Fransa Senatosu Kararı — 1915 Ermeni Soykırımının Tanınması

8 Kasım 2000’de Fransa Senatosu, Osmanlı İmparatorluğu’nda 1915’te gerçekleşen Ermeni Soykırımını resmen tanıyan kararı oybirliğiyle (302 oy) kabul etti ve bu tanıma yasalaştırılan ilk büyük Avrupa ülkesi oldu. Senatör Jacques Odiar’ın öncülüğünde sunulan karar, Fransa hükümetinden Soykırımı devlet politikası olarak tanımasını talep ediyordu. Bu olay Ermeni diasporası ve Ermenistan için büyük bir zaferdi; uluslararası tanınma sürecinin başlangıcını simgeledi ve diğer ülkeleri benzer adımlar atmaya teşvik etti. Karar, Fransa Ulusal Meclisi’nin 29 Ocak 1998 tarihli kararını takip ediyordu ancak Senato oyu bunu yasa düzeyine yükseltti.

**Arka Plan** 
Fransa, 20. yüzyılın başından itibaren Ermenilere destek vermiş, 1915 Soykırımı’ndan sonra binlerce mülteci kabul etmişti. 1980’lerde Fransa’daki Ermeni toplumu (yaklaşık 400.000 kişi) tanıma mücadelesini yoğunlaştırdı. 1995’te 80. yıl anıldı, 1998’de Ulusal Meclis tanıma yasası çıkardı. Ancak tam yasa için Senato onayı gerekiyordu. 2000’de Avrupa Konseyi baskısı ve Fransa Ermeni örgütlerinin (örneğin CCAF) çabalarıyla karar Senatoya sunuldu. Türkiye sert tepki gösterdi, ekonomik yaptırımlar tehdidinde bulundu ama Fransa geri adım atmadı.

**Kabul Süreci** 
8 Kasım oturumunda senatörler oybirliğiyle şu metni kabul etti: « Fransa, 1915 Ermeni Soykırımını açıkça tanır. » Devlet Başkanı Jacques Chirac kararı onayladı ve 29 Ocak 2001’de yasa haline geldi. Bu adım diğer ülkeleri etkiledi: İtalya (2000), İsviçre (2003) vb.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Karar Ermeni diasporasının zaferi oldu, küresel tanıma sürecini güçlendirdi. Fransa, soykırım inkârını suç sayan ilk ülke oldu (2016). Fransız-Ermeni dostluğunun sembolü haline geldi ve Ermenistan’ın uluslararası konumunu pekiştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni halkının direnişinin ve adaletin zaferini görüyorum.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 8 Kasım 2000
– **Oylar**: Oybirliği – 302
– **Öneren**: Senatör Jacques Odiar
– **Devamı**: 29 Ocak 2001’de yasa

(Kaynaklar: Fransa Senatosu arşivleri, Ermeni edebiyatı, UNESCO raporları).

1995 թվականի նոյեմբերի 7-ին ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիա նահանգի Ֆրեզնո քաղաքում մահացավ Վարազդատ Սամվելի Սամվելյանը՝ մեծն Վարազը, հայ քանդակագործ և նկարիչ, ով իր գործերով կյանք տվեց հայկական հերոսներին և պատմությանը: Այս անմահ մաեստրոն, ով ծնվել էր 1917 թվականի ապրիլի 24-ին Երևանում (Ռուսական կայսրություն), թողեց ժառանգություն, որը դինամիզմով և թարմ արտահայտչամիջոցներով շարունակում է ոգեշնչել սերունդներին:

Վարազի կյանքը լի էր դրամատիկ շրջադարձերով: 1938 թվականին ավարտել էր Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը, իսկ 1939-ին մասնակցել Խալխին Գոլի և Հայրենական պատերազմներին: Գերվել էր, փախել ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարներից և Ֆրանսիայում միացել Դիմադրության շարժմանը: Աշակերտել էր Ֆ. Լե�’accès և Ա. Լոտիին: 1946 թվականից բնակվել էր ԱՄՆ-ում (1957-ից՝ Ֆրեզնոյում), որտեղ ստեղծել էր իր լավագույն գործերը:

Նրա քանդակները՝ լցված դինամիզմով և կենդանությամբ, դարձան հայկական մշակույթի խորհրդանիշներ: «Քնարահարը» (գրանիտ, 1960), «Քենեդի» (ցեմենտ, 1964), «Սասունցի Դավիթ» (կոփածո պղինձ, 1970, Ֆրեզնոյի քաղաքապետարանի առջև), «Վարդան Մամիկոնյան» (ցեմենտ, 1972), «Վիլյամ Սարոյան» (գրանիտ, 1974; բրոնզ, 1984, Սարոյանի թանգարանի պատին): Վարազը հեղինակ էր նաև գրաֆիկական և գեղանկարչական գործերի, ինչպես «Ծովափ Նիս քաղաքում», «Ձիերը ծովափին», «Մայիսի 1-ը Փարիզում», «Պատերազմի արհավիրքը»: Մտերիմ էր Վիլյամ Սարոյանի հետ և գրել հուշագրություններ:

Նրա գործերը ցուցադրվել են Ֆրանսիայում, Կոլումբիայում, Ճապոնիայում, ԱՄՆ-ում, Մեքսիկայում և սեփական Ժամանակակից արվեստի թանգարանում (Ֆրեզնո): 2010 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Հայաստանի Շիրակի մարզի Արթիկ քաղաքում «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամը կառուցել էր Վարազ Սամվելյանի անվան մշակույթի կենտրոն: Վարազը ոչ միայն քանդակագործ էր, այլև կյանքի մարտիկ՝ իր արվեստով հավերժացրած հայկական ոգին:

#### Версия на русском:

Скульптор, увековечивший армянских героев

7 ноября 1995 года в Фресно (Калифорния, США) ушёл в вечность Вараздат Самвелович Самвелян — великий Вараз, армянский скульптор и художник, чьи работы оживили армянских героев и историю. Этот бессмертный маэстро, родившийся 24 апреля 1917 года в Ереване (Российская империя), оставил наследие, полное динамизма и свежих выразительных средств, вдохновляющее поколения.

Жизнь Варазa была полна драматических поворотов: в 1938 году он окончил ЕГАТ, в 1939-м участвовал в боях на Халхин-Голе и Великой Отечественной войне. Попал в плен, бежал из фашистских концлагерей, во Франции присоединился к Движению Сопротивления. Учился у Ф. Леже и А. Лота. С 1946 года жил в США (с 1957-го — во Фресно), где создал свои лучшие произведения.

Его скульптуры, наполненные динамизмом и живостью, стали символами армянской культуры: «Лирник» (гранит, 1960), «Кеннеди» (цемент, 1964), «Сасунский Давид» (кованая медь, 1970, перед мэрией Фресно), «Вардан Мамиконян» (цемент, 1972), «Уильям Сароян» (гранит, 1974; бронза, 1984, на стене музея Сарояна). Вараз — автор графических и живописных работ, таких как «Берег моря в Ницце», «Лошади на берегу», «1 мая в Париже», «Ужасы войны». Был близок с Уильямом Сарояном и написал мемуары.

Его работы выставлялись во Франции, Колумбии, Японии, США, Мексике и в собственном Музее современного искусства (Фресно). 1 сентября 2010 года в Артике (Ширакская область, Армения) Фонд «Армения» построил культурный центр имени Варазa Самвеляна. Вараз был не просто скульптором, а бойцом жизни, увековечившим армянский дух в своём искусстве.

#### English Version:

The Sculptor Who Immortalized Armenian Heroes)
On November 7, 1995, in Fresno (California, USA), Varazdat Samvelovich Samvelyan — the great Varaz, Armenian sculptor and artist — entered eternity, his works immortalizing Armenian heroes and history. This immortal maestro, born on April 24, 1917, in Yerevan (Russian Empire), left a legacy full of dynamism and fresh expressive means, inspiring generations.

Varaz’s life was filled with dramatic turns: in 1938, he graduated from YeGAT; in 1939, he participated in the Khalkhin Gol battles and the Great Patriotic War. Captured, he escaped fascist concentration camps and joined the Resistance Movement in France. He studied under F. Léger and A. Lhote. From 1946, he lived in the USA (from 1957 — in Fresno), creating his finest works.

His sculptures, characterized by dynamism and vitality, became symbols of Armenian culture: “The Lyre Player” (granite, 1960), “Kennedy” (cement, 1964), “Sasuntsi David” (forged copper, 1970, in front of Fresno City Hall), “Vardan Mamikonyan” (cement, 1972), “William Saroyan” (granite, 1974; bronze, 1984, on the wall of Saroyan’s museum). Varaz authored graphic and painting works like “Seashore in Nice,” “Horses on the Beach,” “May 1 in Paris,” “Horrors of War.” He was close to William Saroyan and wrote memoirs.

His works were exhibited in France, Colombia, Japan, the USA, Mexico, and his own Museum of Modern Art (Fresno). On September 1, 2010, in Artik (Shirak Province, Armenia), the “Armenia” Pan-Armenian Fund built a cultural center named after Varaz Samvelyan. Varaz was not just a sculptor but a warrior of life, eternalizing the Armenian spirit in his art.

Դիեգո Արմանդո Մարադոնան ծնվել է 1960 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Բուենոս Այրեսում, Արգենտինա։ Արգենտինացի ֆուտբոլիստ, համաշխարհահռչակ լեգենդ, աշխարհի չեմպիոն (1986), ՖԻՖԱ-ի «դարի ֆուտբոլիստ» (2000), ով իր կյանքում խոր կապեր է ունեցել հայկական համայնքի հետ՝ ֆուտբոլի, բարեգործության և անձնական հարգանքի միջոցով։

Մարադոնայի հայկական կապը սկսվել է 1996 թվականին, երբ Հայաստանի հավաքականը հյուրընկալվել է Արգենտինայում, և նրա «Բոկա Ժունիորս» ակումբը խաղացել է հայ ֆուտբոլիստների դեմ։ Դիեգոն առաջարկել է խաղալ մեկ խաղակես հայկական հավաքականի կազմում՝ ցույց տալով հարգանք։ Արամայիս Թոնոյանը հիշում է, որ Մարադոնան խաղից հետո հյուրասիրել է հայերին ռեստորան ու հայերեն «Ձեր կենաց» արտասանելով և ասել է , որ հայերն  «ամենից հարգալից պրոֆեսիոնալներն են»։ Արմեն Շահգելդյանը հիշում է, որ Մարադոնան հայկական ֆուտբոլիստներին անվանել է «հայկական եղբայրներ», պարել հայկական երաժշտության տակ և ասել. «Միայն հայերն են այսպես»։

Մարադոնայի հարգանքը հայերի նկատմամբ արտահայտվել է նաև 1981 թվականի ապրիլի 24-ին, երբ ի հիշատակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի և ի պատիվ Նորայր Նաքիսի՝ Արգենտինայի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի անդամի, Մարադոնան դաշտ է դուրս եկել եռագույն հայկական դրոշով։ Նաքիսը, ով 1978 թվականից կազմակերպել է աշխարհի առաջնությունը, 1981-2013 թվականներին մասնակցել Ալբիսելեստեի խաղերին, 2011 թվականին դարձել ֆեդերացիայի փոխնախագահ, հետագայում՝ Ինդեպենդիենտե ակումբի փոխնախագահ և Արմենո Դեպորտիվո ակումբի նախագահ, ասել է. «Ոչ մի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, ով ունի Մարադոնայի ներուժի 10%-ը, այդպես չէր անի, նույնիսկ եթե խնդրեին։ Մարադոնան գիտակցաբար գնաց այդ քայլին, քանի որ հարգում է հայերին և գիտի Հայաստանի մասին»։

Մարադոնան շարունակել է աջակցել հայկական համայնքին, մասնակցել ցեղասպանության հիշատակի միջոցառումներին, իսկ 2018 թվականին Երևանում հանդիպել հայ ֆուտբոլիստներին՝ ասելով, որ «հայերը ֆուտբոլում կռվում են հոգով»։ 2020 թվականի մահից հետո հայ ֆուտբոլիստները հարգանքի տուրք են մատուցել նրան՝ հիշելով 1996-ի ջերմությունը և 1981-ի դրոշը։ Մարադոնան հայերի համար խորհրդանիշ է հարգանքի, որը գերազանցում է սպորտը՝ ցույց տալով ֆուտբոլի կամրջող ուժը, և նրա հիշատակը ոգեշնչում է հայ ֆուտբոլիստներին։

—

### Русский
Диего Марадона, Армения и армяне

Диего Армандо Марадона родился 30 октября 1960 года в Буэнос-Айресе, Аргентина. Аргентинский футболист, всемирная легенда, чемпион мира (1986), лучший футболист XX века по версии ФИФА (2000), чья жизнь была тесно связана с армянами через футбол, благотворительность и личное уважение. Связь Марадоны с армянами началась в 1996 году во время турне сборной Армении по Латинской Америке, когда его «Бока Хуниорс» сыграл с армянами. Диего предложил провести один тайм за сборную Армении, показав уважение. Арамаис Тоноян вспоминает тост на армянском «За вас» и слова о том, что армяне  — «самые уважительные профессионалы». Армен Шахгельдян помнит, как Марадона называл армян «армянскими братьями», танцевал под армянскую музыку и говорил: «Только армяне так могут».

Уважение Марадоны к армянам проявилось 24 апреля 1981 года, когда в память о жертвах Геноцида армян и в честь Норайра Накиса — члена Федерации футбола Аргентины — он вышел на поле с трёхцветным армянским флагом. Накис, организатор ЧМ-1978, участник матчей Альбиселесте в 1981–2013 годах, вице-президент федерации (2011), позже вице-президент «Индепендьенте» и президент «Армено Депортиво», сказал: «Ни один профессионал с 10% потенциала Марадоны не сделал бы этого, даже по просьбе. Марадона сделал сознательно, потому что уважает армян и знает об Армении».

Марадона продолжал поддерживать армянскую общину, участвовал в мероприятиях памяти геноцида, а в 2018 году в Ереване сказал, что «армяне играют в футбол душой». После смерти в 2020 году армянские футболисты почтили его, вспомнив 1996 год и флаг 1981-го. Для армян Марадона — символ уважения за пределами спорта, мост между народами, и его память вдохновляет армянских футболистов.

—

### English
Diego Maradona, Armenia, and Armenians

Diego Armando Maradona was born on October 30, 1960, in Buenos Aires, Argentina. Argentine footballer, global legend, world champion (1986), FIFA’s Player of the 20th Century (2000), whose life was deeply connected to Armenians through football, charity, and personal respect. Maradona’s Armenian ties began in 1996 during Armenia’s Latin American tour, when his “Boca Juniors” played against Armenians. He offered to play one half for Armenia, showing respect. Aramayis Tonoyan recalls the Armenian toast “To You” and Maradona’s words that Armenians are “the most respectful professionals.” Armen Shahgeldyan remembers Maradona calling Armenians “Armenian brothers,” dancing to Armenian music, and saying: “Only Armenians can do this.”

Maradona’s respect peaked on April 24, 1981, when, in memory of Armenian Genocide victims and honoring Norayr Nakis — a member of Argentina’s Football Federation — he took the field with the tricolor Armenian flag. Nakis, organizer of the 1978 World Cup, involved in Albiceleste matches from 1981–2013, vice-president of the federation (2011), later vice-president of Independiente and president of Armenio Deportivo, said: “No professional with 10% of Maradona’s potential would do this, even if asked. Maradona did it consciously because he respects Armenians and knows about Armenia.”

Maradona continued supporting the Armenian community, attending genocide commemorations, and in 2018 in Yerevan said Armenians “play football with soul.” After his 2020 death, Armenian footballers honored him, recalling 1996 warmth and the 1981 flag. For Armenians, Maradona is a symbol of respect beyond sport, a bridge between peoples, and his memory inspires Armenian footballers.

—