Քանդակագործ, որի գործերը հավերժացրին հայկական հերոսներին

1995 թվականի նոյեմբերի 7-ին ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիա նահանգի Ֆրեզնո քաղաքում մահացավ Վարազդատ Սամվելի Սամվելյանը՝ մեծն Վարազը, հայ քանդակագործ և նկարիչ, ով իր գործերով կյանք տվեց հայկական հերոսներին և պատմությանը: Այս անմահ մաեստրոն, ով ծնվել էր 1917 թվականի ապրիլի 24-ին Երևանում (Ռուսական կայսրություն), թողեց ժառանգություն, որը դինամիզմով և թարմ արտահայտչամիջոցներով շարունակում է ոգեշնչել սերունդներին:

Վարազի կյանքը լի էր դրամատիկ շրջադարձերով: 1938 թվականին ավարտել էր Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը, իսկ 1939-ին մասնակցել Խալխին Գոլի և Հայրենական պատերազմներին: Գերվել էր, փախել ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարներից և Ֆրանսիայում միացել Դիմադրության շարժմանը: Աշակերտել էր Ֆ. Լե�’accès և Ա. Լոտիին: 1946 թվականից բնակվել էր ԱՄՆ-ում (1957-ից՝ Ֆրեզնոյում), որտեղ ստեղծել էր իր լավագույն գործերը:

Նրա քանդակները՝ լցված դինամիզմով և կենդանությամբ, դարձան հայկական մշակույթի խորհրդանիշներ: «Քնարահարը» (գրանիտ, 1960), «Քենեդի» (ցեմենտ, 1964), «Սասունցի Դավիթ» (կոփածո պղինձ, 1970, Ֆրեզնոյի քաղաքապետարանի առջև), «Վարդան Մամիկոնյան» (ցեմենտ, 1972), «Վիլյամ Սարոյան» (գրանիտ, 1974; բրոնզ, 1984, Սարոյանի թանգարանի պատին): Վարազը հեղինակ էր նաև գրաֆիկական և գեղանկարչական գործերի, ինչպես «Ծովափ Նիս քաղաքում», «Ձիերը ծովափին», «Մայիսի 1-ը Փարիզում», «Պատերազմի արհավիրքը»: Մտերիմ էր Վիլյամ Սարոյանի հետ և գրել հուշագրություններ:

Նրա գործերը ցուցադրվել են Ֆրանսիայում, Կոլումբիայում, Ճապոնիայում, ԱՄՆ-ում, Մեքսիկայում և սեփական Ժամանակակից արվեստի թանգարանում (Ֆրեզնո): 2010 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Հայաստանի Շիրակի մարզի Արթիկ քաղաքում «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամը կառուցել էր Վարազ Սամվելյանի անվան մշակույթի կենտրոն: Վարազը ոչ միայն քանդակագործ էր, այլև կյանքի մարտիկ՝ իր արվեստով հավերժացրած հայկական ոգին:

#### Версия на русском:

Скульптор, увековечивший армянских героев

7 ноября 1995 года в Фресно (Калифорния, США) ушёл в вечность Вараздат Самвелович Самвелян — великий Вараз, армянский скульптор и художник, чьи работы оживили армянских героев и историю. Этот бессмертный маэстро, родившийся 24 апреля 1917 года в Ереване (Российская империя), оставил наследие, полное динамизма и свежих выразительных средств, вдохновляющее поколения.

Жизнь Варазa была полна драматических поворотов: в 1938 году он окончил ЕГАТ, в 1939-м участвовал в боях на Халхин-Голе и Великой Отечественной войне. Попал в плен, бежал из фашистских концлагерей, во Франции присоединился к Движению Сопротивления. Учился у Ф. Леже и А. Лота. С 1946 года жил в США (с 1957-го — во Фресно), где создал свои лучшие произведения.

Его скульптуры, наполненные динамизмом и живостью, стали символами армянской культуры: «Лирник» (гранит, 1960), «Кеннеди» (цемент, 1964), «Сасунский Давид» (кованая медь, 1970, перед мэрией Фресно), «Вардан Мамиконян» (цемент, 1972), «Уильям Сароян» (гранит, 1974; бронза, 1984, на стене музея Сарояна). Вараз — автор графических и живописных работ, таких как «Берег моря в Ницце», «Лошади на берегу», «1 мая в Париже», «Ужасы войны». Был близок с Уильямом Сарояном и написал мемуары.

Его работы выставлялись во Франции, Колумбии, Японии, США, Мексике и в собственном Музее современного искусства (Фресно). 1 сентября 2010 года в Артике (Ширакская область, Армения) Фонд «Армения» построил культурный центр имени Варазa Самвеляна. Вараз был не просто скульптором, а бойцом жизни, увековечившим армянский дух в своём искусстве.

#### English Version:

The Sculptor Who Immortalized Armenian Heroes)
On November 7, 1995, in Fresno (California, USA), Varazdat Samvelovich Samvelyan — the great Varaz, Armenian sculptor and artist — entered eternity, his works immortalizing Armenian heroes and history. This immortal maestro, born on April 24, 1917, in Yerevan (Russian Empire), left a legacy full of dynamism and fresh expressive means, inspiring generations.

Varaz’s life was filled with dramatic turns: in 1938, he graduated from YeGAT; in 1939, he participated in the Khalkhin Gol battles and the Great Patriotic War. Captured, he escaped fascist concentration camps and joined the Resistance Movement in France. He studied under F. Léger and A. Lhote. From 1946, he lived in the USA (from 1957 — in Fresno), creating his finest works.

His sculptures, characterized by dynamism and vitality, became symbols of Armenian culture: “The Lyre Player” (granite, 1960), “Kennedy” (cement, 1964), “Sasuntsi David” (forged copper, 1970, in front of Fresno City Hall), “Vardan Mamikonyan” (cement, 1972), “William Saroyan” (granite, 1974; bronze, 1984, on the wall of Saroyan’s museum). Varaz authored graphic and painting works like “Seashore in Nice,” “Horses on the Beach,” “May 1 in Paris,” “Horrors of War.” He was close to William Saroyan and wrote memoirs.

His works were exhibited in France, Colombia, Japan, the USA, Mexico, and his own Museum of Modern Art (Fresno). On September 1, 2010, in Artik (Shirak Province, Armenia), the “Armenia” Pan-Armenian Fund built a cultural center named after Varaz Samvelyan. Varaz was not just a sculptor but a warrior of life, eternalizing the Armenian spirit in his art.