“Սա սուլթանական Թուրքիայի և ռուսական ցարիզմի նողկալի հանցագործությունն էր”- Անդրեյ Գրոմիկո

1985 թվականի փետրվարի 21-ին Կ.Դեմիրճյանի առաջարկով քաղբյուրոն քննարկեց Հայոց ցեղասպանության հարցը և չհամաձայնեց ապրիլի 24-ը հռչակել «Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր»։

  Քաղբյուրոյի անդամներ Ն.Տիխոնովը, Ա.Գրոմիկոն, Վ.Գրիշինը դեմ են արտահայտվել այս նախաձեռնությանը։  Մասնավորապես, Ա.Գրոմիկոն, ում դիրքորոշումը որոշիչ եղավ, ով ղեկավարում էր Խորհրդային Միության արտաքին քաղաքականությունը,
«Մենք պետք է առանց էմոցիաների քննարկենք այս հարցը, իհարկե, սա սուլթանական Թուրքիայի և ռուսական ցարիզմի նողկալի հանցագործությունն էր, բայց, ինչպես գիտեք, Լենինի օրոք, որը ղեկավարում էր մեր պետությունը, ցեղասպանության հետ կապված նման հարցեր չառաջացան։
Ուստի հիմա հարց է առաջանում՝ մեզ պե՞տք է հավերժացնել այդ վերաբերմունքը Թուրքիայի նկատմամբ։  Կարծում եմ, որ դաշնակցականներն ավելի շատ են ատում խորհրդային իշխանությունը, քան թուրքերը։  Ուրեմն իրենք ու նրանց աղաղակը մեզ համար չափանիշ չեն կարող լինել։  Ավելին, այն ամենը, ինչ արվում է դրսում, արվում է օտարերկրացի հայերի  քվեների  համար։  Ուստի արտասահմանյան երկրներում անցկացվող բոլոր տեսակի ակցիաների մասին հիշատակումները, իմ կարծիքով, համոզիչ չեն։
Միևնույն ժամանակ, իհարկե, պետք է որոշակի ելք տալ ժողովրդի զգացմունքներին։  Բայց դա պետք է արվի՞ հանրապետական հրամանագրով։  Ի վերջո, նման հրամանագիրը պետք է սահմանի մշտական սգո օր:  Բայց արդյո՞ք սա պետք է ամրագրվի օրենքով:  Ի վերջո, քանի՞ օր սուգ կունենայինք այն ժամանակ մեր երկրում՝ սկսած Բաթու արշավանքից։  Ինչպես գիտեք, մենք նույնիսկ չենք նշում Լենինի մահվան օրը:  Այդ իսկ պատճառով ես շատ կասկածում եմ հանրապետական հրամանագրի հրապարակման անհրաժեշտությանը։
Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի գրառման մեջ առաջարկներ կան միութենական մամուլում ցեղասպանության մասին հոդված տպագրելու վերաբերյալ։  Ինձ թվում է, որ մենք չպետք է մեր «ծանր հրետանին» մտցնենք այս գործի մեջ։  Հայաստանում պետք է ինչ-որ բան անել, այդ թվում, թերեւս, հրապարակել ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի ելույթը, բայց հազիվ թե պետք է համաձայնել մնացած ամեն ինչին։  Ի վերջո, եթե թուրքերն իրենց տարածքում միջուկային հրթիռներ տեղադրեին՝ ուղղված Խորհրդային Միության դեմ, շատ ավելի վտանգավոր կլիներ։
Եզրափակելով ասեմ, որ մենք դեռ պետք է դիտարկենք այս բոլոր առաջարկները և բոլոր գործողությունները հասցնենք նվազագույնի` ևս մեկ անգամ ուշադիր նկատի ունենալով դրանցից յուրաքանչյուրի անհրաժեշտությունը»:

21 февраля 1985 года по предложению К.Демирчяна  Политбюро обсуждало вопрос Геноцида Армян и не дало согласие на объявление 24 апреля “Днем памяти жертв геноцида”. члены Политбюро Н.Тихонов, А.Громыко, В.Гришин, выступили против этой инициативы. В частности, А.Громыко, позиция которого оказалась решающей , руководивший советской внешней политикой, причастными к  Геноциду Армян  1915-1924 годов назвал  не только  султанскую Турцию, но и царскую Россию.
“Мы должны обсудить этот вопрос без эмоций. Конечно, это было гнусное преступление султанской Турции и русского царизма. Но, как известно, при Ленине, который возглавлял наше государство в течение шести лет, такого рода вопросы, связанные с геноцидом, не возникали.
Поэтому сейчас возникает вопрос, а надо ли нам увековечивать такое отношение к Турции? Я думаю, что дашнаки ненавидят Советскую власть больше, чем турок. Так что они и их вопли не могут быть для нас критерием. Причем все, что делается за рубежом, все это делается в погоне за голосами зарубежных армян. Поэтому ссылки на всякого рода акции, проводимые в зарубежных странах, на мой взгляд, не являются убедительными.
В то же время, конечно, какой-то выход чувствам народа надо дать. Но надо ли это делать путем издания республиканского указа? Ведь такой указ должен ввести постоянный День траура. Но нужно ли это закреплять в законе? Ведь сколько бы мы тогда в нашей стране имели траурных дней, начиная с нашествия Батыя! Как вы знаете, мы даже день смерти В.И.Ленина не отмечаем. Вот почему в необходимости издания республиканского указа я очень сомневаюсь.
В записке ЦК Компартии Армении содержатся предложения поместить статью о геноциде в союзной печати. Мне кажется, что не следует вводить в это дело нашу “тяжелую артиллерию”. В Армении что-то нужно делать, в том числе и, возможно, опубликовать выступление первого секретаря ЦК Компартии Армении, а на все остальное вряд ли нам надо давать согласие. Ведь если бы турки поставили на своей территории ядерные ракеты, направленные против Советского Союза, то это было бы куда опаснее.
В заключение я хотел бы сказать, что надо еще посмотреть все эти предложения и провести все мероприятия по минимуму, еще раз тщательно продумав необходимость каждого из них.”

On February 21, 1985, at the suggestion of K. Demirchyan, the Politburo discussed the issue of the Armenian Genocide and did not agree to declare April 24 “Day of Remembrance of the Victims of Genocide”. Politburo members N. Tikhonov, A. Gromyko, V. Grishin, spoke out against this initiative. In particular, A. Gromyko, whose position turned out to be decisive, who led Soviet foreign policy, named not only Sultan Turkey, but also Tsarist Russia as involved in the Armenian Genocide of 1915-1924.  “We must discuss this issue without emotion. Of course, it was a heinous crime of the Sultan’s Turkey and Russian tsarism. But, as is known, under Lenin, who headed our state for six years, such questions related to genocide did not arise.
Therefore, the question now arises: should we perpetuate such an attitude towards Turkey? I think that the Dashnaks hate the Soviet power more than the Turks. So they and their cries cannot be a criterion for us. Moreover, everything that is done abroad is done in pursuit of the votes of foreign Armenians. Therefore, references to all sorts of actions held in foreign countries, in my opinion, are not convincing.
At the same time, of course, some outlet for the feelings of the people must be given. But should this be done by issuing a republican decree? After all, such a decree should introduce a permanent Day of Mourning. But should this be enshrined in law? After all, how many days of mourning would we have in our country then, starting with the invasion of Batu!  As you know, we do not even celebrate the day of V.I. Lenin’s death. That is why I have serious doubts about the need to issue a republican decree.
The note of the Central Committee of the Communist Party of Armenia contains proposals to publish an article about the genocide in the Union press. It seems to me that we should not introduce our “heavy artillery” into this matter. Something needs to be done in Armenia, including, perhaps, publishing the speech of the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, and we hardly need to agree to anything else. After all, if the Turks had placed nuclear missiles on their territory aimed at the Soviet Union, it would have been much more dangerous.
In conclusion, I would like to say that we need to look at all these proposals and carry out all the measures to a minimum, once again carefully considering the need for each of them.”