424 թվականի դեկտեմբերի 28-ը հայոց պատմության մեջ նշանավորվել է որպես Հայ ազնվականության տոն՝ այն օրը, երբ Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևը (Սահակ Պարթև) Պարսկաստանի արքունի դիվանում (գանձարանում) հայտնաբերեց Գահնամակը՝ հայկական ազնվական տների գաղտնի ցուցակը:

Այս փաստաթուղթը, որը պահպանվում էր որպես գաղտնի արխիվ, պարունակում էր հայ ազնվական ընտանիքների անունները, նրանց տոհմային ծագումը, հողատարածքները և պարսկական արքունիքի հետ կապերը: Կաթողիկոս Սահակը, որպես հայ եկեղեցու գլուխ և ազնվականության հովանավոր, գտավ այդ ցուցակը՝ դրանով փաստացի փրկելով հայ ազնվականությունը պարսկական իշխանությունների կողմից հնարավոր ոչնչացումից կամ ձուլումից: Այս հայտնագործությունը դարձավ հայկական ինքնության և ազնվականության պահպանման խորհրդանիշը՝ 5-րդ դարի սկզբին, երբ Հայաստանը գտնվում էր պարսկական ծանր ճնշման տակ:

**Նախապատմություն** 
Այդ ժամանակաշրջանում Հայաստանը կիսված էր Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի միջև: Պարսկական մասում սասանյան արքունիքը փորձում էր վերահսկել հայ ազնվականությունը՝ ստիպելով նրանց ընդունել զրադաշտականությունը և կորցնել իրենց ինքնությունը: Կաթողիկոս Սահակ Պարթևը, որպես Մաշտոցի գործընկեր և հայկական եկեղեցու առաջնորդ, գաղտնի փնտրում էր հայկական ինքնության պահպանման ուղիներ: Գահնամակի հայտնաբերումը թույլ տվեց պահպանել ազնվական տների ծագումը, հողերը և իրավունքները՝ դրանով խոչընդոտելով պարսկական ձուլմանը:

**Իրադարձության նշանակությունը** 
Գահնամակի հայտնաբերումը ոչ միայն փրկեց հայ ազնվականությունը, այլև դարձավ հայկական ինքնության պահպանման խորհրդանիշը: Այս փաստաթուղթը հետագայում օգնեց վերականգնել ազնվական տների իրավունքները՝ Ավարայրի ճակատամարտից (451 թ.) հետո: Այս օրը Հայ Առաքելական Եկեղեցու օրացույցում նշվում է որպես Հայ ազնվականության տոն՝ հիշեցնելով ազգային ինքնության պահպանման կարևորությունը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 424 թ. դեկտեմբերի 28
– **Վայր**: Պարսկաստանի արքունի դիվան (գանձարան)
– **Գլխավոր դերակատար**: Կաթողիկոս Սահակ Պարթև
– **Գտածո**: Գահնամակ՝ հայ ազնվական տների գաղտնի ցուցակ
– **Նշանակություն**: Հայկական ինքնության և ազնվականության պահպանում

(Աղբյուրներ՝ Մովսես Խորենացի «Հայոց Պատմություն», Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Եկեղեցական ավանդություններ):

—

### Русская версия

Возрождение Армянской Аристократии

28 декабря 424 года в истории армянского народа отмечается как День армянской знати — в этот день католикос всех армян Саак Партев обнаружил в персидском царском диване (казначействе) Гахнамак — тайный список армянских знатных родов. Этот документ, хранившийся как секретный архив, содержал имена армянских аристократических семей, их родословные, земельные владения и связи с персидским двором. Католикос Саак, как глава Армянской церкви и покровитель знати, нашёл этот список, фактически спасая армянскую аристократию от возможного уничтожения или ассимиляции персидскими властями. Это открытие стало символом сохранения армянской идентичности и знати в начале V века, когда Армения находилась под тяжёлым персидским давлением.

**Предыстория** 
В тот период Армения была разделена между Византией и Персией. В персидской части Сасанидский двор пытался контролировать армянскую знать, заставляя её принимать зороастризм и терять идентичность. Католикос Саак Партев, соратник Месропа Маштоца и глава Армянской церкви, тайно искал пути сохранения армянской идентичности. Обнаружение Гахнамака позволило сохранить происхождение, земли и права знатных родов, препятствуя персидской ассимиляции.

**Значение события** 
Открытие Гахнамака не только спасло армянскую знать, но и стало символом сохранения армянской идентичности. Этот документ позже помог восстановить права знатных родов после Аварайрской битвы (451 год). Этот день в календаре Армянской Апостольской Церкви отмечается как День армянской знати, напоминая о важности сохранения национальной идентичности.

**Краткие факты**
– **Дата**: 28 декабря 424 г.
– **Место**: Персидский царский диван (казначейство)
– **Главный участник**: Католикос Саак Партев
– **Находка**: Гахнамак — тайный список армянских знатных родов
– **Значение**: Сохранение армянской идентичности и знати

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, Армянская Советская Энциклопедия, церковные предания).

—

### English Version

Revival of Armenian Aristocracy

On December 28, 424, in Armenian history, this day is celebrated as the Day of Armenian Nobility — the day when Catholicos of All Armenians Sahak Partev discovered the Gahnamak in the Persian royal divan (treasury) — the secret list of Armenian noble families. This document, kept as a secret archive, contained the names of Armenian aristocratic families, their genealogies, land holdings, and ties to the Persian court. Catholicos Sahak, as head of the Armenian Church and patron of the nobility, found this list, effectively saving the Armenian aristocracy from possible destruction or assimilation by Persian authorities. This discovery became a symbol of preserving Armenian identity and nobility in the early 5th century, when Armenia was under heavy Persian pressure.

**Background** 
At that time, Armenia was divided between Byzantium and Persia. In the Persian part, the Sasanian court tried to control the Armenian nobility, forcing them to adopt Zoroastrianism and lose their identity. Catholicos Sahak Partev, associate of Mesrop Mashtots and head of the Armenian Church, secretly sought ways to preserve Armenian identity. The discovery of the Gahnamak allowed the preservation of the origin, lands, and rights of noble families, hindering Persian assimilation.

**Significance of the Event** 
The discovery of the Gahnamak not only saved the Armenian nobility but also became a symbol of preserving Armenian identity. This document later helped restore the rights of noble families after the Battle of Avarayr (451). This day in the calendar of the Armenian Apostolic Church is celebrated as the Day of Armenian Nobility, reminding of the importance of preserving national identity.

**Key Facts**
– **Date**: December 28, 424
– **Location**: Persian royal divan (treasury)
– **Key Figure**: Catholicos Sahak Partev
– **Discovery**: Gahnamak — secret list of Armenian noble families
– **Significance**: Preservation of Armenian identity and nobility

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, Armenian Soviet Encyclopedia, church traditions).

—
На фарси (персидский язык)

اشرافی ارمنی 
– **اهمیت**: حفظ هویت ارمنی و اشرافیت

در این روز، کاتولیکوس همه ارمنیان، ساهاک پارتِو، در دیوان سلطنتی پارسی (گنجینه سلطنتی) «گاهنامک» را کشف کرد — فهرست مخفی خاندان‌های اشرافی ارمنی. این سند که به صورت محرمانه نگهداری می‌شد، شامل نام خاندان‌های اشرافی ارمنی، شجره‌نامه‌های آنها، زمین‌هایشان و روابطشان با دربار پارسی بود. کاتولیکوس ساهاک، به عنوان رهبر کلیسای ارمنی و حامی اشرافیت، این فهرست را یافت و عملاً اشراف ارمنی را از نابودی یا آسیمیله شدن احتمالی توسط مقامات پارسی نجات داد. این کشف به نماد حفظ هویت ارمنی و اشرافیت در اوایل قرن پنجم تبدیل شد؛ زمانی که ارمنستان تحت فشار شدید پارسی قرار داشت.

**پیشینه**
در آن دوره، ارمنستان بین بیزانس و پارسی تقسیم شده بود. در بخش پارسی، دربار ساسانی تلاش می‌کرد اشراف ارمنی را تحت کنترل درآورد، آنها را به پذیرش زرتشتی‌گری وادار کند و هویتشان را از بین ببرد. کاتولیکوس ساهاک پارتِو، همکار مسروپ ماشتوتس و رهبر کلیسای ارمنی، به طور پنهانی به دنبال راه‌هایی برای حفظ هویت ارمنی بود. کشف گاهنامک امکان حفظ ریشه، زمین‌ها و حقوق خاندان‌های اشرافی را فراهم کرد و مانع آسیمیله شدن پارسی شد.

**اهمیت رویداد**
کشف گاهنامک نه تنها اشراف ارمنی را نجات داد، بلکه به نماد حفظ هویت ارمنی تبدیل شد. این سند بعدها پس از نبرد آوارایر (۴۵۱ میلادی) به بازگرداندن حقوق خاندان‌های اشرافی کمک کرد. این روز در تقویم کلیسای حواری ارمنی به عنوان «روز اشراف ارمنی» گرامی داشته می‌شود و یادآور اهمیت حفظ هویت ملی است.

Արթուր Վլադիմիրի Գաբրիելյանը ծնվել է 1982 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Բաքվում՝ ռուսաստանցի հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (2009 թ.), ով իր կյանքը նվիրել է շախմատին՝

դառնալով Ստավրոպոլի երկրամասի բազմակի չեմպիոն, Ռուսաստանի առաջնությունների բարձրագույն խմբի և թիմային առաջնությունների մշտական մասնակից, մարզիչ և շախմատի ժողովրդականացնող։ 

Մեկուկես տարեկանում ընտանիքը տեղափոխվել է Հայաստան, իսկ 1994 թվականին՝ Ռուսաստանի Ստավրոպոլի երկրամասի Գեորգիևսկ քաղաք։ Շախմատ խաղալ սկսել է Հայաստանում՝ 8 տարեկանում՝ մանկական անվանի մարզիչ Առնոլդ Հակոբջանյանի ղեկավարությամբ։ Բազմիցս դարձել է Ստավրոպոլի երկրամասի չեմպիոն։ Մոսկվայում ընդունվել է Ռուսաստանի ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի պետական համալսարան, շուտով դարձել միջազգային վարպետ։ 2002 թվականին մտել է Մոսկվայի առաջնության եզրափակիչ՝ զիջելով Վլադիմիր Մալախովին։ Մասնակցել է «Դոս Էրմանոս» խոշոր մրցաշարի եզրափակչին (2004 թ.), 2008 թվականին նվաճել Մոսկվայի առաջնության բրոնզե մեդալը, 2009 թվականին հաղթել Բելգորոդի պետական համալսարանի ռեկտորի գավաթը։ 

2009 թվականին լրացրել է գրոսմայստերի կոչման բոլոր նորմաները՝ ստանալով այն ՖԻԴԵ-ի 80-րդ կոնգրեսում Հունաստանի Հալկիդիկիում։ Ուսումն ավարտելուց հետո վերադարձել է Գեորգիևսկ՝ շարունակելով հաղթել Հարավային և Հյուսիսկովկասյան դաշնային օկրուգների առաջնություններում։ Մասնակցել է Համահայկական խաղերին (2010 թ.), Ռուսաստանի գավաթի եզրափակչին (2012 թ.)։ Զբաղվում է մարզչական գործունեությամբ՝ պատրաստելով պատանիների Ռուսաստանի բազմակի չեմպիոն Սեմյոն Խանինին, միջազգային վարպետ Նադեժդա Խարմունովային և այլ երիտասարդ շախմատիստների։ Ժողովրդականացնում է շախմատը Ստավրոպոլի երկրամասում, մասնակցում տեղի ֆեդերացիայի աշխատանքներին, անցկացնում մրցաշարեր Գեորգիևսկում, գրում հոդվածներ շախմատի մասին։ Ամուսնացած է ՖԻԴԵ-ի վարպետ Աննա Կոստրիկովայի հետ, ունեն մեկ դուստր։ 

Արթուր Գաբրիելյանը մնաց Բաքվից Գեորգիևսկ տանող շախմատի կամուրջը՝ իր հաղթանակներով, մարզչական գործունեությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական շախմատի խորքերով և մրցակցային ոգով։



### Русский

Российский гроссмейстер армянского происхождения

Артур Владимирович Габриелян родился 26 декабря 1982 года в Баку — российский шахматист армянского происхождения, гроссмейстер (2009), посвятивший жизнь шахматам, став многократным чемпионом Ставропольского края, постоянным участником высшей лиги чемпионатов России и командных первенств страны, тренером и популяризатором шахмат.

В полтора года семья переехала в Армению, а в 1994 году — в город Георгиевск Ставропольского края России. Начал играть в шахматы в Армении в 8 лет под руководством детского тренера Арнольда Акопджаняна. Многократно становился чемпионом Ставропольского края. В Москве поступил в Российский государственный университет физической культуры и спорта, вскоре стал международным мастером. В 2002 году вышел в финал московского чемпионата, уступив Владимиру Малахову. Участник финала крупного интернет-турнира «Dos Hermanos» (2004), бронзовый призёр чемпионата Москвы (2008), победитель Кубка ректора Белгородского государственного университета (2009).

В 2009 году выполнил все нормы гроссмейстера, получив звание на 80-м конгрессе ФИДЕ в греческой Халкидики. После окончания учёбы вернулся в Георгиевск, продолжил побеждать в чемпионатах Южного и Северо-Кавказского федеральных округов. Участник Всемирных армянских игр (2010), финала Кубка России (2012). Занимается тренерской деятельностью — подготовил многократного чемпиона России среди юношей Семёна Ханина, международного мастера Надежду Хармунову и других молодых шахматистов. Популяризирует шахматы в Ставропольском крае, участвует в работе местной федерации, проводит турниры в Георгиевске, пишет статьи о шахматах. Женат на мастере ФИДЕ Анне Костриковой, у них одна дочь.

Артур Габриелян остался шахматным мостом от Баку до Георгиевска — своими победами, тренерской работой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянских шахмат и соревновательным духом.



### English
Russian Grandmaster of Armenian Descent

Arthur Vladimirovich Gabrielyan was born on December 26, 1982, in Baku — Russian chess player of Armenian descent, grandmaster (2009), who dedicated his life to chess, becoming multiple champion of Stavropol Krai, regular participant in the highest league of Russian championships and team competitions, coach, and popularizer of chess.

At one and a half years old, his family moved to Armenia, and in 1994 — to the city of Georgievsk, Stavropol Krai, Russia. Began playing chess in Armenia at age 8 under children’s coach Arnold Hakobjanyan. Multiple champion of Stavropol Krai. In Moscow, entered the Russian State University of Physical Education, Sport, Youth and Tourism, soon becoming an International Master. In 2002 reached the final of the Moscow championship, losing to Vladimir Malakhov. Participant in the final of the major online tournament *Dos Hermanos* (2004), bronze medalist of the Moscow championship (2008), winner of the Rector’s Cup of Belgorod State University (2009).

In 2009 fulfilled all grandmaster norms, receiving the title at the 80th FIDE Congress in Halkidiki, Greece. After graduation, returned to Georgievsk, continuing to win championships of the Southern and North Caucasian Federal Districts. Participant in the World Armenian Games (2010), finalist of the Russian Cup (2012). Engages in coaching — trained multiple Russian youth champion Semyon Khanin, International Master Nadezhda Kharmunova, and other young players. Popularizes chess in Stavropol Krai, participates in the local federation, organizes tournaments in Georgievsk, writes articles on chess. Married to FIDE Master Anna Kostrikova, they have one daughter.

Arthur Gabrielyan remained the chess bridge from Baku to Georgievsk — with his victories, coaching, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian chess and competitive spirit.

25 դեկտեմբերի 1991 թվականին, ժամը 19:00-ին (Մոսկվայի ժամանակով) Միխայիլ Գորբաչովը հրաժարական տվեց Խորհրդային Միության նախագահի պաշտոնից՝ հեռուստատեսությամբ կարդալով իր վերջին ելույթը: Այս պահը դարձավ ԽՍՀՄ-ի գոյության վերջնական կետը՝ 69 տարվա պատմությունից հետո:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս իրադարձությունը խորհրդանշում էր խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը, անկախության վերջնական հաստատումը և միաժամանակ՝ ծանր ճգնաժամի սկիզբը: Գորբաչովի հրաժարականը տեղի ունեցավ Բելովեժյան համաձայնագրերից (8 դեկտեմբեր) և Ալմա-Աթայի հռչակագրից (21 դեկտեմբեր) հետո, երբ 11 հանրապետություններ (Հայաստանը ներառյալ) ստորագրեցին Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) ստեղծումը: Հայաստանի համար 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի անկախության հանրաքվեից հետո սա վերջնական քայլն էր դեպի լիակատար ինքնիշխանություն, բայց նաև՝ Ղարաբաղյան պատերազմի, տնտեսական կոլապսի և սոցիալական ճգնաժամի սկիզբը:

Գորբաչովի հրաժարականը հայ ժողովրդի համար երկիմաստ էր: Մի կողմից՝ նրա «գլասնոստ»-ը և «պերեստրոյկա»-ն տվեցին հնարավորություն բացահայտորեն խոսել 1915 թվականի Ցեղասպանության, 1988 թվականի Սումգայիթի ջարդերի և Ղարաբաղյան շարժման մասին: Մյուս կողմից՝ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը թողեց Հայաստանը առանց տնտեսական կապերի, էներգամատակարարման և անվտանգության երաշխիքների: 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գորբաչովի հրաժարականից անմիջապես հետո Կրեմլի վրա իջեցվեց ԽՍՀՄ դրոշը և բարձրացվեց Ռուսաստանի եռագույնը: Հայաստանում այս օրը ընդունվեց որպես անկախության վերջնական հաստատում, սակայն միաժամանակ՝ որպես անորոշության և ճգնաժամի սկիզբ: Հայաստանի առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ «Հայաստանը մտնում է նոր դարաշրջան՝ առանց կայուն դաշնակիցների և տնտեսական հենարանի»:

Այս օրը հայ ժողովրդի համար խորհրդանշում է և՛ ազատության, և՛ մեծ կորուստների պահը: ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բերեց անկախություն, բայց նաև պատերազմ, շրջափակում և տնտեսական կոլապս, հայկական պետականության վերածնունդը՝ ծանր գնով:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 25
– **Վայր**: Մոսկվա, Կրեմլ
– **Ելույթի ժամը**: 19:00 (Մոսկվայի ժամանակով)
– **Հետևանքներ Հայաստանի համար**: Անկախության վերջնական հաստատում, Ղարաբաղյան պատերազմի սրացում, տնտեսական ճգնաժամ

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Հանրապետության արխիվներ, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հուշեր, ԽՍՀՄ վերջին օրերի վավերագրություններ):

—

### Русская версия

Отставка Горбачёва и Новая Страница Армении

25 декабря 1991 года в 19:00 по московскому времени Михаил Горбачёв ушёл в отставку с поста президента СССР, зачитав по телевидению своё последнее обращение. Этот момент стал окончательной точкой в 69-летней истории Советского Союза. Для Армении и армянского народа это событие означало завершение советской эпохи, окончательное утверждение независимости и одновременно начало тяжелейшего кризиса. Отставка Горбачёва произошла после Беловежских соглашений (8 декабря) и Алма-Атинской декларации (21 декабря), когда 11 республик (включая Армению) подписали создание Содружества Независимых Государств (СНГ). Для Армении после референдума о независимости 21 сентября 1991 года это был последний шаг к полному суверенитету, но также начало обострения Карабахской войны, экономического коллапса и социального кризиса.

Отставка Горбачёва для армянского народа была неоднозначной. С одной стороны, его «гласность» и «перестройка» дали возможность открыто говорить о Геноциде 1915 года, Сумгаитских погромах 1988 года и Карабахском движении. С другой стороны, распад СССР оставил Армению без экономических связей, энергоснабжения и гарантий безопасности. 25 декабря 1991 года над Кремлём был спущен флаг СССР и поднят триколор России. В Армении этот день был принят как окончательное утверждение независимости, но одновременно как начало неопределённости и кризиса. Первый президент Армении Левон Тер-Петросян заявил, что «Армения вступает в новую эру без стабильных союзников и экономической опоры».

Этот день для армянского народа стал символом одновременно свободы и огромных потерь. Распад СССР принёс независимость, но также войну, блокаду и экономический коллапс. Как и  возрождение армянской государственности — ценой огромных жертв.

**Краткие факты**
– **Дата**: 25 декабря 1991 г.
– **Место**: Москва, Кремль
– **Время обращения**: 19:00 (московское время)
– **Последствия для Армении**: Окончательное утверждение независимости, обострение Карабахской войны, экономический кризис

(Источники: Архивы Республики Армения, мемуары Левона Тер-Петросяна, хроники последних дней СССР).

—

### English Version

Gorbachev’s Resignation and Armenia’s New Chapter

On December 25, 1991, at 19:00 Moscow time, Mikhail Gorbachev resigned as President of the USSR, delivering his final televised address. This moment marked the definitive end of the 69-year history of the Soviet Union. For Armenia and the Armenian people, this event symbolized the conclusion of the Soviet era, the final affirmation of independence, and simultaneously the beginning of a severe crisis. Gorbachev’s resignation followed the Belavezha Accords (December 8) and the Alma-Ata Declaration (December 21), when 11 republics (including Armenia) signed the creation of the Commonwealth of Independent States (CIS). For Armenia, after the independence referendum on September 21, 1991, this was the final step toward full sovereignty, but also the onset of the escalation of the Karabakh War, economic collapse, and social crisis.

Gorbachev’s resignation was ambiguous for the Armenian people. On one hand, his “glasnost” and “perestroika” enabled open discussion of the 1915 Genocide, the 1988 Sumgait pogroms, and the Karabakh movement. On the other hand, the USSR’s collapse left Armenia without economic ties, energy supply, and security guarantees. On December 25, 1991, the USSR flag was lowered over the Kremlin and replaced by the Russian tricolor. In Armenia, this day was accepted as the final affirmation of independence, but also as the beginning of uncertainty and crisis. Armenia’s first president Levon Ter-Petrosyan stated that “Armenia is entering a new era without stable allies and economic support.”

This day became a symbol for the Armenian people of both freedom and immense losses. The collapse of the USSR brought independence but also war, blockade, and economic collaps,  see in this the rebirth of Armenian statehood — at a tremendous cost.

**Key Facts**
– **Date**: December 25, 1991
– **Location**: Moscow, Kremlin
– **Time of Address**: 19:00 (Moscow time)
– **Consequences for Armenia**: Final affirmation of independence, escalation of the Karabakh War, economic crisis

(Sources: Archives of the Republic of Armenia, memoirs of Levon Ter-Petrosyan, chronicles of the USSR’s final days).

—

Էդուարդ Գևորգի Սարգսյանը ծնվել է 1908 թվականի դեկտեմբերի 25 -ին , թողնելով հետևում հայ գեղանկարչության անմար գույները՝ որպես ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1961), Մոսկվայի Գեղարվեստա-տեխնիկական ինստիտուտի շրջանավարտ (1938)

«Հին Երևան», «Իմ նախնիները», «Սևանա լիճ» և «Հին Աշտարակ» կտավների հեղինակ։ Մահացել է 1990 թվականի նոյեմբերի 26-ին Երևանում՝ կյանքի 82-րդ տարում,։ 1938 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Գեղարվեստա-տեխնիկական ինստիտուտը։ Ստեղծագործել է բնանկարի, նատյուրմորտի, դիմանկարի և թեմատիկ-կոմպոզիցիոն գործերի բնագավառներում՝ «Հին Երևան» (1939), «Ինքնադիմանկար» (1942), «Մեր բակը գարնանը» (1943), «Նատյուրմորտ. Մրգեր» (1945), «Հին Աշտարակը» (1960), «Աշտարակի այգում» (1960), «Իմ նախնիները» (1968), նկարաշար Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մոտիվներով (1967–1968), «Աշունը Նորքի այգիներում», «Բնանկար Նորքից»։ 1970 թվականին Երևանում բացվել է անհատական ցուցահանդեսը։ 

Էդուարդ Սարգսյանը մնաց Գյումուշխանեից Երևան տանող գեղանկարչական կամուրջը՝ իր կտավներով, գույներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բնության և պատմության խորքերով։

—

### Русский
Голос Старого Еревана в  армянской живописи

Эдуард Геворгиевич Саргсян Родился 25 декабря 1908 года в Гюмюшане, Трабзонский вилайет.ской живописи как заслуженный художник АрмССР (1961), выпускник Московского художественно-технического института (1938), автор полотен «Старый Ереван» (1939), «Мои предки» (1968), «Озеро Севан», «Старый Аштарак». скончался 26 ноября 1990 года в Ереване на 83-м году жизни. В 1938 окончил Московский художественно-технический институт. Работал в пейзаже, натюрморте, портрете и тематически-композиционных картинах — «Старый Ереван» (1939), «Автопортрет» (1942), «Наш двор весной» (1943), «Натюрморт. Фрукты» (1945), «Старый Аштарак» (1960), «В саду Аштарака» (1960), «Мои предки» (1968), серия по мотивам «Истории Армении» Мовсеса Хоренаци (1967–1968), «Осень в садах Норка», «Пейзаж из Норка». В 1970 году в Ереване открыта персональная выставка.

Эдуард Саргсян остался живописным мостом от Гюмушхане до Еревана — своими полотнами, цветами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской природы и истории.

—

### English
Voice of Old Yerevan in Armenian Painting

Eduard Gevorgovich Sargsyan Born on December 25, 1908, in Gümüşhane, Trabzon Vilayet , leaving undying colors of Armenian painting as Honored Artist of the Armenian SSR (1961), graduate of Moscow Art and Technical Institute (1938), author of canvases *Old Yerevan* (1939), *My Ancestors* (1968), *Lake Sevan*, *Old Ashtarak*. passed away on November 26, 1990, in Yerevan at the age of 82. Graduated from Moscow Art and Technical Institute in 1938. Worked in landscape, still life, portrait, and thematic-compositional genres — *Old Yerevan* (1939), *Self-Portrait* (1942), *Our Courtyard in Spring* (1943), *Still Life. Fruits* (1945), *Old Ashtarak* (1960), *In Ashtarak Garden* (1960), *My Ancestors* (1968), series on motifs of Movses Khorenatsi’s *History of Armenia* (1967–1968), *Autumn in Nork Gardens*, *Landscape from Nork*. Solo exhibition in Yerevan in 1970.

Eduard Sargsyan remained the painterly bridge from Gyumushkhane to Yerevan — with his canvases, colors, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian nature and history.

—

Արաքսը (Արաքս Մուրադի Ավետիսյան) ծնվել է 1903 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Ղարաքիլիսայում (այժմ՝ Վանաձոր)՝ հայ արձակագիր, մանկագիր, խմբագիր, ով իր կյանքը նվիրել է հայ մանկական գրականությանը և մամուլի զարգացմանը՝ դառնալով «Էս ջուրն իրա ճամփով կգնա…», «Լիպո», «Ազատության հրթիռներ», «Հպարտ սեր» և այլ վիպակների, պատմվածքների, մանկական հեքիաթների հեղինակ։ Մահացել է 1978 թվականի հունիսի 15-ին Երևանում։ 

Միջնակարգ կրթությունն ստացել Ղարաքիլիսայում, 1923 թվականին ավարտել Թիֆլիսի Հովնանյան-Մարիամյան օրիորդաց ուսումնարանը, 1933 թվականին՝ Մոսկվայի կոմունիստական ժուռնալիստիկայի ինստիտուտը։ 35 տարի աշխատել է մամուլի բնագավառում։ 1934–1937 թվականներին եղել է «Հոկտեմբերիկ» մանկական ամսագրի խմբագիրը, 1939–1942 թվականներին՝ «Գրական թերթ»-ի խմբագրի տեղակալ, 1942–1945 թվականներին՝ Երևանի ռադիոկոմիտեի գրական բաժնի գլխավոր խմբագիր։ Նրա գործերից թարգմանվել և առանձին գրքերով լույս են տեսել ռուսերեն և ադրբեջաներեն։ 

Արաքսը մնաց Ղարաքիլիսայից Երևան տանող մանկական գրականության կամուրջը՝ իր պատմվածքներով, վիպակներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ մանկական գրականության խորքերով և մաքուր սիրո գեղեցկությամբ։



### Русский
Просветительница армянской детской литературы

Аракси (Аракси Муради Аветисян) родилась 25 декабря 1903 года в Каракилисе (ныне Ванадзор) — армянская прозаик, детская писательница, редактор, посвятившая жизнь армянской детской литературе и развитию прессы, автор повестей, рассказов и сказок «Эта вода пойдёт своим путём…», «Липо», «Ракеты свободы», «Гордая любовь» и других. Умерла 15 июня 1978 года в Ереване.

Окончила среднюю школу в Каракилисе, в 1923 — Тифлисское училище Овнанян-Мариамян, в 1933 — Московский институт коммунистической журналистики. 35 лет работала в прессе. В 1934–1937 редактор детского журнала «Октябрёнок», в 1939–1942 заместитель редактора «Литературной газеты», в 1942–1945 главный редактор литературного отдела Ереванского радиокомитета. Её произведения переведены и изданы отдельными книгами на русском и азербайджанском.

Аракси осталась мостом детской литературы от Каракилисы до Еревана — своими рассказами, повестями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской детской литературы и чистотой любви.



### English
Enlightener of Armenian Children’s Literature

Araks (Araks Muradi Avetisyan) was born on December 25, 1903, in Karakilisa (now Vanadzor) — Armenian prose writer, children’s author, editor, who devoted her life to Armenian children’s literature and the development of the press, author of novellas, stories, and fairy tales *This Water Will Go Its Way…*, *Lipo*, *Rockets of Freedom*, *Proud Love*, and others. Died on June 15, 1978, in Yerevan.

Graduated from secondary school in Karakilisa, in 1923 from the Ovnanian-Mariamian girls’ school in Tiflis, in 1933 from the Moscow Institute of Communist Journalism. Worked in the press for 35 years. In 1934–1937 editor of the children’s magazine *Oktyabryonok*, in 1939–1942 deputy editor of *Literary Newspaper*, in 1942–1945 chief editor of the literary department of the Yerevan Radio Committee. Her works were translated and published as separate books in Russian and Azerbaijani.

Araks remained the bridge of children’s literature from Karakilisa to Yerevan — with her stories, novellas, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian children’s literature and the purity of love.

1968 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Երևանում ծնվեց Պետրոս Հակոբի Պետրոսյանը՝ հայ գեղանկարիչ, որի կտավները դարձան ժամանակակից հայկական արվեստի վառ խորհրդանիշները մինչև իր վաղաժամ մահը 2012 թվականի դեկտեմբերի 15-ին:

Այս տաղանդավոր արվեստագետը, ծնված դերասաններ Հակոբ և Վերա Պետրոսյանների ընտանիքում, իր մանկությունից սկսած շնչեց արվեստի աշխարհը՝ 1984-ին ավարտելով Հակոբ Կոջոյանի անվան գեղարվեստի դպրոցը և ընդունվելով Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարան, որն ավարտեց 1988-ին: Այնուհետև 1988-1994 թվականներին սովորեց Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայի գեղանկարչության բաժնում՝ պրոֆեսոր Մկրտիչ Սեդրակյանի արվեստանոցում, որտեղ ձևավորվեց նրա յուրահատուկ ոճը՝ լցված խորունկ զգացմունքներով և վառ գույներով: 1998 թվականից եղել է Հայաստանի նկարիչների միության և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կերպարվեստի միջազգային ասոցիացիայի անդամ՝ մասնակցելով բազմաթիվ ցուցահանդեսների, այդ թվում՝ 1997-ի անհատականը Երվանդ Քոչարի թանգարանում, 1999-ի անհատականը ԱՄՆ-ում, 2000-ի անհատականները Ժամանակակից արվեստի թանգարանում և ՄԱԿ-ի գրասենյակում, ինչպես նաև խմբակայինները Հայաստանում և Կիպրոսում 2002-ին: Նրա ստեղծագործությունները՝ «Ծառահատում» (1994), «Կեսօր» (1995), «Ճանապարհ» (1996), «Թախիծ» և «Եղերերգություն» (1997), «Դիմակներ» և «Ցուրտ հիշողություն» (1998), «Անթառամներ» և «Թիթեռներ» (1998), «Մեր օրերի երգը» (1998), «Մոլորակի միայնակ մարդը» (1999), «Տիրամայր» և «Խաչելություն» (2001), «Ադամ և Եվա» (2001)՝ լցված են խորունկ փիլիսոփայությամբ, մարդկային զգացմունքներով և հայկական բնության գեղեցկությամբ: Պետրոս Պետրոսյանը մնաց որպես երիտասարդ տաղանդ, որի կտավները շարունակում են ոգեշնչել սերունդներին՝ հավերժացնելով հայկական գեղանկարչության նոր ալիքը:

#### Русская версия

Молодой мастер красок и эмоций

24 декабря 1968 года в Ереване родился Петрос Акопович Петросян — армянский художник, чьи полотна стали яркими символами современного армянского искусства до его преждевременной смерти 15 декабря 2012 года. Этот талантливый художник, родившийся в семье актёров Акопа и Веры Петросян, с детства дышал миром искусства — в 1984 году окончил Художественную школу имени Акопа Коджояна и поступил в Художественное училище имени Паноса Терлемезяна, которое окончил в 1988-м. Затем с 1988 по 1994 год учился на факультете живописи Ереванской Академии художеств в мастерской профессора Мкртича Седракяна, где сформировался его уникальный стиль, полный глубоких эмоций и ярких красок. С 1998 года был членом Союза художников Армении и Международной ассоциации изобразительных искусств ЮНЕСКО, участвовал в многочисленных выставках, включая персональные в 1997-м в Музее Ерванда Кочара, в 1999-м в США, в 2000-м в Музее современного искусства и в представительстве ООН, а также групповые в Армении и на Кипре в 2002-м. Его произведения — «Вырубка деревьев» (1994), «Полдень» (1995), «Дорога» (1996), «Грусть» и «Элегия» (1997), «Маски» и «Холодная память» (1998), «Увядающие» и «Бабочки» (1998), «Песня наших дней» (1998), «Одинокий человек планеты» (1999), «Богоматерь» и «Распятие» (2001), «Адам и Ева» (2001) — наполнены глубокой философией, человеческими эмоциями и красотой армянской природы. Петрос Петросян остался как молодой талант, чьи полотна продолжают вдохновлять поколения, увековечив новую волну армянской живописи.

#### English Version

The Young Maestro of Colors and Emotions

On December 24, 1968, in Yerevan, Petros Hakobi Petrosyan was born — an Armenian artist whose canvases became vibrant symbols of contemporary Armenian art until his untimely death on December 15, 2012. This talented artist, born into the family of actors Hakob and Vera Petrosyan, breathed the world of art from childhood — graduating from the Hakob Kojoyan Art School in 1984 and entering the Panos Terlemezian Art College, which he completed in 1988. Then from 1988 to 1994, he studied at the Painting Department of the Yerevan Academy of Fine Arts in Professor Mkrtich Sedrakyan’s studio, where his unique style formed, full of deep emotions and bright colors. From 1998, he was a member of the Artists’ Union of Armenia and UNESCO’s International Association of Art, participating in numerous exhibitions, including solo ones in 1997 at the Ervand Kochar Museum, in 1999 in the USA, in 2000 at the Museum of Modern Art and the UN office, as well as group ones in Armenia and Cyprus in 2002. His works — “Tree Felling” (1994), “Noon” (1995), “Road” (1996), “Sadness” and “Elegy” (1997), “Masks” and “Cold Memory” (1998), “Withering” and “Butterflies” (1998), “Song of Our Days” (1998), “Lonely Man of the Planet” (1999), “Virgin Mary” and “Crucifixion” (2001), “Adam and Eve” (2001) — are filled with profound philosophy, human emotions, and the beauty of Armenian nature. Petros Petrosyan remained as a young talent whose canvases continue to inspire generations, eternalizing a new wave of Armenian painting.

1961 թվականի դեկտեմբերի 24-ին ծնվել է Հեյդար-օղլին, ով այլևս չի տեսնում էկզիստենցիալ անհրաժեշտություն շարունակել սպասարկել Հեյդար-բաբայի պաշտամունքը: Ալիև-կրտսերը, հարբած «ղարաբաղյան հաջողությամբ» և հավատացած իր սեփական բացառիկությանը, ինչ-որ պահից սկսած ակնհայտորեն սկսել է զգալ խանդ իր հոր համընդհանուր պաշտամունքի նկատմամբ, որը ինքն էլ երբևէ տնկել էր:

Իշխանությունը ստացել է որպես ժառանգորդ և կառավարել երկիրը բացառապես իր ծնողի և ուսուցչի դրած ավանդույթների և մեթոդաբանության իներցիայով, իսկ Ղարաբաղում հաղթանակը, թեկուզ գնված, օգնել է նրան ձեռք բերել քաղաքական և նույնիսկ պատմական ինքնաբավության զգացում, պատմական հաջողակի և հարմարվողի իմիջից ազատվելու ուրախություն:

Համենայնդեպս, ադրբեջանական նախագահի վարքագիծը, որ ամեն ամիս ավելի ու ավելի քիչ է հիշում հոր մասին իր մեդիայական ելույթներում և դատողություններում, և Ադրբեջանի պետական քարոզչական մեքենայի կողմից Հեյդար Ալիևի նախկին մասշտաբների փառաբանման նվազումը ավելի ու ավելի հստակ վկայում է այդ երկրում տեղի ունեցող իշխանության գաղափարախոսական կորիզի խորքային վերափոխման մասին: Կարծես թե Ալիև-ավագի անձի պաշտամունքը իշխող կլանի կողմից համարվել է արխայիզմ «նոր Ադրբեջանի» համար, որի վերափոխումը իբր տեղի է ունեցել մեկ այլ անձնավորության և մեկ այլ անվան ստվերի տակ:

### Русская версия

наследник культа, отказывающийся от тени отца

24 декабря 1961 года родился Гейдар-оглы — который уже не видит экзистенциальной необходимости продолжать обслуживать культ Гейдара-бабы. Алиев-младший, опьяненный «карабахским успехом» и уверовавший в собственную исключительность, с какого-то момента явно стал испытывать ревность к всеобщему культу отца, который сам когда-то и насаждал. Получил власть в качестве наследника и управлял страной исключительно в инерции заложенных своим родителем и учителем традиций и методики, то победа в Карабахе, пусть и купленная, помогла ему обрести чувство политической и даже исторической самодостаточности, радость избавления от имиджа исторического везунчика и приспособленца.

Во всяком случае, поведение азербайджанского президента, с каждым месяцем все меньше вспоминающего об отце в своих медийных речах и рассуждениях, и убыль прежних масштабов восхваления Гейдара Алиева государственной пропагандистской машиной Азербайджана все прозрачнее свидетельствуют о происходящей в этой стране глубокой трансформации идеологического стержня власти. Похоже, культ личности Алиева-старшего посчитан правящим кланом архаизмом для «нового Азербайджана», преображение которого якобы состоялось под сенью другой личности и другого имени.

### English Version

Who Rejects His Father’s Cult Shadow

On December 24, 1961, Heydar-oglu was born — who no longer sees the existential necessity to continue servicing the cult of Heydar-baba. Aliyev Junior, intoxicated by the “Karabakh success” and believing in his own exceptionalism, at some point clearly began to feel jealousy towards the universal cult of his father, which he himself had once planted. He received power as an heir and managed the country exclusively in the inertia of the traditions and methodology laid down by his parent and teacher, but the victory in Karabakh, even if bought, helped him gain a sense of political and even historical self-sufficiency, the joy of freeing himself from the image of a historical lucky charm and opportunist.

In any case, the behavior of the Azerbaijani president, who with each month remembers his father less and less in his media speeches and reflections, and the reduction in the previous scale of glorification of Heydar Aliyev by Azerbaijan’s state propaganda machine, increasingly transparently testify to the deep transformation of the ideological core of power occurring in this country. It seems that the cult of personality of Aliyev Senior is considered by the ruling clan an archaism for the “new Azerbaijan,” whose transformation allegedly took place under the shadow of another personality and another name.

### Azərbaycan dili versiyası

atasının kultunun kölgəsindən imtina edən varis

1961-ci il dekabrın 24-də Heydər-oğlu doğuldu — ki, artıq Heydər-babanın kultunu xidmət etməyə ekzistensial zərurət görmür. Kiçik Əliyev, “Qarabağ uğuru” ilə sərxoş olub özünün müstəsnalığına inanan, hansısa andan açıq şəkildə atasının ümumi kultuna qısqanclıq hissi keçirməyə başladı, ki, bunu özü bir zaman əkib. Hakimiyyəti varis kimi aldı və ölkəni yalnız valideyninin və müəlliminin qoyduğu ənənələr və metodikasının inersiyasında idarə etdi, amma Qarabağda qələbə, hətta alınmış olsa da, ona siyasi və hətta tarixi özünü kifayət etmə hissi qazandırdı, tarixi uğurlu və uyğunlaşan imicindən azad olmaq sevinci.

Hər halda, Azərbaycan prezidentinin davranışları, hər ay öz media çıxışlarında və fikirlərində atasını daha az xatırlayan, və Azərbaycanın dövlət təbliğat maşını tərəfindən Heydər Əliyevin əvvəlki miqyasda təriflənməsinin azalması, bu ölkədə baş verən hakimiyyətin ideoloji mərkəzinin dərin transformasiyası haqqında daha şəffaf şahidlik edir. Görünür, böyük Əliyevin şəxsiyyət kultu hakim klan tərəfindən “yeni Azərbaycan” üçün arxaizm hesab olunur, ki, onun dəyişimi guya başqa şəxsiyyət və başqa adın kölgəsi altında baş tutub.

Լավրենտի Պավլեի Բերիան գնդակահարվել է 1953 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Մոսկվայում՝ դատավճռից հետո, թողնելով հետևում ԽՍՀՄ ամենահակասական և սարսափելի կերպարներից մեկի ժառանգությունը՝ որպես ՆԳԺԿ ղեկավար, ստալինյան ռեպրեսիաների գլխավոր կազմակերպիչ։ Ծնվել է 1899 թվականի մարտի 29-ին Աբխազիայի Մերխեուլ գյուղում։ 

Բերիան երիտասարդ տարիքում միացել է բոլշևիկներին, 1920-ականներին աշխատել Ադրբեջանում և Վրաստանում՝ ղեկավարելով ՉԿ-ն, հետագայում դարձել Թիֆլիսի կուսակցության ղեկավար։ 1930-ականներին նա կազմակերպել է մեծ ռեպրեսիաներ Վրաստանում և Հայաստանում՝ հազարավոր մտավորականների, գործիչների և սովորական քաղաքացիների ձերբակալություններով և գնդակահարություններով։ Հայաստանում նրա անունը սերտորեն կապված է 1937-1938 թվականների «մեծ տեռորի» հետ, երբ ոչնչացվել է հայկական էլիտայի զգալի մասը։ Հատկապես ուշագրավ է Աղասի Խանջյանի՝ Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղարի մահը 1936 թվականի հուլիսի 9-ին։ Պաշտոնապես ինքնասպանություն էր հայտարարվել, սակայն շատ աղբյուրներում այն կապվում է Բերիայի հետ՝ որպես նրա կողմից կազմակերպված սպանություն՝ Խանջյանի հնարավոր ընդդիմությունը վերացնելու համար։ Բերիան սերտ կապեր ուներ Հայաստանի ղեկավար Գրիգորի Արուտինովի հետ՝ նրան նշանակելով Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղար 1937 թվականին և պահպանելով այդ պաշտոնում մինչև 1953 թվականը։ Արուտինովը, Բերիայի աջակցությամբ, կարողացել է որոշ չափով մեղմել ռեպրեսիաները Հայաստանում՝ փրկելով շատ նշանավոր հայերի կյանքեր և նվազեցնելով տեռորի ինտենսիվությունը համեմատած այլ շրջանների հետ։ 

Սակայն Բերիան նաև նպաստել է Հայաստանի արդյունաբերականացմանը՝ 1930-ականներին ղեկավարելով տրանսկավկասյան կուսակցությունը, կառուցելով գործարաններ, ջրանցքներ և ենթակառուցվածքներ։ Պատերազմի տարիներին որպես ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ղեկավար նա կազմակերպել է ռազմարդյունաբերությունը, այդ թվում՝ Հայաստանում։ 

Լավրենտի Բերիան մնաց Մերխեուլից Մոսկվա տանող իշխանության կամուրջը՝ իր ռեպրեսիաներով, կազմակերպչական տաղանդով և անսահման նվիրումով ստալինյան համակարգին։



### Русский
Организатор террора в Армении 1930-х

Лаврентий Павлович Берия был расстрелян 23 декабря 1953 года в Москве после приговора суда, оставив после себя наследие одного из самых противоречивых и страшных фигур СССР — как руководитель НКВД, главный организатор сталинских репрессий. Родился 29 марта 1899 года в абхазском селе Мерхеули.

Берия в молодости присоединился к большевикам, в 1920-е работал в Азербайджане и Грузии, возглавлял ЧК, позже стал руководителем партии в Тифлисе. В 1930-е организовал массовые репрессии в Грузии и Армении, аресты и расстрелы тысяч интеллигентов, деятелей и обычных граждан. В Армении его имя тесно связано с «большим террором» 1937–1938 годов, когда была уничтожена значительная часть армянской элиты. Особенно примечательна смерть Агася Ханджяна — первого секретаря ЦК Компартии Армянской ССР 9 июля 1936 года. Официально объявлено самоубийством, однако многие источники связывают это с Берией как организованным им убийством для устранения возможной оппозиции Ханджяна. Берия имел тесные связи с руководителем Армении Григорием Арутюновым — назначил его первым секретарём ЦК Компартии АрмССР в 1937 году и держал на этом посту до 1953 года. Арутюнов, благодаря поддержке Берии, смог в определённой мере смягчить репрессии в Армении, спасая жизни многих выдающихся армян и снижая интенсивность террора по сравнению с другими регионами.

Однако Берия способствовал индустриализации Армении — в 1930-е руководя Закавказской партией, строил заводы, каналы и инфраструктуру. В годы войны как глава НКВД организовывал военную промышленность, в том числе в Армении.

Лаврентий Берия остался мостом власти от Мерхеули до Москвы — своими репрессиями, организаторским талантом и безграничной преданностью сталинской системе.


### English

Organizer of Terror in Armenia in the 1930s

Lavrentiy Pavlovich Beria was executed by firing squad on December 23, 1953, in Moscow after the court verdict, leaving behind the legacy of one of the most controversial and terrifying figures of the USSR — as head of the NKVD, main organizer of Stalin’s repressions. Born on March 29, 1899, in the Abkhazian village of Merkheuli.

Beria joined the Bolsheviks in his youth, worked in Azerbaijan and Georgia in the 1920s, headed the Cheka, later became party leader in Tiflis. In the 1930s organized mass repressions in Georgia and Armenia, arrests and executions of thousands of intellectuals, figures, and ordinary citizens. In Armenia, his name is closely associated with the “Great Terror” of 1937–1938, when a significant part of the Armenian elite was destroyed. Particularly notable is the death of Aghasi Khanjian — First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR on July 9, 1936. Officially declared suicide, but many sources link it to Beria as an organized murder to eliminate possible opposition from Khanjian. Beria had close ties with Armenia’s leader Grigory Arutyunov — appointed him First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR in 1937 and kept him in that position until 1953. Arutyunov, thanks to Beria’s support, was able to mitigate the repressions in Armenia to a certain extent, saving the lives of many prominent Armenians and reducing the intensity of terror compared to other regions.

However, Beria contributed to Armenia’s industrialization — in the 1930s leading the Transcaucasian party, building factories, canals, and infrastructure. During the war as head of the NKVD, he organized military industry, including in Armenia.

Lavrentiy Beria remained the bridge of power from Merkheuli to Moscow — with his repressions, organizational talent, and boundless devotion to the Stalinist system



### ქართული
1930-იან წლებში სომხეთში ტერორის ორგანიზატორ

ლავრენტი პავლეს ძე ბერია დახვრიტეს 1953 წლის 23 დეკემბერს მოსკოვში სასამართლოს განაჩენის შემდეგ, დატოვა უკან საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო და საშინელი ფიგურის მემკვიდრეობა — როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი, სტალინური რეპრესიების მთავარი ორგანიზატორი. დაიბადა 1899 წლის 29 მარტს აფხაზეთის სოფელ მერხეულში.

ბერია ახალგაზრდობაში შეუერთდა ბოლშევიკებს, 1920-იან წლებში მუშაობდა აზერბაიჯანში და საქართველოში, ხელმძღვანელობდა ჩეკას, მოგვიანებით გახდა თბილისის პარტიის ხელმძღვანელი. 1930-იან წლებში ორგანიზება გაუკეთა მასობრივ რეპრესიებს საქართველოში და სომხეთში, ათასობით ინტელიგენციის, მოღვაწის და ჩვეულებრივი მოქალაქის დაპატიმრებებსა და დახვრეტებს. სომხეთში მისი სახელი მჭიდროდაა დაკავშირებული 1937–1938 წლების «დიდ ტერორთან», როდესაც განადგურდა სომეხური ელიტის მნიშვნელოვანი ნაწილი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია აღასი ხანჯიანის — სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველი მდივნის სიკვდილი 1936 წლის 9 ივლისს. ოფიციალურად თვითმკვლელობად გამოცხადდა, მაგრამ ბევრი წყარო ამას ბერიასთან აკავშირებს როგორც მის მიერ ორგანიზებულ მკვლელობას ხანჯიანის შესაძლო ოპოზიციის აღმოსაფხვრელად. ბერიას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა სომხეთის ხელმძღვანელ გრიგორი არუტინოვთან — დანიშნა იგი სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველ მდივნად 1937 წელს და შეინარჩუნა ამ პოსტზე 1953 წლამდე. არუტინოვი, ბერიას მხარდაჭერით, გარკვეულწილად შეძლო რეპრესიების შერბილება სომხეთში, გადაარჩინა ბევრი გამორჩეული სომეხის სიცოცხლე და შეამცირა ტერორის ინტენსივობა სხვა რეგიონებთან შედარებით.

თუმცა ბერიამ ხელი შეუწყო სომხეთის ინდუსტრიალიზაციას — 1930-იან წლებში ხელმძღვანელობდა ამიერკავკასიის პარტიას, აშენებდა ქარხნებს, არხებს და ინფრასტრუქტურას. ომის წლებში როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი ორგანიზებდა სამხედრო მრეწველობას, მათ შორის სომხეთში.

Հովհաննես Հարությունի Չեքիջյանը ծնվել է 1928 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Ստամբուլում՝ խորհրդային երգչախմբային դիրիժոր, կոմպոզիտոր, մանկավարժ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1978), ԽՍՀՄ (1975) և Հայկական ԽՍՀ (1971) պետական մրցանակների դափնեկիր, Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր (1982), Հայաստանի ազգային հերոս (2017), ով իր կյանքը նվիրել է հայկական երգչախմբային արվեստի զարգացմանը՝ դառնալով Հայաստանի պետական ակադեմիական երգչախմբի գլխավոր դիրիժոր (1961–ից), «Գարնանային անուրջներ», «Տոնական ձոն» վոկալ-սիմֆոնիկ պոեմների հեղինակ։ 

Սովորել է Ստամբուլի Մխիթարյան դպրոցում, Saint Michel ֆրանսիական քոլեջում, Ստամբուլի և Փարիզի կոնսերվատորիաներում՝ աշակերտելով Ժոն Ֆուրնեին, ստացել ինժեներ-քիմիկոսի որակավորում։ 1946–1960 թվականներին եղել Ստամբուլի պետական երգչախմբի գլխավոր դիրիժորի տեղակալ և օպերայի երաժշտական ղեկավար։ 1961 թվականից ապրել և աշխատել Հայաստանում՝ ղեկավարելով ակադեմիական երգչախումբը, կատարելով դասական և ժամանակակից հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ, ժողովրդական երգեր, օպերաներից հատվածներ, հյուրախաղերով ելույթ ունենալով արտասահմանում։ Դասավանդել Երևանի երաժշտական ուսումնարանում և կոնսերվատորիայում։ 

Հովհաննես Չեքիջյանը մնաց Ստամբուլից Երևան տանող երգչախմբային արվեստի կամուրջը՝ իր դիրիժորությամբ, ստեղծագործություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական երաժշտության խորքերով և ժողովրդական երգի գեղեցկությամբ։


### Русский
Патриот армянского хорового искусства

Ованес Арутюнович Чекиджян родился 23 декабря 1928 года в Стамбуле — советский хоровой дирижёр, композитор, педагог, народный артист СССР (1978), лауреат Государственных премий СССР (1975) и Армянской ССР (1971), профессор Ереванской консерватории им. Комитаса (1982), Национальный герой Армении (2017), посвятивший жизнь развитию армянского хорового искусства, главный дирижёр Государственного академического хора Армении (с 1961), автор вокально-симфонических поэм «Весенние грёзы», «Праздничное посвящение».

Учился в стамбульской школе Мхитарян, французском колледже Saint Michel, консерваториях Стамбула и Парижа у Жана Фурне, получил квалификацию инженера-химика. В 1946–1960 — заместитель главного дирижёра Государственного хора Стамбула и музыкальный руководитель оперы. С 1961 жил и работал в Армении, руководил академическим хором, исполнял классику и произведения современных армянских композиторов, народные песни, отрывки из опер, гастролировал за рубежом. Преподавал в Ереванском музыкальном училище и консерватории.

Ованес Чекиджян остался мостом хорового искусства от Стамбула до Еревана — своим дирижированием, сочинениями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской музыки и красотой народной песни.



### English
Patriot of Armenian Choral Art

Hovhannes Harutyuni Chekijyan was born on December 23, 1928, in Istanbul — Soviet choral conductor, composer, pedagogue, People’s Artist of the USSR (1978), laureate of USSR (1975) and Armenian SSR (1971) State Prizes, professor of Yerevan Komitas State Conservatory (1982), National Hero of Armenia (2017), who devoted his life to the development of Armenian choral art, chief conductor of the Armenian State Academic Choir (since 1961), author of vocal-symphonic poems *Spring Dreams*, *Festive Dedication*.

Studied at Istanbul Mkhitaryan school, French Saint Michel college, conservatories of Istanbul and Paris under Jean Fournet, received qualification as chemical engineer. In 1946–1960 — deputy chief conductor of Istanbul State Choir and musical director of opera. Since 1961 lived and worked in Armenia, led the academic choir, performed classics and works of contemporary Armenian composers, folk songs, opera excerpts, toured abroad. Taught at Yerevan music school and conservatory.

Hovhannes Chekijyan remained the bridge of choral art from Istanbul to Yerevan — with his conducting, compositions, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian music and the beauty of folk song.