Արուս Հակոբի Խուդանյանը մահացել է 1971 թվականի նոյեմբերի 4-ին Կիրովականում, Գուգարքի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ՝ կյանքի 74-րդ տարում։ Հայ դերասանուհի, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1954), ով իր կյանքը նվիրել է հայ դրամատիկական արվեստին՝ դառնալով Կիրովականի (այժմ՝ Վանաձորի) Աբելյանի անվան թատրոնի լեգենդ՝ խաղալով ավելի քան 200 դրամատիկական և կատակերգական կերպարներ։

Ծնվել է 1897 թվականի հունվարի 11-ին Թիֆլիսում, Ռուսական կայսրություն։ Բեմական գործունեությունը սկսել է 1918 թվականին Թիֆլիսում՝ Արամ Վրույրի խմբում, 1931 թվականից՝ Կիրովականի Աբելյանի անվան թատրոնի դերասանուհի։ Մարմնավորել է երկու հարյուրից ավելի կերպարներ, այդ թվում՝ Սալոմե («Էլի մեկ գոհ»՝ Սունդուկյան), Աննա («Արշալույսին»՝ Դուլակյան), Կաբանիխա («Ամպրոպ»՝ Օստրովսկի), Էմիլյա («Օթելլո»՝ Շեքսպիր)։ Արուս Խուդանյանը հայ թատրոնի կատակերգության վարպետ էր, ով իր խաղով արտահայտել է հայ կնոջ հոգեբանությունը, հումորը և դրամայի խորությունը՝ ոգեշնչելով սերունդներին իր անձնական կերպարներով և նվիրվածությամբ հայ դրամատիկական արվեստին։ Նրա հիշատակը պահպանվում է Վանաձորի հուշատախտակով, որտեղ նա ապրել է, և նրա կերպարները շարունակում են ապրել հայ թատրոնի բեմերում։

—

### Русский
Армянская актриса Легенда Кироваканского театра Эмилия в «Отелло» 

Арус Акоповна Худанян скончалась 4 ноября 1971 года в Кировакане, Гугаркский район, Армянская ССР, СССР, на 74-м году жизни. Армянская актриса, народная артистка Армянской ССР (1954), посвятившая жизнь армянскому драматическому искусству, ставшая легендой Кироваканского (ныне Ванадзорского) театра имени Абеляна, сыгравшая более 200 драматических и комедийных образов. Родилась 11 января 1897 года в Тифлисе, Российская империя. Начала сценную деятельность в 1918 году в Тифлисе — в труппе Арама Вруйра, с 1931 года — актриса театра имени Абеляна в Кировакане. Воплотила более двухсот образов, в том числе Саломе («Ещё один вздох» — Сундукян), Анна («На рассвете» — Дулакян), Кабаниха («Гроза» — Островский), Эмилия («Отелло» — Шекспир). Арус Худанян была мастером армянской комедии, отражая в игре психологию армянской женщины, юмор и глубину драмы, вдохновляя поколения своими личными образами и преданностью армянскому драматическому искусству. Её память сохранена мемориальной доской в Ванадзоре, где она жила, и её персонажи продолжают жить на сценах армянских театров.

—

### English
Armenian Actress, Legend of Kirovakan Theater, Emilia in *Othello* 

Arus Hakobovna Khudanyan passed away on November 4, 1971, in Kirovakan, Gugark District, Armenian SSR, USSR, at the age of 74. Armenian actress, People’s Artist of the Armenian SSR (1954), who dedicated her life to Armenian dramatic art, becoming a legend of the Kirovakan (now Vanadzor) Abelyan Theater, playing over 200 dramatic and comedic characters. Born on January 11, 1897, in Tiflis, Russian Empire. Began her stage career in 1918 in Tiflis — in Aram Vruyr’s troupe; from 1931 — actress at Abelyan Theater in Kirovakan. Embodied more than 200 characters, including Salome (*Another Sigh* — Sundukyan), Anna (*At Dawn* — Dulakyan), Kabanikha (*Storm* — Ostrovsky), Emilia (*Othello* — Shakespeare). Arus Khudanyan was a master of Armenian comedy, expressing the psychology of the Armenian woman, humor, and dramatic depth through her acting, inspiring generations with her personal characters and dedication to Armenian dramatic art. Her memory is preserved by a memorial plaque in Vanadzor, where she lived, and her roles continue to live on Armenian theater stages.

—

Նինո Չավչավաձեն (վրացերեն՝ ნინო ჭავჭავაძე, ռուսերեն՝ Нина Александровна Грибоедова) ծնվել է 1812 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Վրաստանում, ռուսական կայսրության կազմում, որպես հայտնի վրացի արքայազն և բանաստեղծ Ալեքսանդր Չավչավաձեի դուստր, ով 1828 թվականին ամուսնացել է ռուս դիպլոմատ, բանաստեղծ, դրամատուրգ Ալեքսանդր Սերգեյևիչ ԳրիբոյԵդովի հետ, դառնալով ռուս-վրացական գրականության և դիվանագիտության խորհրդանիշ, որի կյանքը կապված է հայկական պատմության հետ՝ Չավչավաձե ընտանիքի հայկական արմատների և ԳրիբոյԵդովի հայկական կապերի միջոցով։

Մահացել է 1857 թվականի հունիսի 28-ին Թիֆլիսում (այժմ՝ Տիֆլիս)՝ 44 տարեկանում, դեպի կնոջ իր ցանկությամբ թաղվելով ամուսնու կողքին Մթաթմինդա լեռան վրա, որտեղ նրա գերեզմանը մինչ օրս ծաղիկներ են դրվում՝ վրացիների հարգանքի խորհրդանիշ։

Նինո Չավչավաձեն ծնվել է Վրաստանի Չավչավաձե արքայական ընտանիքում, որը հայ-վրացական կապեր ուներ, քանի որ Չավչավաձե ընտանիքի արմատները հասնում էին հայկական սփյուռքին, և Ալեքսանդր Չավչավաձեն բարեկամացել էր հայ գրողներին, ինչպես ԳրիբոյԵդովը, ով հայկական հարցերով զբաղվել էր դիվանագիտության ժամանակ։ Նինոն սովորել է Պրասկովյա Ախվերդովայի դպրոցում, որտեղ հանդիպել է ԳրիբոյԵդովին, ով 1828 թվականի օգոստոսի 22-ին ամուսնացել է նրա հետ Սիոնի տաճարում, և հարսանեկան տոնակատարությունը տեղի է ունեցել Չավչավաձե ընտանիքի Ցինանդալի կալվածքում, որտեղ «սիրո ճանապարհ»-ը խորհրդանշում էր երջանիկ կյանքը (լեգենդով՝ սիրահարվածները կարող են անցնել այն աչքերը փակ՝ երջանիկ ապագան երազելով)։ Այդ ամուսնությունը կարճ է եղել. 1829 թվականի փետրվարի 11-ին Թեհրանում ԳրիբոյԵդովը սպանվել է որպես ռուս դիվանագետ, և Նինոն, հղիանալով, կորցրել է ամուսնուն, ինչը նրան դարձրել է ռուս-վրացական գրականության տխուր սիմվոլ՝ հայկական կապով, քանի որ ԳրիբոյԵդովը աջակցել է հայերի հարցերին և Չավչավաձե ընտանիքը ունեցել հայկական արմատներ։ Նինոն կյանքի վերջին տարիներին հիվանդացել է, սակայն իր կյանքը նվիրել է ամուսնու հիշատակին, և նրա գերեզմանը Մթաթմինդայում ծաղիկները խորհրդանշում են վրացիների հարգանքը, իսկ հայկական կապը՝ Չավչավաձե ընտանիքի հայկական ժառանգության և ԳրիբոյԵդովի դերակցությունը հայկական հարցերին, ինչպես Թուրքմենչայի պայմանագրով հայերի հնարավորությունը տեղափոխվել Ռուսաստան։ Նինո Չավչավաձեն ռուս-վրացական գրականության խորհրդանիշ է, ով իր կյանքով կապել է հայկական պատմությունը Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև՝ ոգեշնչելով սերունդներին սիրո, կորուստի և հիշատակի թեմաներով։

—

### Русский
Грузинская княжна, жена писателя А. С. Грибоедова, литературный образ с армянскими связями 

Нина Чавчавадзе (груз. ნინო ჭავჭავაძე, рус. Нина Александровна Грибоедова) родилась 4 октября 1812 года в Грузии, в составе Российской империи, как дочь известного грузинского князя и поэта Александра Чавчавадзе, и вышла замуж за русского дипломата, поэта и драматурга Александра Сергеевича Грибоедова в 1828 году, став символом русско-грузинской литературы и дипломатии, чья жизнь связана с армянской историей через грузинско-армянские корни семьи Чавчавадзе и роль Грибоедова в армянских вопросах. Умерла 28 июня 1857 года в Тифлисе (ныне Тбилиси) в возрасте 44 лет, похоронена рядом с мужем на горе Мтацминда по её желанию, где до сих пор на её могиле кладут цветы как знак уважения грузин, а армянская связь — через армянские корни семьи Чавчавадзе и вклад Грибоедова в армянские дела, такие как возможность переселения армян в Россию по Туркманчайскому договору.

Нина Чавчавадзе родилась в грузинской княжеской семье Чавчавадзе, которая имела армянско-грузинские связи, так как корни Чавчавадзе уходят в армянскую диаспору, и Александр Чавчавадзе дружил с армянскими писателями, как Грибоедов, который занимался армянскими вопросами в дипломатии. Нина училась в школе Прасковьи Ахвердовой, где встретила мужа, и вышла за него 22 августа 1828 года в соборе Сиони, с свадебным пиром в имении Цинандали, где «дорога любви» символизировала счастливую жизнь (легенда: влюблённые могут пройти по ней с закрытыми глазами, мечтая о счастье). Брак был коротким: в феврале 1829 года Грибоедов был убит в Тегеране как русский дипломат, и Нина, беременная, потеряла мужа, став трагическим символом русско-грузинской литературы с армянским оттенком, так как Грибоедов поддерживал армян и Чавчавадзе семья имела армянские корни. В последние годы жизни Нина болела, но посвятила себя памяти мужа, и её могила на Мтацминде с цветами символизирует грузинское уважение, а армянский кap — через армянское наследие Чавчавадзе и роль Грибоедова в армянских делах, как переселение армян по Туркманчайскому договору. Нина Чавчавадзе — символ русско-грузинской литературы, чья жизнь связала армянскую историю с Россией и Грузией, вдохновляя поколения темами любви, потери и памяти.

—

### English
Georgian Princess, Wife of Writer A. S. Griboedov, Literary Figure with Armenian Ties

Nina Chavchavadze (Georg. ნინო ჭავჭავაძე, Rus. Nina Alexandrovna Griboedova) was born on October 4, 1812, in Georgia, Russian Empire, as the daughter of the famous Georgian prince and poet Alexander Chavchavadze, and married Russian diplomat, poet, and playwright Alexander Sergeyevich Griboedov in 1828, becoming a symbol of Russian-Georgian literature and diplomacy, whose life is linked to Armenian history through the Chavchavadze family’s Armenian roots and Griboedov’s role in Armenian affairs. Died on June 28, 1857, in Tiflis (now Tbilisi) at age 44, buried next to her husband on Mtatsminda Mountain as per her wish, where flowers are still placed on her grave as a sign of Georgian respect, and the Armenian connection — through the Chavchavadze family’s Armenian heritage and Griboedov’s contribution to Armenian issues, such as the possibility of Armenian resettlement to Russia under the Treaty of Turkmenchay.

Nina Chavchavadze was born in the Georgian princely family of Chavchavadze, which had Armenian-Georgian ties, as the Chavchavadze roots trace back to the Armenian diaspora, and Alexander Chavchavadze befriended Armenian writers like Griboedov, who dealt with Armenian matters in diplomacy. Nina studied at Praskovya Akhverdova’s school, where she met her husband, and married him on August 22, 1828, in Sioni Cathedral, with the wedding feast at the Chavchavadze estate in Tsinandali, where the “love path” symbolized happiness (legend: lovers can pass it with closed eyes, dreaming of bliss). The marriage was short: in February 1829, Griboedov was killed in Tehran as a Russian diplomat, and Nina, pregnant, lost her husband, becoming a tragic symbol of Russian-Georgian literature with Armenian undertones, as Griboedov supported Armenians and the Chavchavadze family had Armenian roots. In her later years, Nina fell ill but devoted herself to her husband’s memory, and her grave on Mtatsminda with flowers symbolizes Georgian respect, while the Armenian link — through the Armenian legacy of the Chavchavadze family and Griboedov’s role in Armenian affairs, like Armenian resettlement under the Treaty of Turkmenchay. Nina Chavchavadze is a symbol of Russian-Georgian literature, her life linking Armenian history with Russia and Georgia, inspiring generations with themes of love, loss, and memory.

—
ნინო ჭავჭავაძე: რუსულ-ქართული ლიტერატურის ტრაგიკული სიმბოლო
ნინო ჭავჭავაძე (ქართ. ნინო ჭავჭავაძე, რუს. Нина Александровна Грибоедова) დაიბადა 1812 წლის 4 ოქტომბერს საქართველოში, რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში, ცნობილი ქართველი პრინცისა და პოეტის ალექსანდრე ჭავჭავაძის ქალიშვილად, და 1828 წელს გათხოვდა რუს დიპლომატზე, პოეტსა და დრამატურგზე ალექსანდრე სერგეევიჩ გრიბოედოვზე, გახდა რუსულ-ქართული ლიტერატურისა და დიპლომატიის სიმბოლო, რომლის ცხოვრება დაკავშირებულია სომხურ ისტორიასთან ჭავჭავაძეების ოჯახის სომხური ფესვებითა და გრიბოედოვის როლით სომხურ საკითხებში. გარდაიცვალა 1857 წლის 28 ივნისს თბილისში 44 წლის ასაკში, დაკრძალულია ქმრის გვერდით მთაწმინდის მთაზე მისი სურვილით, სადაც დღემდე აყენებენ ყვავილებს ქართველების პატივისცემის ნიშნად, ხოლო სომხური კავშირი — ჭავჭავაძეების ოჯახის სომხური მემკვიდრეობითა და გრიბოედოვის წვლილით სომხურ საქმეებში, როგორიცაა სომეხთა გადასახლების შესაძლებლობა რუსეთში თურქმენჩაის ხელშეკრულებით.
ნინო ჭავჭავაძე დაიბადა ქართველ პრინცთა ოჯახში, რომელსაც სომხურ-ქართული კავშირები ჰქონდა, რადგან ჭავჭავაძეების ფესვები სომხურ დიასპორაში იყო, და ალექსანდრე ჭავჭავაძე მეგობრობდა სომეხ მწერლებთან, როგორიც იყო გრიბოედოვი, რომელიც დიპლომატიაში სომხურ საკითხებს ეხებოდა. ნინო სწავლობდა პრასკოვია ახვერდოვას სკოლაში, სადაც შეხვდა ქმარს, და გათხოვდა 1828 წლის 22 აგვისტოს სიონის ტაძარში, საქორწილო ქეიფი კი ჭავჭავაძეების ცინანდლის მამულში გაიმართა, სადაც „სიყვარულის გზა“ ბედნიერ ცხოვრებას სიმბოლურად წარმოადგენდა (ლეგენდით: შეყვარებულები შეუძლიათ გაიარონ თვალებდახუჭული და ბედნიერი მომავალი იოცნებონ). ქორწინება მოკლე იყო: 1829 წლის თებერვალში გრიბოედოვი მოკლეს თეირანში როგორც რუსი დიპლომატი, და ნინო, ფეხმძიმედ, დაკარგა ქმარი, გახდა რუსულ-ქართული ლიტერატურის ტრაგიკული სიმბოლო სომხური ელფერით, რადგან გრიბოედოვი მხარს უჭერდა სომეხებს და ჭავჭავაძეების ოჯახს სომხური ფესვები ჰქონდა. ბოლო წლებში ნინო ავადმყოფობდა, მაგრამ ცხოვრება ქმრის ხსოვნას მიუძღვნა, და მისი საფლავი მთაწმინდაზე ყვავილებით ქართველების პატივისცემას სიმბოლურად წარმოადგენს, ხოლო სომხური კავშირი — ჭავჭავაძეების სომხური მემკვიდრეობითა და გრიბოედოვის როლით სომხურ საქმეებში, როგორიცაა სომეხთა გადასახლება თურქმენჩაის ხელშეკრულებით. ნინო ჭავჭავაძე რუსულ-ქართული ლიტერატურის სიმბოლოა, რომლის ცხოვრებამ სომხური ისტორია რუსეთთან და საქართველოსთან დააკავშირა, თაობებს სიყვარულის, დანაკარგისა და ხსოვნის თემებით შთააგონებს.

Վարդգես Վազգենի Օվյանը ծնվել է 1959 թվականի նոյեմբերի 4-ին Ստեփանակերտում, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ արձակագիր, հրապարակախոս, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1988 թվականից, գրող Վազգեն Օվյանի որդին, ով իր ստեղծագործություններով արտացոլել է Արցախի կյանքը, պատերազմի հետևանքները և մարդկային ճակատագրերը՝ դառնալով ղարաբաղյան գրականության նշանակալի դեմք։

Ավարտել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1988 թվականից՝ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։ Աշխատել է «Խորհրդային Ղարաբաղ» (հետագայում՝ «Արցախ», «ԼՂ Հանրապետություն») պաշտոնաթերթում՝ որպես թղթակից, բաժնի վարիչ, գլխավոր խմբագրի տեղակալ։ 1992-1993 թվականներին միաժամանակ եղել է Ասկերանի շրջանի «Խաչեն» թերթի խմբագիր։ 1994-1996 թվականներին ծառայել է ԼՂՀ պաշտպանության բանակում՝ որպես քաղբաժնի սպա, ապա՝ «Մարտիկ» թերթի պատասխանատու քարտուղար։ 1997-1998 թվականներին աշխատել է Ստեփանակերտի պետական պոլիգրաֆ ձեռնարկությունում՝ որպես հրատարակչական կենտրոնի ղեկավար, 1999 թվականից՝ «10-րդ նահանգ» թերթում, 2004-2006 թվականներին՝ «Դեմո» հանրային թերթում՝ որպես պատասխանատու խմբագիր։ 2009 թվականից՝ «Նոր էջ» թերթի խմբագիր։ Տպագրվում է 1984 թվականից՝ հարյուրավոր պատմվածքների, նովելների, դրամատիկական ստեղծագործությունների և հոդվածների հեղինակ։ Տպագրվում է հայաստանյան և ղարաբաղյան թերթերում։ Հրատարակված գրքեր՝ «Մենախոսություն վերջին նստարանից» (պատմվածքներ, Ստեփանակերտ, 1995, 128 էջ), «Կիսատ պատմվածքներս, տղան և ուրիշներ» (պատմվածքներ, Ստեփանակերտ, 2005, 132 էջ), «Ձմեռային սերենադ» (նովելներ, պատմվածքներ, դրամատիկական ստեղծագործություններ, Ստեփանակերտ, 2005, 256 էջ), «Կարմիր ծաղկաթերթեր» (նովելներ, պատմվածքներ, դրամատիկական ստեղծագործություններ, հոդվածներ, Ստեփանակերտ, 2007, 224 էջ)։ Վարդգես Օվյանի ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել գրողներին՝ ընդգծելով Արցախի պատմության և մարդկային փորձառության թեմաները։

—

### Русский
Летописец войны и человеческих судеб

Вардгес Вазгенович Овян родился 4 ноября 1959 года в Степанакерте, Азербайджанская ССР, СССР. Армянский прозаик, публицист, член Союза писателей СССР с 1988 года, сын писателя Вазгена Овяна, отразивший в произведениях жизнь Арцаха, последствия войны и человеческие судьбы, став значимой фигурой карабахской литературы. Окончил филологический факультет Степанакертского педагогического института. С 1988 года — член Союза писателей СССР. Работал в республиканской газете «Советский Карабах» (позже «Арцах», «НКР Республика») корреспондентом, заведующим отделом, заместителем главного редактора. В 1992–1993 годах одновременно был редактором районной газеты «Хачен» Аскеранского района. В 1994–1996 годах служил в Армии обороны НКР офицером политотдела, затем ответственным секретарём газеты «Мартик». В 1997–1998 годах работал руководителем издательского центра в Степанакертском государственном полиграфическом предприятии, с 1999 года — в газете «10-я провинция», в 2004–2006 годах — ответственным редактором общественной газеты «Демо». С 2009 года — редактор газеты «Нор эдж». Печатается с 1984 года, автор сотен рассказов, новелл, драматических произведений и статей. Публикуется в армянских и карабахских газетах. Опубликованные книги: «Монолог с последней парты» (рассказы, Степанакерт, 1995, 128 с.), «Мои недописанные рассказы, мальчик и другие» (рассказы, Степанакерт, 2005, 132 с.), «Зимняя серенада» (новеллы, рассказы, драматические произведения, Степанакерт, 2005, 256 с.), «Красные лепестки» (новеллы, рассказы, драматические произведения, статьи, Степанакерт, 2007, 224 с.). Наследие Вардгеса Овяна продолжает вдохновлять писателей, подчёркивая темы истории Арцаха и человеческого опыта.

—

### English
Chronicler of War and Human Destinies

Vardges Vazgeni Ovyan was born on November 4, 1959, in Stepanakert, Azerbaijani SSR, USSR. Armenian prose writer, publicist, member of the USSR Writers’ Union since 1988, son of writer Vazgen Ovyan, who depicted Artsakh life, war consequences, and human destinies in his works, becoming a prominent figure in Karabakh literature. Graduated from the philology faculty of Stepanakert Pedagogical Institute. Since 1988 — member of the USSR Writers’ Union. Worked at the republican newspaper *Soviet Karabakh* (later *Artsakh*, *NKR Republic*) as correspondent, department head, deputy editor-in-chief. In 1992–1993, simultaneously editor of the Askeran district newspaper *Khachen*. In 1994–1996, served in the NKR Defense Army as political department officer, then executive secretary of *Martik* newspaper. In 1997–1998, headed the publishing center at Stepanakert State Printing House, from 1999 — at *10th Province* newspaper, in 2004–2006 — executive editor of the public newspaper *Demo*. Since 2009 — editor of *Nor Ej* newspaper. Published since 1984, author of hundreds of short stories, novellas, dramatic works, and articles. Published in Armenian and Karabakh newspapers. Published books: *Monologue from the Last Desk* (short stories, Stepanakert, 1995, 128 pp.), *My Unfinished Stories, the Boy and Others* (short stories, Stepanakert, 2005, 132 pp.), *Winter Serenade* (novellas, short stories, dramatic works, Stepanakert, 2005, 256 pp.), *Red Petals* (novellas, short stories, dramatic works, articles, Stepanakert, 2007, 224 pp.). Vardges Ovyan’s legacy continues to inspire writers, highlighting themes of Artsakh history and human experience.

—

1972 թվականի նոյեմբերի 3-ին Երևանի Անգլիական այգում (Կոմայգի)՝ Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնի շենքի առջև, տեղի ունեցավ հայ մեծ դրամատուրգ Գաբրիել Սունդուկյանի (1825–1912) հուշարձանի հանդիսավոր բացումը:

Այս իրադարձությունը դարձավ հայկական մշակույթի և թատերական արվեստի հարգանքի խորհրդանիշը՝ նշելով Սունդուկյանի ծննդյան 147-ամյակը և նրա ստեղծագործությունների ազդեցությունը խորհրդային Հայաստանում: Հուշարձանը ընդգրկված է Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ որպես ազգային ժառանգության մաս:

**Նախապատմություն և ստեղծման գործընթաց** 
Գաբրիել Սունդուկյանը, հայ ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը, ստեղծել էր այնպիսի գործեր, ինչպես «Պեպո», «Խաթաբալա» և «Քանդված օջախ», որոնք դարձան հայ թատրոնի հիմքը: 1960-ական թվականներին, խորհրդային Հայաստանում մշակութային վերածննդի շրջանում, որոշվեց հուշարձան կանգնեցնել նրա պատվին՝ թատրոնի առջև: Մրցույթում հաղթեց ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Արա Հարությունյանի (1928–1999) նախագիծը: Քանդակագործը, ով հայտնի էր իր ռեալիստական ոճով, պատկերել էր Սունդուկյանին կանգնած դիրքով՝ ձեռքում գրքով, խորհրդանշելով նրա գրական ժառանգությունը: Հուշարձանը կառուցված է նարնջագույն տուֆից՝ հայկական ավանդական նյութից, բարձրությունը 4 մետր է:

**Բացման արարողություն և նշանակություն** 
Բացումը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 3-ին՝ մասնակցությամբ Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչների, թատրոնի դերասանների և մշակութային գործիչների: Արարողությանը ելույթներ ունեցան, ընթերցվեցին Սունդուկյանի ստեղծագործություններից հատվածներ, և թատրոնի դերասանները ներկայացրին «Պեպո»-ի տեսարաններ: Այս իրադարձությունը համընկավ թատրոնի 50-ամյակի հետ և խթանեց Սունդուկյանի գործերի վերահրատարակումը: Հուշարձանը դարձավ Երևանի կենտրոնի զբոսաշրջային տեսարժան վայրերից մեկը՝ գտնվելով Անգլիական այգում, որտեղ հաճախ անցկացվում են մշակութային միջոցառումներ:

**Ներկայիս վիճակ և ժառանգություն** 
Այսօր հուշարձանը պահպանվում է պետության կողմից և հաճախ ծաղիկներ են դրվում Սունդուկյանի ծննդյան կամ մահվան տարելիցներին: Այն խորհրդանշում է հայ թատրոնի ոսկե դարաշրջանը և Արա Հարությունյանի արվեստը: Որպես հայ արվեստաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական մշակույթի շարունակականությունը՝ խորհրդային շրջանից մինչև անկախ Հայաստան:

**Արագ փաստեր**
– **Հեղինակ**: Քանդակագործ՝ ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Արա Հարությունյան:
– **Նյութ և չափեր**: Նարնջագույն տուֆ, բարձրություն՝ 4 մետր:
– **Վայր**: Անգլիական այգի, Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնի առջև:

(Աղբյուրներ՝ Երևանի քաղաքապետարանի արխիվներ, Հայաստանի ազգային պատկերասրահի կատալոգներ, «Հայկական թատրոնի պատմություն» գիրք):

—

### Русская версия

Открытие Памятника Габриэлу Сундукяну в Ереване

3 ноября 1972 года в Английском саду Еревана (Комайги), перед зданием Академического театра имени Габриэла Сундукяна, состоялось торжественное открытие памятника великому армянскому драматургу Габриэлу Сундукяну (1825–1912). Это событие стало символом уважения к армянской культуре и театральному искусству, отметив 147-летие со дня рождения Сундукяна и его влияние в советской Армении. Памятник включён в государственный список недвижимых памятников истории и культуры Центрального административного района Еревана.

**Предыстория и процесс создания** 
Габриэл Сундукян, основатель армянской реалистической драматургии, создал произведения вроде «Пепо», «Хатабала» и «Разрушенный очаг», ставшие основой армянского театра. В 1960-х годах, в период культурного возрождения в советской Армении, решили установить памятник перед театром. Победителем конкурса стал проект Народного художника АрмССР Ара Арутюняна (1928–1999). Скульптор, известный реалистическим стилем, изобразил Сундукяна стоящим с книгой в руке, символизируя литературное наследие. Памятник выполнен из оранжевого туфа — традиционного армянского материала, высота — 4 метра.

**Церемония открытия и значение** 
Открытие прошло 3 ноября с участием представителей правительства Армении, актёров театра и деятелей культуры. Выступления, чтение отрывков из произведений Сундукяна и сцены из «Пепо» в исполнении актёров. Событие совпало с 50-летием театра и стимулировало переиздание работ Сундукяна. Памятник стал туристической достопримечательностью в центре Еревана, в Английском саду, где проводятся культурные мероприятия.

**Современное состояние и наследие** 
Сегодня памятник охраняется государством, к нему возлагают цветы в годовщины рождения или смерти Сундукяна. Он символизирует золотой век армянского театра и искусство Ара Арутюняна. Как армянский искусствовед, я вижу в нём преемственность армянской культуры от советского периода к независимой Армении.

**Краткие факты**
– **Автор**: Скульптор — Народный художник АрмССР Ара Арутюнян.
– **Материал и размеры**: Оранжевый туф, высота — 4 метра.
– **Место**: Английский сад, перед Театром имени Габриэла Сундукяна.

(Источники: Архивы мэрии Еревана, каталоги Национальной галереи Армении, книга «История армянского театра»).

—

### English Version

Unveiling The Monument to Gabriel Sundukyan in Yerevan:

On November 3, 1972, in Yerevan’s English Garden (Komaygi), in front of the Gabriel Sundukyan Academic Theater building, the monument to the great Armenian playwright Gabriel Sundukyan (1825–1912) was solemnly unveiled. This event became a symbol of reverence for Armenian culture and theater arts, marking the 147th anniversary of Sundukyan’s birth and his impact in Soviet Armenia. The monument is included in the state list of immovable historical and cultural monuments of Yerevan’s Central Administrative District.

**Background and Creation Process** 
Gabriel Sundukyan, founder of Armenian realistic dramaturgy, authored works like “Pepo,” “Khatabala,” and “The Ruined Hearth,” forming the foundation of Armenian theater. In the 1960s, during cultural revival in Soviet Armenia, a monument was planned in front of the theater. The competition was won by People’s Artist of the ArmSSR Ara Harutyunyan (1928–1999). Known for his realistic style, the sculptor depicted Sundukyan standing with a book, symbolizing his literary legacy. Made of orange tuff — a traditional Armenian material — the monument stands 4 meters tall.

**Unveiling Ceremony and Significance** 
The unveiling on November 3 involved government officials, theater actors, and cultural figures. Speeches, readings from Sundukyan’s works, and scenes from “Pepo” performed by actors. It coincided with the theater’s 50th anniversary and prompted reissues of his plays. The monument became a central Yerevan attraction in the English Garden, hosting cultural events.

**Current State and Legacy** 
Today, state-protected, flowers are laid on Sundukyan’s birth or death anniversaries. It symbolizes the golden age of Armenian theater and Ara Harutyunyan’s art. As an Armenian art critic, I see in it the continuity of Armenian culture from Soviet times to independent Armenia.

**Key Facts**
– **Author**: Sculptor — People’s Artist of the ArmSSR Ara Harutyunyan.
– **Material and Dimensions**: Orange tuff, height — 4 meters.
– **Location**: English Garden, in front of the Gabriel Sundukyan Theater.

(Sources: Yerevan City Hall archives, National Gallery of Armenia catalogs, book “History of Armenian Theater”).

—

Զավեն Պետրոսի Արշակունին մահացել է 2012 թվականի նոյեմբերի 2-ին Սանկտ Պետերբուրգում, Ռուսաստան՝ կյանքի 81-րդ տարում։ Հայկական ծագմամբ խորհրդային և ռուս նկարիչ, գրաֆիկ, բեմանկարիչ, Սանկտ Պետերբուրգի նկարիչների միության անդամ (մինչև 1992 թվականը՝ ՌԽՖՍՀ նկարիչների միության Լենինգրադի կազմակերպության), ով իր ստեղծագործություններով արտացոլել է Լենինգրադի շրջափակման հիշողությունները, մարդկային ճակատագրերը և քաղաքային կյանքը՝ դառնալով Լենինգրադի նկարչական դպրոցի վառ ներկայացուցիչ։

Ծնվել է 1932 թվականի մայիսի 13-ին Լենինգրադում։ Վերապրել է շրջափակումը՝ կորցնելով ծնողներին։ 1946-1953 թվականներին սովորել է Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիային կից միջնակարգ գեղարվեստական դպրոցում։ 1954 թվականին ընդունվել է Լենինգրադի Ի. Ե. Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտ, ավարտել 1961 թվականին Ի․ Սերեբրյանիի արվեստանոցում՝ գեղանկարչության նկարչի որակավորմամբ։ Դիպլոմային աշխատանքը՝ «Բժշկի դիմանկար»։ Մասնակցել է ցուցահանդեսների 1961 թվականից՝ ցուցադրելով աշխատանքները Լենինգրադի կերպարվեստի առաջատար վարպետների հետ։ Լենինգրադի նկարիչների միության անդամ՝ 1962 թվականից։ Նկարել է դիմանկարներ, բնանկարներ, նատյուրմորտներ, ժանրային և հորինված կոմպոզիցիաներ։ Ձևավորել է 9 ներկայացում Սանկտ Պետերբուրգի թատրոններում։ Նկարազարդել է պետերբուրգցի բանաստեղծների 6 գիրք։ Մասնակցել է ավելի քան 200 ցուցահանդեսների, այդ թվում 23 անհատական։ Հեղինակած նկարներ՝ «Ուղիներ», «Դեպո», «Ձմռանը գետի վրա» (բոլորը 1964), «Ճենապակու փորագրում» (1967), «Նկարչուհի Լ. Ազիզյանի դիմանկարը», «Տ. Ուրավսկայայի դիմանկարը» (երկուսն էլ 1975), «Ձմեռային օր նոր թաղամասում» (1977), «Զրույց» (1978), «Արվեստանոցում» (1980), «Տոն» (1988), «Զատիկ», «Астры» (երկուսն էլ 1997) և այլն։ «Տասնմեկ» նկարիչների խմբի ցուցահանդեսների մասնակից, Նկարիչների միության Լենինգրադի բաժնի ամենավառ ներկայացուցիչներից մեկը։ 1972 և 1976 թվականներին մասնակցել է ընդհանուր ցուցահանդեսների Օխտում՝ Վալերի Վատենինի, Յարոսլավ Կրեստովսկու, Գերման Եգոշինի, Վիտալի Տյուլենևի, Բորիս Շամանովի, Վիկտոր Տետերինի, Վալենտինա Ռահինայի, Եվգենի Անտիպովայի, Լեոնիդ Տկաչենկոյի, Կոնստանտին Սիմունի հետ։ Թաղվել է Սմոլենսկի ուղղափառ գերեզմանատանը 2012 թվականի նոյեմբերի 6-ին։ Ստեղծագործությունները գտնվում են ավելի քան 40 թանգարաններում, այդ թվում՝ Ռուսական պետական թանգարան, Տրետյակովյան պատկերասրահ, Էրարտա ժամանակակից արվեստի թանգարան, Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան, Սանկտ Պետերբուրգի պատմության պետական թանգարան, Սանկտ Պետերբուրգի թատերական ու երաժշտական արվեստների թանգարան, Ա․ Բախրուշինի անվան պետական կենտրոնական թատերական թանգարան, Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի թանգարան, Նովոսիբիրսկի գեղարվեստի պետական թանգարան, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, Վրաստանի գեղարվեստի պետական թանգարան, Պետեր Լյուդվիգի ժամանակակից արվեստի թանգարան (Քյոլն), Ստեդելիյք Մուզեում (Ամստերդամ), Դրեզդենի արվեստի պետական հավաքածու, Լայպցիգի կերպարվեստի թանգարան, Կիրիզիայի Գ․ Այթիևի անվան կերպարվեստի ազգային թանգարան, ինչպես նաև Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Իտալիայի, Ֆինլանդիայի, Պորտուգալիայի, Դանիայի, Չինաստանի, Հարավային Կորեայի և այլ երկրների մասնավոր հավաքածուներում։ Զավեն Արշակունու ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նկարիչներին՝ ընդգծելով շրջափակման հիշողության և գեղարվեստական արտահայտչության թեմաները։

—

### Русский
Художник армянского происхождения, Выживший в блокаде и мастер ленинградской школы

Завен Петрович Аршакуни скончался 2 ноября 2012 года в Санкт-Петербурге, Россия, на 81-м году жизни. Советский и российский художник армянского происхождения, график, сценограф, член Союза художников Санкт-Петербурга (до 1992 года — Ленинградской организации Союза художников РСФСР), отразивший в работах воспоминания о блокаде Ленинграда, человеческие судьбы и городскую жизнь, став ярким представителем ленинградской школы живописи. Родился 13 мая 1932 года в Ленинграде. Пережив блокаду, потерял родителей. В 1946–1953 годах учился в Средней художественной школе при Академии художеств России. В 1954 году поступил в Ленинградский институт живописи, скульптуры и архитектуры имени И. Е. Репина, окончил в 1961 году в мастерской И. Серебряного с квалификацией художника-живописца. Дипломная работа — «Портрет врача». Участвовал в выставках с 1961 года, выставляя работы вместе с ведущими мастерами ленинградского изобразительного искусства. Член Ленинградского Союза художников с 1962 года. Писал портреты, пейзажи, натюрморты, жанровые и сюжетные композиции. Оформил 9 спектаклей в театрах Санкт-Петербурга. Иллюстрировал 6 книг петербургских поэтов. Участвовал в более чем 200 выставках, включая 23 персональные. Автор картин: «Дороги», «Депо», «Зимой на реке» (все 1964), «Гравюра на фарфоре» (1967), «Портрет художницы Л. Азизян», «Портрет Т. Уравской» (оба 1975), «Зимний день в новом микрорайоне» (1977), «Разговор» (1978), «В мастерской» (1980), «Праздник» (1988), «Пасха», «Астры» (оба 1997) и др. Участник выставок группы «Одиннадцать», один из ярчайших представителей Ленинградского отделения Союза художников. В 1972 и 1976 годах участвовал в общих выставках в Охте с Валерием Ватениным, Ярославом Крестовским, Германом Егошиным, Виталием Тюленевым, Борисом Шамановым, Виктором Тетериным, Валентиной Рахиной, Евгенией Антиповой, Леонидом Ткаченко, Константином Симуном. Похоронен на Смоленском православном кладбище 6 ноября 2012 года. Произведения находятся в более чем 40 музеях, включая Государственный Русский музей, Третьяковскую галерею, Музей современного искусства Эрарта, Музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина, Государственный музей истории Санкт-Петербурга, Музей театрального и музыкального искусства Санкт-Петербурга, Государственный центральный театральный музей имени А. А. Бахрушина, Музей Академии художеств России, Новосибирский государственный художественный музей, Национальную картинную галерею Армении, Государственный музей искусств Грузии, Музей современного искусства Петера Людвига (Кёльн), Стеделейк музей (Амстердам), Государственные художественные собрания Дрездена, Музей изобразительных искусств Лейпцига, Национальный музей изобразительных искусств имени Г. Айтиева (Киргизия), а также в частных коллекциях России, США, Франции, Германии, Италии, Финляндии, Португалии, Дании, Китая, Южной Кореи и других стран. Наследие Завена Аршакуни продолжает вдохновлять художников, подчёркивая темы памяти о блокаде и художественного выражения.

—

### Eng

Blockade Survivor and Armenian Master of Leningrad School

Zaven Petrovich Arshakuni passed away on November 2, 2012, in Saint Petersburg, Russia, at the age of 80. Soviet and Russian artist of Armenian origin, graphic artist, set designer, member of the Saint Petersburg Union of Artists (until 1992 — Leningrad organization of the RSFSR Union of Artists), who reflected memories of the Leningrad Blockade, human destinies, and urban life in his works, becoming a vivid representative of the Leningrad school of painting. Born on May 13, 1932, in Leningrad. Survived the blockade, losing his parents. From 1946 to 1953, studied at the Secondary Art School affiliated with the Russian Academy of Arts. In 1954, entered the I. E. Repin Leningrad Institute of Painting, Sculpture, and Architecture, graduating in 1961 from I. Serebryany’s workshop with a qualification in painting. Diploma work: *Portrait of a Doctor*. Participated in exhibitions since 1961, displaying works alongside leading masters of Leningrad fine art. Member of the Leningrad Union of Artists since 1962. Painted portraits, landscapes, still lifes, genre and compositional scenes. Designed 9 productions in Saint Petersburg theaters. Illustrated 6 books by Petersburg poets. Participated in over 200 exhibitions, including 23 solo. Author of paintings: *Paths*, *Depot*, *Winter on the River* (all 1964), *Engraving on Porcelain* (1967), *Portrait of Artist L. Azizyan*, *Portrait of T. Uravskaya* (both 1975), *Winter Day in a New District* (1977), *Conversation* (1978), *In the Studio* (1980), *Holiday* (1988), *Easter*, *Asters* (both 1997), and others. Participant in exhibitions of the “Eleven” artists group, one of the brightest representatives of the Leningrad branch of the Union of Artists. In 1972 and 1976, participated in joint exhibitions in Okhta with Valery Vatenin, Yaroslav Krestovsky, German Egoshin, Vitaly Tyulenev, Boris Shamanov, Victor Teterin, Valentina Rakhina, Evgenia Antipova, Leonid Tkachenko, Konstantin Simun. Buried at the Smolensk Orthodox Cemetery on November 6, 2012. Works are in over 40 museums, including the State Russian Museum, Tretyakov Gallery, Erarta Museum of Contemporary Art, Pushkin Museum of Fine Arts, State Museum of the History of Saint Petersburg, Saint Petersburg Museum of Theatrical and Musical Arts, A. A. Bakhrushin State Central Theatre Museum, Museum of the Russian Academy of Arts, Novosibirsk State Art Museum, National Gallery of Armenia, State Museum of Arts of Georgia, Peter Ludwig Museum of Contemporary Art (Cologne), Stedelijk Museum (Amsterdam), Dresden State Art Collections, Leipzig Museum of Fine Arts, G. Aytiev National Museum of Fine Arts (Kyrgyzstan), as well as private collections in Russia, USA, France, Germany, Italy, Finland, Portugal, Denmark, China, South Korea, and other countries. Zaven Arshakuni’s legacy continues to inspire artists, emphasizing themes of blockade memory and artistic expression.

—

Պահարե (Հայկ Սեդրակի Պետրոսյան) մահացել է 1968 թվականի նոյեմբերի 1-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ դերասան, գրող, բանաստեղծ, Վրաստանի Խորհրդային Հանրապետության վաստակավոր արտիստ (1943), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից, ով իր կյանքը նվիրել է թատրոնին և գրականությանը՝ դառնալով հայ կատակերգական արվեստի տաղանդավոր ներկայացուցիչ։

Ծնվել է 1895 թվականի փետրվարի 15-ին Նոր Բայազետում (այժմ՝ Գավառ), Նոր Բայազետի գավառ, Երևանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Վաղ հասակից ծնողների հետ տեղափոխվել է Թիֆլիս, սովորել Ներսիսյան դպրոցում, նկարչական ակադեմիայում, խաղացել Հայոց դրամատիկական թատրոնում։ Որոշ ժամանակ աշխատել է Բաքվի հայկական թատրոնում որպես դերասան և դրամատիկական ստուդիայի ղեկավար։ Երկար տարիներ աշխատել է Թբիլիսիի Ստեփան Շահումյանի անվան դրամատիկական թատրոնում։ Ուսուցիչները եղել են Դավիթ Թուրյանը, Արամ Վրույրը, Արշակ Մամիկոնյանը և ուրիշներ։ 50-ամյա գործունեության ընթացքում խաղացել է շուրջ 300 դեր, այդ թվում՝ Նազար («Քաջ Նազար»), Մարտիրոս («Նամուս»)։ Միաժամանակ զբաղվել է գրականությամբ՝ հրատարակել «Գյուղերի կանչը» (1925), «Կոմերիտ Վաղոն» պոեմ (1926), «Գեղարքունիք» ժողովածու (1928), «Հայրենիք» (1958), «Թատերական հուշեր» (1960), «Ստեփան Քափանակյան, Հայկական թատերական ընկերություն» (1962)։ Գրել է «Չաղ-չաղ թագավորը» պիեսը, որը բեմադրվել է Թիֆլիսի պատանի հանդիսատեսի թատրոնում և Շահումյանի անվան թատրոնում։ Խաղացել է Լևոն Քալանթարի, Հովհաննես Աբելյանի, Օլգա Մայսուրյանի, Ժասմենի, Վահրամ Փափազյանի, Հասմիկի, Սիրանույշի և այլոց հետ։ 1966-1968 թթ. ապրել է Երևանում։ Թաղվել է Կամոյում (այժմ՝ Գավառ)։ Պահարեն պահանջկոտ, աշխատասեր դերասան էր, ով դասվում է հայ թատրոնի տաղանդավոր կոմիկ դերասանների շարքը։

—

### Русский
Армянский поэт, актёр

Пахаре (Гайк Седракович Петросян) скончался 1 ноября 1968 года в Ереване, Армянская ССР, СССР. Армянский актёр, писатель, поэт, заслуженный артист Грузинской Советской Республики (1943), член Союза писателей СССР с 1934 года, посвятивший жизнь театру и литературе, став талантливым представителем армянского комедийного искусства. Родился 15 февраля 1895 года в Новом Баязете (ныне Гавар), Ново-Баязетский уезд, Ереванская губерния, Российская империя. В раннем возрасте с родителями переехал в Тифлис, учился в школе Нерсисян, академии живописи, играл в Армянском драматическом театре. Некоторое время работал в Бакинском армянском театре как актёр и руководитель драматической студии. Долгие годы работал в Тифлисском драматическом театре имени Степан Шаумяна. Учителями были Давид Турян, Арам Вруйр, Аршак Мамиконян и другие. За 50 лет деятельности сыграл около 300 ролей, включая Назар («Храбрый Назар»), Мартирос («Намус»). Параллельно занимался литературой: опубликовал «Зов деревень» (1925), поэму «Комерит Вагон» (1926), сборник «Гегаркуник» (1928), «Родина» (1958), «Театральные воспоминания» (1960), «Степан Капанакян, Армянское театральное общество» (1962). Написал пьесу «Толстый-толстый король», поставленную в Тифлисском театре юного зрителя и театре имени Шаумяна. Играл с Левоном Калантаром, Ованесом Абеляном, Ольгой Майсурян, Жасмен, Ваграмом Папазяном, Асмик, Сиранруш и другими. В 1966–1968 годах жил в Ереване. Похоронен в Камо (ныне Гавар). Пахаре был требовательным, трудолюбивым актёром, входящим в ряд талантливых комических актёров армянского театра.

—

### English
Armenian Poet, Actor

Pahare (Hayk Sedrakovich Petrosyan) passed away on November 1, 1968, in Yerevan, Armenian SSR, USSR. Armenian actor, writer, poet, Honored Artist of the Georgian Soviet Republic (1943), member of the USSR Writers’ Union since 1934, who dedicated his life to theater and literature, becoming a talented representative of Armenian comedic art. Born on February 15, 1895, in Nor Bayazet (now Gavar), Nor Bayazet Uyezd, Yerevan Governorate, Russian Empire. In early childhood, moved with parents to Tiflis, studied at Nersisyan School, painting academy, performed in the Armenian Dramatic Theater. For some time worked in the Baku Armenian Theater as an actor and head of a dramatic studio. For many years worked at the Tiflis Stepan Shahumyan Dramatic Theater. Mentors included David Turyan, Aram Vruyr, Arshak Mamikonyan, and others. Over 50 years of activity, played about 300 roles, including Nazar (“Brave Nazar”), Martiros (“Honor”). Simultaneously engaged in literature: published *Call of the Villages* (1925), poem *Komerit Vagon* (1926), collection *Gegharkunik* (1928), *Homeland* (1958), *Theatrical Memoirs* (1960), *Stepan Kapanakyan, Armenian Theatrical Society* (1962). Wrote the play *Fat-Fat King*, staged at the Tiflis Youth Theater and Shahumyan Theater. Performed with Levon Kalantar, Hovhannes Abelyan, Olga Maysuryan, Jasmen, Vahram Papazyan, Hasmik, Siranush, and many others. Lived in Yerevan from 1966 to 1968. Buried in Kamo (now Gavar). Pahare was a demanding, hardworking actor, ranked among the talented comic actors of Armenian theater.

—

1928 թվականի նոյեմբերի 1-ին Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովը ընդունեց «Թուրքական այբուբենի մասին» օրենքը, որով պաշտոնապես գործածության մեջ մտավ լատինական այբուբենի վրա հիմնված նոր թուրքական այբուբենը՝ փոխարինելով արաբական գրի համակարգին:

Այս բարեփոխումը, որը նախաձեռնել էր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրը, դարձավ Թուրքիայի հանրապետության արդիականացման կարևորագույն քայլերից մեկը: Օրենքը ստորագրվեց նախագահ Աթաթուրկի կողմից և անմիջապես ուժի մեջ մտավ՝ պարտադրելով օգտագործել նոր այբուբենը բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերում, կրթության և մամուլում: Այս հարևելյան հոգեբանության հիմքում կարևոր դեր խաղաց հայ լեզվաբան Աքոպ Մարտայանը (Հակոբ Մարտայան), ով հանդիսացավ բարեփոխման հիմնական մշակողներից մեկը և ստացավ «Դիլաչար» (լեզվի բացիչ) ազգանունը Աթաթուրկից՝ իր ներդրման համար:

**Նախապատմություն և պատճառներ** 
Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում թուրքերենը գրվում էր արաբական այբուբենով, որը չէր համապատասխանում թուրքերենի ձայնային համակարգին և դժվարացնում էր գրագիտության տարածումը: 1920-ական թվականներին Աթաթուրկը, որպես հանրապետության հիմնադիր, սկսեց լայնածավալ բարեփոխումներ՝ նպատակ ունենալով եվրոպականացնել երկիրը: 1928 թվականի մայիսին ստեղծվեց «Այբուբենի հանձնաժողովը», որը մշակեց նոր այբուբենը՝ հիմնված լատինական տառերի վրա, բայց հարմարեցված թուրքերենի հնչյուններին (օրինակ՝ ç, ş, ğ, ı տառերը): Այս հանձնաժողովի աշխատանքում կարևոր դեր խաղաց հայ լեզվաբան Աքոպ Մարտայանը (1895-1979 թթ.), ով դարձավ հիմնական խորհրդատուն: Մարտայանը, ով ծնվել էր Կոստանդնուպոլսում, սովորել էր Robert College-ում (անգլերեն, գերմաներեն, լատիներեն, հին հունարեն), և ծառայելով որպես թարգմանիչ բրիտանական ռազմագերիների համար, ծանոթացավ Աթաթուրկին: 1923 թվականին Աթաթուրկը նշանակեց նրան Թուրքական լեզվի ասոցիացիայի գլխավոր քարտուղար, և Մարտայանը դարձավ բարեփոխման հիմնական կերպարներից մեկը:

**Իրականացումը և հետևանքները** 
Նոյեմբերի 1-ից հետո սկսվեցին «Ազգի դասընթացներ» (Millet Mektepleri), որոնք ունեին հազարավոր ուսուցիչներ՝ սովորեցնելով նոր գիրը: Աթաթուրկը ինքը մասնակցեց դասերին՝ որպես օրինակ: Մինչև 1929 թվականը բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը և թերթերը անցան նոր այբուբենի: Բարեփոխումը հանգեցրեց գրագիտության կտրուկ աճի՝ հասնելով 20%-ի 1935 թվականին: Սակայն այն կտրեց կապը օսմանյան ժառանգության հետ՝ դժվարացնելով հին տեքստերի ընթերցումը: Հայերի համար, ովքեր ապրում էին Թուրքիայում կամ հետևում էին տարածաշրջանային զարգացումներին, այս փոփոխությունը խորհրդանշում էր թուրքական ինքնության վերաձևավորումը՝ հեռացնելով իսլամական և արաբական ազդեցությունները: Մարտայանը, ով տիրապետում էր 19 լեզուներով (ներառյալ հայերենը), նպաստեց նաև հայ լեզվաբանությանը՝ հեղինակելով «Լեզու, լեզուներ և լեզվաբանություն» գիրքը:

**Եզրակացություն** 
1928 թվականի նոյեմբերի 1-ը դարձավ Թուրքիայի արդիականացման խորհրդանիշը: Այս օրը ոչ միայն փոխեց գիրը, այլև նպաստեց ազգային միասնությանը: Որպես հայ լեզվաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական ներդրումը թուրքական կրթության և մշակույթի զարգացմանը, չնայած ճնշումներին:

(Հիմնական աղբյուրներ՝ Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովի արխիվներ, Աթաթուրկի ելույթներ, UNESCO-ի գրագիտության զեկույցներ, Մարտայանի կենսագրություն՝ «Լեզվաբանական հանդես» և «Հայկական Թերթ»):

—

#Русская версия

Реформа турецкого алфавита: 1 ноября и вклад армянского лингвиста

1 ноября 1928 года Великое национальное собрание Турции приняло закон «О турецком алфавите», официально вводя новый турецкий алфавит на основе латинской графики вместо арабской. Эта реформа, инициированная Мустафой Кемалем Ататюрком, стала одним из ключевых шагов модернизации Турецкой Республики. Закон был подписан президентом Ататюрком и немедленно вступил в силу, обязывая использовать новый алфавит во всех официальных документах, образовании и прессе. Важную роль в разработке алфавита сыграл армянский лингвист Акоп Мартаян (Хакоб Мартиян), который стал одним из главных консультантов и получил фамилию «Дилачар» (открыватель языка) от Ататюрка за свой вклад.

**Предыстория и причины** 
В Османской империи турецкий язык записывался арабским алфавитом, который не соответствовал фонетике турецкого и затруднял распространение грамотности. В 1920-х годах Ататюрк, основатель республики, начал широкие реформы для европеизации страны. В мае 1928 года была создана «Комиссия по алфавиту», разработавшая новый вариант на базе латинских букв, адаптированный к турецким звукам (например, ç, ş, ğ, ı). Цель — повысить уровень грамотности (всего 10–15% в 1927 году) и интегрироваться в европейский мир. Армянский лингвист Акоп Мартаян (1895–1979), родившийся в Константинополе, стал ключевой фигурой. Учившийся в Robert College (английский, немецкий, латынь, древнегреческий), он служил переводчиком британских военнопленных, познакомившись с Ататюрком в Дамаске. В 1923 году Ататюрк назначил его главным специалистом Турецкого языкового общества в Анкаре, где Мартаян стал первым генеральным секретарём Ассоциации турецкого языка.

**Реализация и последствия** 
С 1 ноября начались «Школы нации» (Millet Mektepleri) с тысячами учителей, обучающих новому письму. Ататюрк лично участвовал в уроках. К 1929 году все официальные документы и газеты перешли на новый алфавит. Реформа резко повысила грамотность — до 20% к 1935 году. Однако она разорвала связь с османским наследием, усложнив чтение старых текстов. Для армян, живущих в Турции или следящих за регионом, это символизировало переформатирование турецкой идентичности, отходя от исламских и арабских влияний. Мартаян, владеющий 19 языками (включая армянский), также способствовал армянскому языкознанию, автором книги «Язык, языки и лингвистика».

**Заключение** 
1 ноября 1928 года стало символом модернизации Турции. Этот день не только изменил письмо, но и способствовал национальному единству. Как армянский лингвист, я вижу в нём вклад армян в турецкую культуру, несмотря на давление.

(Источники: Архивы Великого национального собрания Турции, речи Ататюрка, отчёты UNESCO по грамотности, биография Мартаяна из «Лингвистического вестника» и «Армянской газеты»).

—

### English Version

Turkey’s Alphabet Reform: November 1,  and Armenian Contribution

On November 1, 1928, Turkey’s Grand National Assembly passed the “Law on the Turkish Alphabet,” officially introducing a new Turkish alphabet based on Latin script, replacing the Arabic system. This reform, initiated by Mustafa Kemal Atatürk, was a cornerstone of the Turkish Republic’s modernization. Signed by President Atatürk, the law took immediate effect, mandating the new alphabet in all official documents, education, and media. A key figure in its development was Armenian linguist Akop Martayan (Hakob Martayan), who became a chief consultant and received the surname “Dilaçar” (language opener) from Atatürk for his contributions.

**Background and Reasons** 
In the Ottoman Empire, Turkish was written in Arabic script, mismatched to its phonetics and hindering literacy. In the 1920s, Atatürk, the republic’s founder, launched broad reforms to Europeanize the country. In May 1928, the “Alphabet Commission” was formed, crafting the new system from Latin letters, adapted to Turkish sounds (e.g., ç, ş, ğ, ı). The aim was to boost literacy (only 10–15% in 1927) and integrate with Europe. Armenian linguist Akop Martayan (1895–1979), born in Constantinople, played a pivotal role. Educated at Robert College (English, German, Latin, ancient Greek), he served as a translator for British POWs, meeting Atatürk in Damascus. In 1923, Atatürk appointed him chief specialist of the Turkish Language Association in Ankara, making him its first general secretary.

**Implementation and Consequences** 
From November 1, “Nation Schools” (Millet Mektepleri) launched with thousands of teachers teaching the new script. Atatürk attended lessons personally. By 1929, all official documents and newspapers switched. The reform sharply raised literacy — to 20% by 1935. However, it severed ties with Ottoman heritage, complicating old texts. For Armenians in Turkey or the region, it symbolized reshaping Turkish identity, distancing from Islamic and Arabic influences. Martayan, fluent in 19 languages (including Armenian), also advanced Armenian linguistics, authoring “Language, Languages, and Linguistics.”

**Conclusion** 
November 1, 1928, marked Turkey’s modernization. This day not only changed the script but fostered national unity. As an Armenian linguist, I see in it Armenians’ contribution to Turkish culture amid pressure.

(Sources: Archives of the Grand National Assembly of Turkey, Atatürk’s speeches, UNESCO literacy reports, Martayan’s biography from “Linguistic Herald” and “Armenian Newspaper”).

—

### Türkçe Versiyon

Türkiye’nin Alfabe Reformu — Latin Alfabenin Girişi ve Ermeni Katkısı

1 Kasım 1928’de Türkiye Büyük Millet Meclisi, “Türk Alfabesi Hakkında Kanun”u kabul ederek, Arap alfabesinin yerine Latin temelli yeni Türk alfabesini resmi olarak yürürlüğe koydu. Mustafa Kemal Atatürk’ün başlattığı bu reform, Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşmesinin temel taşlarından biri oldu. Kanun, Cumhurbaşkanı Atatürk tarafından imzalandı ve derhal yürürlüğe girerek, tüm resmi belgelerde, eğitimde ve basında yeni alfabenin kullanımını zorunlu kıldı. Geliştirmede kilit rol oynayan Ermeni dilbilimci Akop Martayan (Hakob Martayan), Atatürk’ten “Dilaçar” (dil açıcı) soyadını aldı.

**Arka Plan ve Nedenler** 
Osmanlı İmparatorluğu’nda Türkçe, Arap alfabesiyle yazılıyor ve bu sistem Türkçenin fonetiğine uymuyor, okuryazarlığı engelliyordu. 1920’lerde Cumhuriyet’in kurucusu Atatürk, ülkeyi Avrupalılaştırmak için geniş reformlar başlattı. Mayıs 1928’de “Alfabe Komisyonu” kuruldu ve Latin harflerine dayalı, Türkçe seslere uyarlanmış yeni alfabe geliştirildi (örneğin ç, ş, ğ, ı). Amaç, okuryazarlık oranını yükseltmek (1927’de %10–15) ve Avrupa ile entegrasyondu. Ermeni dilbilimci Akop Martayan (1895–1979), Konstantinopolis’te doğan, Robert College’de (İngilizce, Almanca, Latince, antik Yunanca) eğitim aldı. İngiliz POW’ların tercümanı olarak görev yaparken Şam’da Atatürk’le tanıştı. 1923’te Ankara’daki Türk Dil Kurumu’nun baş uzmanı oldu, ilk genel sekreteri olarak.

**Uygulama ve Sonuçlar** 
1 Kasım’dan itibaren “Millet Mektepleri” ile binlerce öğretmen yeni yazıyı öğretti. Atatürk derslere katılarak örnek oldu. 1929’a kadar tüm resmi belgeler ve gazeteler geçti. Reform, okuryazarlığı hızla artırdı — 1935’te %20’ye ulaştı. Ancak Osmanlı mirasıyla bağlantıyı kopardı. Türkiye’de yaşayan veya bölgeyi izleyen Ermeniler için bu, Türk kimliğinin yeniden şekillenmesini simgeliyordu. Martayan, 19 dil bilen (Ermenice dahil), Ermeni dilbilimine katkıda bulundu, “Dil, Diller ve Dilbilim” kitabını yazdı.

**Sonuç** 
1 Kasım 1928, Türkiye’nin modernleşmesinin simgesi oldu. Bu gün sadece yazıyı değiştirmeden ulusal единствоyu güçlendirdi. Ermeni dilbilimci olarak, bu, Ermenilerin Турецкой культурына katkısını görüyorum, baskıya rağmen.

(Kaynaklar: Türkiye Büyük Millet Meclisi arşivleri, Atatürk’ün konuşmaları, UNESCO okuryazarlık raporları, Martayan’ın biyografisi «Dilbilim Bülteni»nden ve «Ermeni Gazetesi»nden).

—

Սերգեյ Գերասիմի Միքայելյանը ծնվել է 1923 թվականի նոյեմբերի 1-ին Մոսկվայում, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ։ Կինոյի և թատրոնի խորհրդային ռեժիսոր, սցենարիստ, կինոնկարիչ, ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1976), ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1983), ով իր ֆիլմերով արտացոլել է մարդկային ճակատագրերը, սոցիալական խնդիրները և պատերազմի հետևանքները՝ դառնալով խորհրդային կինոյի նշանակալի դեմք։

Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, վիրավորվել Ռժևի ճակատամարտում։ 1951 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Ա․ Լունաչարսկու անվան Թատերական արվեստի պետական ինստիտուտի ռեժիսուրայի ֆակուլտետը՝ Բորիս Զախավայի, Մարիա Կնեբելի և Ա․ Պոպովի արվեստանոցը։ 1959 թվականին հաճախել է Մոսֆիլմին կից ռեժիսուրայի դասընթացները։ Ներկայացումներ է բեմադրել Սարատովի, Գորկու թատրոններում, 1954-1956 թվականներին եղել է Տաշքենդի Մ․ Գորկու անվան ռուսական թատրոնի գլխավոր ռեժիսորը։ 1956 թվականից աշխատել է Լենֆիլմում, 1959-1961 թվականներին՝ Մ․ Գորկու անվան կինոստուդիայում։ 1989 թվականին դարձել է Պետրոպոլ ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավարը։ Նրա ֆիլմերում նկարահանվել են Անդրեյ Մյախկովը, Օլեգ Յանկովսկին, Եվգենի Լեոնովը և այլք։ Մրցանակներ՝ ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1976)՝ «Դրամական պարգև» ֆիլմի համար (1974), Համամիութենական կինոփառատոնի մրցանակ (1983)՝ «Սիրահարված եմ իմ ցանկությամբ» ֆիլմի համար (1982)։ Թատերական աշխատանքներ՝ Ի․ Իրոշնիկովայի «Ինչ-որ տեղ Սիբիրում» (1951, Սարատովի պատանի հանդիսատեսի թատրոն)։ Մահացել է 2016 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Սանկտ Պետերբուրգում, Ռուսաստան։ Սերգեյ Միքայելյանի ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել կինոռեժիսորներին՝ ընդգծելով մարդկային արժեքների և սոցիալական թեմաների խորքերը։

—

### Русский
Художественный руководитель Ленфильма

Сергей Герасимович Микаэлян родился 1 ноября 1923 года в Москве, РСФСР, СССР. Советский режиссёр кино и театра, сценарист, кинематографист, заслуженный деятель искусств РСФСР (1976), народный артист РСФСР (1983), отразивший в фильмах человеческие судьбы, социальные проблемы и последствия войны, став значимой фигурой советского кино. Участвовал во Второй мировой войне, был ранен в Ржевской битве. В 1951 году окончил режиссёрский факультет Государственного института театрального искусства имени А. Луначарского в Москве — мастерская Бориса Захавы, Марии Кнебель и А. Попова. В 1959 году прошёл курсы режиссуры при Мосфильме. Ставил спектакли в театрах Саратова, Горького, в 1954–1956 годах был главным режиссёром Русского театра имени М. Горького в Ташкенте. С 1956 года работал на Ленфильме, в 1959–1961 годах — на киностудии имени М. Горького. В 1989 году стал художественным руководителем студии Петрополь. В его фильмах снимались Андрей Мягков, Олег Янковский, Евгений Леонов и другие. Награды: Государственная премия СССР (1976) за фильм «Премия» (1974), приз Всесоюзного кинофестиваля (1983) за фильм «Влюблён по собственному желанию» (1982). Театральные работы: «Где-то в Сибири» И. Ирошниковой (1951, Саратовский ТЮЗ). Умер 10 декабря 2016 года в Санкт-Петербурге, Россия. Наследие Сергея Микаэляна продолжает вдохновлять кинорежиссёров, подчёркивая глубину человеческих ценностей и социальных тем.

—

### English
Artistic Director of Lenfilm

Sergei Gerasimovich Mikayelyan was born on November 1, 1923, in Moscow, RSFSR, USSR. Soviet film and theater director, screenwriter, cinematographer, Honored Artist of the RSFSR (1976), People’s Artist of the RSFSR (1983), who depicted human destinies, social issues, and war consequences in his films, becoming a prominent figure in Soviet cinema. Participated in World War II, wounded in the Battle of Rzhev. In 1951, graduated from the directing faculty of the A. Lunacharsky State Institute of Theater Arts in Moscow — workshop of Boris Zakhava, Maria Knebel, and A. Popov. In 1959, attended directing courses at Mosfilm. Staged plays in Saratov and Gorky theaters, from 1954 to 1956 was chief director of the M. Gorky Russian Theater in Tashkent. From 1956 worked at Lenfilm, from 1959 to 1961 at the M. Gorky Film Studio. In 1989 became artistic director of the Petropol studio. His films featured Andrei Myagkov, Oleg Yankovsky, Evgeny Leonov, and others. Awards: USSR State Prize (1976) for the film *Bonus* (1974), All-Union Film Festival Prize (1983) for *In Love by Own Will* (1982). Theater works: *Somewhere in Siberia* by I. Iroshnikova (1951, Saratov Youth Theater). Died on December 10, 2016, in Saint Petersburg, Russia. Sergei Mikayelyan’s legacy continues to inspire filmmakers, highlighting the depths of human values and social themes.

—

Արշամ Արտաշեսի Շահինյանը ծնվել է 1918 թվականի նոյեմբերի 1-ին Երևանում, Հայաստան։ Հայ քանդակագործ, ԽՍՀՄ վաստակավոր նկարիչ (1972), ով իր ստեղծագործություններով արտացոլել է հայկական պատմությունը, մշակույթը և հերոսներին՝ դառնալով հայ քանդակագործության նշանակալի դեմք։

1951 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստական ինստիտուտը։ 1951-1980 թթ. դասավանդել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում, 1978-1980թթ. եղել է ուսումնարանի տնօրեն։ 1969 թվականից միաժամանակ դասավանդել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։ Եղել է նկարիչների միության անդամ։ 1985թ.-ին շնորհվել է քանդակի ամբիոնի դոցենտի գիտական կոչում։ 2004թ. Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի գիտական խորհրդի որոշմամբ շնորհվել է պրոֆեսորի գիտական կոչում կերպարվեստի մասնագիտությամբ։ Արշամ Շահինյանը Սարդարապատի ճակատամարտին նվիրված հուշահամալիրի հեղինակներից է (1968)։ 1949 թվականից մասնակցել է հանրապետական և համամիութենական ցուցահանդեսներին։ Ստեղծագործել է հաստոցային և մոնումենտալ քանդակագործության բնագավառում։ Մոնումենտալ քանդակներից են՝ Թորոս Ռոսլինի հուշարձանը (1967, բազալտ, Մատենադարանի առջև), Տիգրան Չուխաճյանի կիսանդրին (1971, մարմար, Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի ճեմասրահում), Վահան Տերյանի հուշարձանները (1965, մարմար, Երևան; 1974, բազալտ, Օրենբուրգ), Մեսրոպ Մաշտոցի և Խաչատուր Աբովյանի արձանները (1974, բազալտ, Դիլիջան), Րաֆֆու կիսանդրին (1987, գրանիտ, բրոնզ, Երևանի Րաֆֆու անվան դպրոցի առջև), Կոնակովո քաղաքի սպորտի պալատի դրվագված բարձրաքանդակները (պղինձ, 1978), Հայրենական պատերազմում զոհված մեղրաձորցի մարտիկներին նվիրված հուշարձանը (բազալտ, 1981, Մեղրաձոր)։ Հաստոցային քանդակներից՝ «Մտորումներ» (1957, մարմար, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ), «Ծովակալ Իսակով» (1970, մարմար), «Մայր Հայաստան» (զինվորական թանգարան)։ Մահացել է 2004 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Երևանում։ Երևանի Կիևյան փողոցում տեղադրված է նրա հուշատախտակը։ Արշամ Շահինյանի ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել հայ քանդակագործության սերունդներին՝ ընդգծելով պատմական հիշողության և գեղարվեստական արժեքների թեմաները։

—

### Русский
Автор мемориала Сардарапата

Аршам Арташесович Шагинян родился 1 ноября 1918 года в Ереване, Армения. Армянский скульптор, заслуженный художник СССР (1972), отразивший в своих работах армянскую историю, культуру и героев, став значимой фигурой армянской скульптуры. В 1951 году окончил Ереванский художественный институт. В 1951–1980 годах преподавал в Ереванском художественном училище имени Паноса Терлемезяна, в 1978–1980 годах был директором училища. С 1969 года одновременно преподавал в Ереванском художественно-театральном институте. Был членом Союза художников. С 1985 года — доцент кафедры скульптуры. В 2004 году решением научного совета Ереванской государственной академии художеств присвоено звание профессора по специальности изобразительное искусство. Аршам Шагинян — один из авторов мемориального комплекса, посвящённого Сардарапатскому сражению (1968). С 1949 года участвовал в республиканских и всесоюзных выставках. Работал в станковой и монументальной скульптуре. Среди монументальных скульптур: памятник Торосу Рослину (1967, базальт, перед Матенадараном), бюст Тиграна Чухаджяна (1971, мрамор, в фойе Ереванского театра оперы и балета), памятники Вагану Теряну (1965, мрамор, Ереван; 1974, базальт, Оренбург), статуи Месропа Маштоца и Хачатура Абовяна (1974, базальт, Дилижан), бюст Раффи (1987, гранит, бронза, перед школой имени Раффи в Ереване), рельефы на Дворце спорта в Конаково (медь, 1978), памятник воинам Меградзора, погибшим в Великой Отечественной войне (базальт, 1981, Меградзор). Среди станковых скульптур: «Размышления» (1957, мрамор, Национальная галерея Армении), «Адмирал Исаков» (1970, мрамор), «Мать-Армения» (военный музей). Умер 13 декабря 2004 года в Ереване. На улице Киевян в Ереване установлена мемориальная доска. Наследие Аршама Шагиняна продолжает вдохновлять поколения армянских скульпторов, подчёркивая темы исторической памяти и художественных ценностей.

—

### English
Author of Sardarapat Memorial

Arsham Artashesovich Shahinyan was born on November 1, 1918, in Yerevan, Armenia. Armenian sculptor, Honored Artist of the USSR (1972), who reflected Armenian history, culture, and heroes in his works, becoming a significant figure in Armenian sculpture. In 1951, he graduated from the Yerevan Art Institute. From 1951 to 1980, he taught at the Panos Terlemezian Art College in Yerevan, serving as director from 1978 to 1980. From 1969, he also taught at the Yerevan Art and Theater Institute. He was a member of the Artists’ Union. In 1985, he was awarded the academic title of Associate Professor in Sculpture. In 2004, by decision of the Scientific Council of the Yerevan State Academy of Fine Arts, he was granted the title of Professor in Fine Arts. Arsham Shahinyan was one of the authors of the memorial complex dedicated to the Battle of Sardarapat (1968). Since 1949, he participated in republican and all-union exhibitions. He worked in easel and monumental sculpture. Monumental works include: Monument to Toros Roslin (1967, basalt, in front of the Matenadaran), Bust of Tigran Chukhajyan (1971, marble, in the foyer of Yerevan Opera and Ballet Theater), Monuments to Vahan Teryan (1965, marble, Yerevan; 1974, basalt, Orenburg), Statues of Mesrop Mashtots and Khachatur Abovyan (1974, basalt, Dilijan), Bust of Raffi (1987, granite, bronze, in front of Raffi School in Yerevan), Reliefs on the Sports Palace in Konakovo (copper, 1978), Monument to Meghradzor fighters fallen in the Great Patriotic War (basalt, 1981, Meghradzor). Easel sculptures include: *Reflections* (1957, marble, National Gallery of Armenia), *Admiral Isakov* (1970, marble), *Mother Armenia* (military museum). He died on December 13, 2004, in Yerevan. A memorial plaque is installed on Kievyan Street in Yerevan. Arsham Shahinyan’s legacy continues to inspire generations of Armenian sculptors, emphasizing themes of historical memory and artistic values.

—

Ռաֆայել Արամի Մանգասարյանը մահացել է 1997 թվականի հոկտեմբերի 31-ին հայկական երաժշտության մեծագույն աստղերից մեկը:

Այս անմահ մաեստրոն, ով ծնվել էր 1927 թվականի հունվարի 1-ին Թիֆլիսում՝ Վրաստանի ԽՍՀ-ում, թողեց անջնջելի հետք հայկական մշակույթում՝ իր կախարդական ձեռքերով կյանք տալով սիմֆոնիկ նվագախմբերին և երաժշտությանը:

Ռաֆայելի ճանապարհը սկսվել էր Երևանի կոնսերվատորիայում: 1951 թվականին նա ավարտել էր լարային բաժինը պրոֆեսոր Կ. Դոմբաևի դասարանում, իսկ 1963-ին՝ դիրիժորականը՝ Միքայել Մալունցյանի ղեկավարությամբ: Այս կրթությունը դարձել էր հիմքը նրա փայլուն կարիերայի համար: 1966 թվականից սկսած՝ որպես դիրիժոր, 1969-ից՝ գլխավոր դիրիժոր, իսկ 1974-ից՝ գեղարվեստական ղեկավար, նա ղեկավարել էր Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախումբը: Նրա կատարողական արվեստը հատկանշվում էր երաժշտական կերպարների ժամանակակից մեկնաբանությամբ՝ լցված հուզմունքով և խորությամբ, որը հմայում էր հանդիսատեսին:

Մանգասարյանը չէր սահմանափակվել միայն Հայաստանով: Նա համերգներով հանդես էր եկել ԽՍՀՄ-ի բազմաթիվ քաղաքներում և Չեխոսլովակիայում (1952-1970 թթ.), որտեղ նրա ելույթները դարձել էին երաժշտական տոն: Բացի այդ, 1951 թվականից նա դասավանդել էր Երևանի կոնսերվատորիայում, իսկ 1977-ից՝ որպես պրոֆեսոր, փոխանցելով իր գիտելիքները նոր սերնդին և դաստիարակելով ապագա մաեստրոներ:

Նրա նվաճումները ճանաչվել էին բարձր պարգևներով՝ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1979) և ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ (1983): Այսօր Ռաֆայել Մանգասարյանի անվանական աստղը փայլում է Նվիրյալների արահետում՝ հիշեցնելով նրա անմահ ժառանգության մասին: Մաեստրոն ոչ միայն դիրիժոր էր, այլև հոգու սիմֆոնիայի ստեղծող, ով մնացել է հայկական երաժշտության սրտում հավերժ:

#### Версия на русском 

Волшебник нот, ожививший армянскую симфонию

31 октября 1997 года в Ереване скончался  один из величайших звёзд армянской музыки — Рафаэль Арамович Мангасярян. Этот бессмертный маэстро, родившийся 1 января 1927 года в Тифлисе (Грузинская ССР), оставил неизгладимый след в армянской культуре, своими волшебными руками оживляя симфонические оркестры и музыку.

Путь Рафаэля начался в Ереванской консерватории: в 1951 году он окончил струнное отделение в классе профессора К. Домбаева, а в 1963-м — дирижёрское у Михаила Малунцяна. Эта основа стала фундаментом его блестящей карьеры. С 1966 года как дирижёр, с 1969-го — главный дирижёр, а с 1974-го — художественный руководитель, он возглавлял симфонический оркестр Армянского телевидения и радио. Его исполнительское искусство отличалось современным ощущением интерпретации музыкальных образов — полным эмоций и глубины, завораживающим аудиторию.

Мангасярян не ограничивался Арменией: он выступал с концертами в городах СССР и Чехословакии (1952–1970), где его выступления становились настоящим музыкальным праздником. Кроме того, с 1951 года он преподавал в Ереванской консерватории, а с 1977-го — как профессор, передавая знания новым поколениям и воспитывая будущих маэстро.

Его достижения отмечены высокими наградами: Народный артист Армянской ССР (1979) и Государственная премия Армянской ССР (1983). Сегодня именная звезда Рафаэля Мангасяряна сияет на Аллее посвящённых, напоминая о его бессмертном наследии. Маэстро был не просто дирижёром, а создателем симфонии души, навсегда оставшимся в сердце армянской музыки.

#### English Version

The Note Wizard Who Brought Armenian Symphony to Life

On October 31, 1997, in Yerevan, one of the greatest stars of Armenian music faded away — Rafael Aramovich Mangasaryan. This immortal maestro, born on January 1, 1927, in Tiflis (Georgian SSR), left an indelible mark on Armenian culture, breathing life into symphonic orchestras and music with his magical hands.

Rafael’s journey began at the Yerevan Conservatory: in 1951, he graduated from the string department under Professor K. Dombaev, and in 1963, from the conducting department under Mikhail Maluntsyan. This education became the foundation of his brilliant career. Starting in 1966 as a conductor, in 1969 as chief conductor, and from 1974 as artistic director, he led the Symphony Orchestra of Armenian Television and Radio. His performing art was characterized by a contemporary sense of interpreting musical images — filled with emotion and depth that captivated audiences.

Mangasaryan was not limited to Armenia: he performed concerts in cities across the USSR and Czechoslovakia (1952–1970), where his appearances became true musical celebrations. Additionally, from 1951, he taught at the Yerevan Conservatory, and from 1977 as a professor, passing on his knowledge to new generations and nurturing future maestros.

His achievements were recognized with high honors: People’s Artist of the Armenian SSR (1979) and the State Prize of the Armenian SSR (1983). Today, Rafael Mangasaryan’s named star shines on the Walk of the Dedicated, reminding us of his immortal legacy. The maestro was not just a conductor but a creator of the soul’s symphony, forever etched in the heart of Armenian music.