Դավիթ Հովհաննիսյանը ծնվել է 1953 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ արևելագետ և դիվանագետ, Երևանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) արաբագիտության ամբիոնի հիմնադիրներից մեկը, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր (2012)։

1976 թվականին ավարտել է ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի արաբական բաժինը։ 1979 թվականին Մոսկվայի պետական համալսարանի Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների ինստիտուտում, նշանավոր արաբագետ Մաքսիմ Կիկտևի ղեկավարությամբ, պաշտպանել է «Իբն Քութայբայի «Պոետների և պոեզիայի գիրքը»՝ որպես դասական արաբական պոեզիայի պատմության աղբյուր» ատենախոսությունը՝ ստանալով բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1980 թվականին սկսել է աշխատել ԵՊՀ-ում՝ որպես դասախոս, ապա դոցենտ։ 1986-1987 թվականներին վերապատրաստում է անցել Կահիրեի համալսարանում։ 1988 թվականին, գիտական և դասախոսական աշխատանքին զուգահեռ, սկսել է հասարակական-քաղաքական գործունեություն։ 1989 թվականին հիմնել է «Արմենֆաքս» լրատվական գործակալությունը, որը կարևոր դեր է խաղացել Հայաստանի տեղեկատվական ճգնաժամի հաղթահարման գործում։ 1990 թվականին աշխատանքի է անցել Հայաստանի Գերագույն խորհրդի վերլուծական բաժնում՝ որպես գլխավոր փորձագետ։ Դավիթ Հովհաննիսյանը ԵՊՀ արաբագիտության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչն է, ղեկավարել է այն մինչև 1992 թվականը։ Նույն թվականին նշանակվել է Սիրիայի Արաբական Հանրապետությունում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական առաքելության առաջին ղեկավար՝ հիմնադրելով դեսպանություն և նպաստելով բարեկամական հարաբերությունների հաստատմանը։ 1998 թվականին վերադարձել է Երևան և ՀՀ արտաքին գործերի նախարարությունում ստանձնել հատուկ հանձնարարություններով դեսպանի պաշտոնը՝ զուգահեռ վերսկսելով գիտամանկավարժական գործունեությունը ԵՊՀ-ում։ 2001 թվականին ընդգրկվել է հայ-թուրքական հաշտեցման հանձնաժողովում։ 2003 թվականին թողել է աշխատանքը ԱԳՆ-ում՝ կենտրոնանալով գիտահետազոտական և մանկավարժական գործունեության վրա։ 2007 թվականին հիմնել է ԵՊՀ Քաղաքակրթական և մշակութային հետազոտությունների կենտրոնը։ 2012 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում։ 1980-1985 թվականներին եղել է ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի հրավիրված դասախոս, 1985-1987 թվականներին՝ ասիստենտ, 1987-1992 թվականներին՝ ամբիոնի վարիչ։ 1989-1991 թվականներին եղել է «Արմենֆաքս»-ի գլխավոր խմբագիր։ 1990-1992 թվականներին՝ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի Մերձավոր Արևելքի հարցերով գլխավոր փորձագետ։ 1992-1998 թվականներին եղել է ՀՀ դեսպան Սիրիայում։ 1998-2003 թվականներին՝ ՀՀ ԱԳՆ արտակարգ և լիազոր դեսպան։ 1998 թվականից առ այսօր աշխատում է ԵՊՀ արաբագիտության ամբիոնում՝ որպես դոցենտ։ 1999-2005 թվականներին դասավանդել է Վ. Բրյուսովի անվան Երևանի պետական լեզվաբանական համալսարանի հասարակագիտության ամբիոնում։ 2001 թվականից աշխատում է Կովկասյան լրատվամիջոցների ինստիտուտում։ 2007 թվականից ղեկավարում է ԵՊՀ Քաղաքակրթական և մշակութային հետազոտությունների կենտրոնը։ 2008-2012 թվականներին եղել է Վ. Բրյուսովի անվան համալսարանի ռեկտորի խորհրդական։ 2010 թվականից «Լեզու, հասարակություն, մշակույթ» ամսագրի խմբագրական խորհրդի անդամ է։ 2011 թվականից՝ Կովկասագիտության ասոցիացիայի անդամ։ Հովհաննիսյանը հեղինակ է արաբագիտության, իսլամագիտության, փիլիսոփայության, քաղաքագիտության և միջազգային հարաբերություններին նվճրված շուրջ 110 գիտական աշխատանքի, այդ թվում՝ երեք մենագրության։ Հրապարակումներից են՝ «Հայ միջնադարյան փիլիսոփայական մտքի առնչությունները արաբա-իսլամական փիլիսոփայության հետ» (արաբերեն, Կահիրե, 1989), «Ղուրանի, մեկնությունների և հադիսների մասին հատուկ դասընթացի ծրագիր» (1987, Երևան), «Իբն Քութայբայի «Պոետների և պոեզիայի գիրքը»» (1986, Երևան, ԵՊՀ հրատ.), «Արաբական գրականության պատմության սեմինարների մեթոդական ձեռնարկ» (1983, Երևան), «Արաբական գրականության պատմության դասախոսությունների ծրագիր» (1980, Երևան)։ Նա ուսումնասիրել է արժեքային համակարգեր՝ գիտական շրջանառության մեջ դնելով նախաիսլամական և միջնադարյան արաբամուսուլմանական մշակույթի արժեքները։ Հետազոտությունները բացահայտել են արաբամուսուլմանական մշակույթի ադապտացիոն օրինաչափություններ՝ Ղուրանի և վաղ միջնադարյան սկզբնաղբյուրների վերլուծության միջոցով։ Նա մշակել է հայեցակարգեր՝ կապված Հայաստանի և հայության դերի հետ ժամանակակից աշխարհում, ներառյալ «Երեք ծովերի համակարգ» և «Ցանցապետություն» հայեցակարգերը։ Դավիթ Հովհաննիսյանը կազմակերպագործունեական խաղերի հայկական մեթոդաբանական դպրոցի հիմնադիրներից է՝ հեղինակելով և իրականացնելով Հայաստանի ու Հարավային Կովկասի խնդիրներին նվիրված խաղեր։ Անդամ է միջազգային կազմակերպությունների, այդ թվում՝ Ամերիկյան միջազգային հետազոտությունների ասոցիացիայի և «ՏՐԱՆՍՑԵՆՏ» ակադեմիայի։ 2023 թվականին արժանացել է Մխիթար Գոշի մեդալի։ Դավիթ Հովհաննիսյանի աշխատանքները նշանակալի ներդրում են Հայաստանում արաբագիտության և իսլամագիտության զարգացման գործում։

—

### Русский

Пионер армяно-арабской дипломатии

Давид Суренович Ованнисян родился 12 октября 1953 года в Ереване, Армянская ССР, СССР. Армянский востоковед и дипломат, один из основателей кафедры арабистики Ереванского государственного университета (ЕГУ), кандидат филологических наук, профессор (2012). В 1976 году окончил факультет востоковедения ЕГУ, отделение арабистики. В 1979 году в Институте стран Азии и Африки МГУ под руководством известного арабиста Максима Киктева защитил диссертацию «Книга поэтов и поэзии Ибн Кутейбы как источник по истории классической арабской поэзии», получив степень кандидата филологических наук. В 1980 году начал работать в ЕГУ в качестве преподавателя, затем доцента. В 1986–1987 годах проходил стажировку в Каирском университете. В 1988 году, параллельно с научной и преподавательской деятельностью, начал заниматься общественно-политической деятельностью. В 1989 году основал информационное агентство «Арменфакс», сыгравшее важную роль в преодолении информационного кризиса в Армении. В 1990 году стал главным экспертом аналитического отдела Верховного Совета Армении. Давид Ованнисян — основатель и заведующий кафедрой арабистики ЕГУ, руководил ею до 1992 года. В том же году был назначен первым руководителем дипломатической миссии Республики Армения в Сирийской Арабской Республике, заложив основы посольства и способствуя установлению дружественных отношений. В 1998 году, вернувшись в Ереван, занял пост посла по особым поручениям в Министерстве иностранных дел Армении, одновременно возобновив научно-педагогическую деятельность на кафедре арабистики ЕГУ. В 2001 году вошёл в состав армяно-турецкой комиссии по примирению. В 2003 году покинул МИД, сосредоточившись на научно-исследовательской и педагогической работе. В 2007 году основал Центр цивилизационных и культурных исследований ЕГУ. В 2012 году получил звание профессора. В 1980–1985 годах был приглашённым преподавателем кафедры арабистики ЕГУ, в 1985–1987 годах — ассистентом, в 1987–1992 годах — заведующим кафедрой. В 1989–1991 годах был главным редактором «Арменфакс». В 1990–1992 годах — главным экспертом по вопросам Ближнего Востока в аппарате Президента РА. В 1992–1998 годах — посол РА в Сирии. В 1998–2003 годах — чрезвычайный и полномочный посол МИД РА. С 1998 года по настоящее время работает доцентом кафедры арабистики ЕГУ. В 1999–2005 годах преподавал на кафедре общественных наук Ереванского государственного лингвистического университета им. В. Брюсова. С 2001 года работает в Институте кавказских СМИ. С 2007 года руководит Центром цивилизационных и культурных исследований ЕГУ. В 2008–2012 годах был советником ректора Ереванского государственного лингвистического университета им. В. Брюсова. С 2010 года — член редакционного совета журнала «Язык, общество, культура». С 2011 года — член Ассоциации кавказоведения. Ованнисян — автор около 110 научных работ на разных языках, посвящённых арабистике, исламоведению, философии, политологии и международным отношениям, включая три монографии: «Связи средневековой армянской философской мысли с арабо-исламской философией» (на арабском, Каир, 1989), «Программа спецкурса по Корану, комментариям и хадисам» (Ереван, 1987), «Книга поэзии и поэтов Ибн Кутейбы» (Ереван, ЕГУ, 1986), «Методическое руководство для семинарских занятий по истории арабской литературы» (Ереван, 1983), «Программа курса лекций по истории арабской литературы» (Ереван, 1980). Он исследовал системы ценностей, вводя в научный оборот ценности доисламской и средневековой арабо-мусульманской культуры. Его исследования выявили адаптационные закономерности арабо-мусульманской культуры через анализ Корана и раннесредневековых источников. Он разработал концепции, связанные с ролью Армении и армянства в современном мире, включая концепции «Система трёх морей» и «Сетевое государство». Давид Ованнисян — один из основателей армянской методологической школы организационно-деятельностных игр, автор и организатор более двух десятков игр, посвящённых проблемам Армении и Южного Кавказа. Он является членом международных организаций, включая Американскую ассоциацию международных исследований и международную академию «ТРАНСЦЕНТ». В 2023 году награждён медалью Мхитара Гоша. Работы Давида Ованнисяна внесли значительный вклад в развитие арабистики и исламоведения в Армении.

—

### English

Pioneer of Armenian-Arab Diplomacy

David Surenovich Hovhannisyan was born on October 12, 1953, in Yerevan, Armenian SSR, USSR. An Armenian orientalist and diplomat, he is one of the founders of the Department of Arabic Studies at Yerevan State University (YSU), a candidate of philological sciences, and a professor (2012). In 1976, he graduated from the Faculty of Oriental Studies at YSU, specializing in Arabic studies. In 1979, under the guidance of prominent Arabist Maxim Kiktev at the Institute of Asian and African Countries at Moscow State University, he defended his dissertation “Ibn Qutayba’s Book of Poets and Poetry as a Source for the History of Classical Arabic Poetry,” earning a candidate’s degree in philological sciences. In 1980, he began working at YSU as a lecturer, later becoming an associate professor. From 1986 to 1987, he underwent training at Cairo University. In 1988, alongside his academic work, he engaged in public and political activities. In 1989, he founded the “Armenfax” news agency, which played a crucial role in overcoming Armenia’s information crisis. In 1990, he joined the analytical department of the Supreme Council of Armenia as a chief expert. David Hovhannisyan was the founder and head of YSU’s Department of Arabic Studies until 1992. That same year, he was appointed the first head of the Republic of Armenia’s diplomatic mission in the Syrian Arab Republic, establishing the embassy and fostering friendly relations. In 1998, he returned to Yerevan, serving as an ambassador for special assignments in Armenia’s Ministry of Foreign Affairs while resuming his academic work at YSU. In 2001, he joined the Armenian-Turkish Reconciliation Commission. In 2003, he left the Ministry of Foreign Affairs to focus on research and teaching. In 2007, he founded YSU’s Center for Civilization and Cultural Studies. In 2012, he was awarded the title of professor. From 1980 to 1985, he was a guest lecturer at YSU’s Department of Arabic Studies, from 1985 to 1987 an assistant, and from 1987 to 1992 the department head. From 1989 to 1991, he was the chief editor of “Armenfax.” From 1990 to 1992, he served as the chief expert on Middle Eastern issues in the Armenian President’s administration. From 1992 to 1998, he was Armenia’s ambassador to Syria. From 1998 to 2003, he was an extraordinary and plenipotentiary ambassador at the Ministry of Foreign Affairs. Since 1998, he has been an associate professor at YSU’s Department of Arabic Studies. From 1999 to 2005, he taught at the Department of Social Sciences at Yerevan State Linguistic University named after V. Bryusov. Since 2001, he has worked at the Caucasus Media Institute. Since 2007, he has directed YSU’s Center for Civilization and Cultural Studies. From 2008 to 2012, he was an advisor to the rector of Yerevan State Linguistic University. Since 2010, he has been a member of the editorial board of the journal “Language, Society, Culture.” Since 2011, he has been a member of the Association of Caucasian Studies. Hovhannisyan is the author of approximately 110 scientific works in various languages on Arabic studies, Islamic studies, philosophy, political science, and international relations, including three monographs: *Connections of Medieval Armenian Philosophical Thought with Arab-Islamic Philosophy* (in Arabic, Cairo, 1989), *Special Course Program on the Quran, Commentaries, and Hadiths* (Yerevan, 1987), *Ibn Qutayba’s Book of Poetry and Poets* (Yerevan, YSU Press, 1986), *Methodological Guide for Seminars on the History of Arabic Literature* (Yerevan, 1983), and *Course Program for Lectures on the History of Arabic Literature* (Yerevan, 1980). He has studied value systems, bringing the values of pre-Islamic and medieval Arab-Muslim culture into academic discourse. His research has identified adaptive patterns in Arab-Muslim culture through the analysis of the Quran and early medieval sources. He developed concepts related to Armenia’s and the Armenian people’s role in the modern world, including the “Three Seas System” and “Network State” concepts. David Hovhannisyan is a founder of the Armenian methodological school of organizational activity games, having authored and conducted over two dozen games addressing issues in Armenia and the South Caucasus. He is a member of international organizations, including the American International Studies Association and the “TRANSCENT” International Academy. In 2023, he was awarded the Mkhitar Gosh Medal. David Hovhannisyan’s work has significantly contributed to the development of Arabic and Islamic studies in Armenia.

—
Below is the biography of **David Hovhannisyan** in Arabic, presented as a single continuous text without separate sections, with the publication titles translated into Arabic. The fifth headline from the provided options is placed at the top in Arabic.

—

### داويت هوفهانيسيان: رائد الدبلوماسية الأرمينية-العربية

ولد داويت سورينوفيتش هوفهانيسيان في 12 أكتوبر 1953 في يريفان، جمهورية أرمينيا الاشتراكية السوفييتية، الاتحاد السوفييتي. عالم شرقيات ودبلوماسي أرميني، وأحد مؤسسي قسم الدراسات العربية في جامعة يريفان الحكومية (YSU)، حاصل على درجة الدكتوراه في العلوم الفيلولوجية، وأستاذ (2012). في عام 1976، تخرج من كلية الدراسات الشرقية في جامعة يريفان الحكومية، تخصص الدراسات العربية. في عام 1979، دافع في معهد دول آسيا وإفريقيا بجامعة موسكو الحكومية، تحت إشراف عالم العربيات البارز ماكسيم كيكتيف، عن أطروحته “كتاب الشعراء والشعر لابن قتيبة كمصدر لتاريخ الشعر العربي الكلاسيكي”، وحصل على درجة الدكتوراه في العلوم الفيلولوجية. في عام 1980، بدأ العمل في جامعة يريفان الحكومية كمحاضر، ثم أصبح أستاذًا مشاركًا. خلال الفترة من 1986 إلى 1987، خضع لتدريب في جامعة القاهرة. في عام 1988، بالتوازي مع عمله الأكاديمي، بدأ الانخراط في الأنشطة العامة والسياسية. في عام 1989، أسس وكالة الأنباء “أرمينفاكس”، التي لعبت دورًا حاسمًا في التغلب على الأزمة الإعلامية في أرمينيا. في عام 1990، انضم إلى القسم التحليلي في المجلس الأعلى لأرمينيا كخبير رئيسي. كان داويت هوفهانيسيان مؤسس ورئيس قسم الدراسات العربية في جامعة يريفان الحكومية حتى عام 1992. في نفس العام، عُين أول رئيس للبعثة الدبلوماسية لجمهورية أرمينيا في الجمهورية العربية السورية، حيث أسس السفارة وساهم في إقامة علاقات ودية. في عام 1998، عاد إلى يريفان وتولى منصب سفير للمهام الخاصة في وزارة الخارجية الأرمينية، مع استئناف نشاطه العلمي والتعليمي في جامعة يريفان الحكومية. في عام 2001، انضم إلى لجنة المصالحة الأرمينية-التركية. في عام 2003، ترك العمل في وزارة الخارجية للتركيز على البحث العلمي والتدريس. في عام 2007، أسس مركز الدراسات الحضارية والثقافية في جامعة يريفان الحكومية. في عام 2012، حصل على لقب أستاذ. من 1980 إلى 1985، كان محاضرًا مدعوًا في قسم الدراسات العربية بجامعة يريفان الحكومية، ومن 1985 إلى 1987 مساعدًا، ومن 1987 إلى 1992 رئيس القسم. من 1989 إلى 1991، كان رئيس تحرير وكالة “أرمينفاكس”. من 1990 إلى 1992، كان خبيرًا رئيسيًا لشؤون الشرق الأوسط في إدارة رئيس أرمينيا. من 1992 إلى 1998، كان سفير أرمينيا في سوريا. من 1998 إلى 2003، كان سفيرًا بصلاحيات كاملة في وزارة الخارجية الأرمينية. منذ عام 1998 وحتى الآن، يعمل أستاذًا مشاركًا في قسم الدراسات العربية بجامعة يريفان الحكومية. من 1999 إلى 2005، درّس في قسم العلوم الاجتماعية بجامعة يريفان الحكومية للغات باسم ف. بريوسوف. منذ عام 2001، يعمل في معهد إعلام القوقاز. منذ عام 2007، يدير مركز الدراسات الحضارية والثقافية بجامعة يريفان الحكومية. من 2008 إلى 2012، كان مستشارًا لرئيس جامعة يريفان الحكومية للغات. منذ عام 2010، عضو في مجلس تحرير مجلة “اللغة، المجتمع، الثقافة”. منذ عام 2011، عضو في جمعية دراسات القوقاز. هوفهانيسيان مؤلف حوالي 110 أعمال علمية بلغات مختلفة في مجالات الدراسات العربية، الإسلاميات، الفلسفة، العلوم السياسية، والعلاقات الدولية، بما في ذلك ثلاث دراسات أحادية: 
– “علاقات الفكر الفلسفي الأرمني في العصور الوسطى بالفلسفة العربية-الإسلامية” (بالعربية، القاهرة، 1989) 
– “برنامج دورة خاصة عن القرآن، التفاسير، والأحاديث” (يريفان، 1987) 
– “كتاب الشعر والشعراء لابن قتيبة” (يريفان، مطبعة جامعة يريفان الحكومية، 1986) 
– “دليل منهجي للندوات حول تاريخ الأدب العربي” (يريفان، 1983) 
– “برنامج دورة محاضرات حول تاريخ الأدب العربي” (يريفان، 1980) 
قام بدراسة نظم القيم، مقدمًا قيم الثقافة العربية-الإسلامية ما قبل الإسلامية وفي العصور الوسطى إلى الخطاب العلمي. كشفت أبحاثه عن أنماط التكيف في الثقافة العربية-الإسلامية من خلال تحليل القرآن والمصادر المبكرة من العصور الوسطى. طور مفاهيم تتعلق بدور أرمينيا والشعب الأرمني في العالم المعاصر، بما في ذلك مفاهيم “نظام البحار الثلاثة” و”الدولة الشبكية”. داويت هوفهانيسيان هو أحد مؤسسي المدرسة المنهجية الأرمينية للألعاب التنظيمية-النشاطية، وقد ألف ونظم أكثر من عشرين لعبة تتناول قضايا أرمينيا وجنوب القوقاز. وهو عضو في منظمات دولية، بما في ذلك الجمعية الأمريكية للدراسات الدولية والأكاديمية الدولية “ترانسينت”. في عام 2023، حصل على ميدالية مخيتار غوش. ساهمت أعمال داويت هوفهانيسيان بشكل كبير في تطوير الدراسات العربية والإسلامية في أرمينيا.

—

Վազգեն Գրիգորի Տալյանը ծնվել է 1907 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)։ Հայ խորհրդային բանաստեղծ, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1946), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։

1915 թվականին նրա ընտանիքը տեղափոխվել է Թիֆլիս, որտեղ Վազգենը ստացել է միջնակարգ կրթություն։ 1931 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ Աշխատել է որպես մանկավարժ և խմբագիր՝ 1931-1932 թվականներին Ստեփանավանի Գյուլագարակ գյուղի դպրոցում, 1932-1933 թվականներին՝ Թիֆլիսի հայկական դպրոցներում։ 1936 թվականին տեղափոխվել է Երևան, աշխատել որպես ուսուցիչ, «Խորհրդային դպրոց» թերթի բաժնի վարիչ և «Հոկտեմբերիկ» (հետագայում՝ «Պիոներ») ամսագրի պատասխանատու քարտուղար։ Պատերազմից հետո շարունակել է աշխատանքը «Հոկտեմբերիկ»-ում, ապա՝ «Հայաստան» հրատարակչությունում (1956-1970) և Խնկո Ապոր անվան մանկական գրադարանում (1973-ից)։

Տալյանի գրական գործունեությունը ներառում է մանկական բանաստեղծություններ, առակներ, պատմվածքներ և պոեմներ։ Նրա ժողովածուներից առանձնանում են՝ «Սոնիկի թռիչքը» (1939), «Ուրախ օր» (1955), «Կարկաչում են առվակները» (1957), «Մտերիմներ» (1959), «Հրաշալի պարտեզ» (1964), «Անհանգիստ հոգիներ» (1969), «Աստղիկներ» (1974)։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք թարգմանվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն և այլ լեզուներով, աչքի են ընկնում խորհրդային հայրենասիրությամբ և պատկերավորությամբ։ Որպես թարգմանիչ՝ նա խմբագրել է գուսան Շերամի «Երգեր»-ը (1969) և թարգմանել Ա. Կոնան Դոյլի «Շերլոկ Հոլմսի արկածները» (1958), Ա. Վոլկովի «Զմրուխտ քաղաքի կախարդը» (1962), Ջ. Լոնդոնի, Ի. Սթոունի և այլոց գործեր։ Վազգեն Տալյանը մահացել է 1995 թվականի հունվարի 22-ին Երևանում։ Նրա գրական և թարգմանչական աշխատանքները նշանակալի ներդրում են հայ մանկական գրականության և մշակույթի մեջ։

### Русский
Армянский поэт и переводчик

Вазген Григорьевич Талян родился 12 октября 1907 года в Александрополе (ныне Гюмри), Ереванская губерния, Кавказское наместничество, Российская империя. Советский армянский поэт, переводчик, член Союза писателей СССР (1946), участник Великой Отечественной войны, сын гусана Шерама. В 1915 году его семья переехала в Тифлис, где он получил среднее образование. В 1931 году окончил историко-филологический факультет Ереванского университета. Работал педагогом и редактором: в 1931–1932 годах — в школе села Гюлагарак Степанаванского района, в 1932–1933 годах преподавал армянский язык и обществоведение в армянских школах Тифлиса. В 1936 году переехал в Ереван, работал учителем, заведующим отделом газеты «Советская школа» и ответственным секретарём журнала «Октябрик» (позже «Пионер»). После войны продолжил работу в «Октябрике», затем в издательстве «Айастан» (1956–1970) и в детской библиотеке им. Хнко Аpora (с 1973).

Литературная деятельность Таляна включает детские стихи, басни, рассказы и поэмы. Среди его сборников выделяются: «Полёт Сони» (1939), «Весёлый день» (1955), «Журчат ручьи» (1957), «Близкие» (1959), «Волшебный сад» (1964), «Беспокойные души» (1969), «Звёздочки» (1974). Его произведения, переведённые на русский, украинский и другие языки, проникнуты советским патриотизмом и образностью. Как переводчик, он редактировал «Песни» гусана Шерама (1969) и переводил произведения А. Конан Дойла («Приключения Шерлока Холмса», 1958), А. Волкова («Волшебник Изумрудного города», 1962), Дж. Лондона, И. Стоуна и других. Вазген Талян скончался 22 января 1995 года в Ереване. Его литературный и переводческий труд внёс значительный вклад в армянскую детскую литературу и культуру.

### English
Armenian Poet and Translator

Vazgen Grigori Talyan was born on October 12, 1907, in Alexandropol (now Gyumri), Yerevan Governorate, Caucasus Viceroyalty, Russian Empire. A Soviet Armenian poet, translator, member of the USSR Writers’ Union (1946), World War II veteran, and son of gusan Sheram. In 1915, his family moved to Tiflis, where he received secondary education. In 1931, he graduated from the history and philology faculty of Yerevan University. He worked as a teacher and editor: in 1931–1932 at a school in Gyulagarak, Stepanavan district; in 1932–1933, teaching Armenian language and social studies in Tiflis Armenian schools. In 1936, he moved to Yerevan, working as a teacher, department head for *Soviet School* newspaper, and managing editor of *Oktyabrik* (later *Pioner*) magazine. After the war, he continued at *Oktyabrik*, then at “Hayastan” publishing house (1956–1970) and the Khnko Apor Children’s Library (from 1973).

Talyan’s literary work includes children’s poems, fables, stories, and poems. Notable collections include *Sonik’s Flight* (1939), *Happy Day* (1955), *The Brooks Murmur* (1957), *Close Ones* (1959), *Wonderful Garden* (1964), *Restless Souls* (1969), and *Little Stars* (1974). His works, translated into Russian, Ukrainian, and other languages, are imbued with Soviet patriotism and vivid imagery. As a translator, he edited gusan Sheram’s *Songs* (1969) and translated A. Conan Doyle’s *Adventures of Sherlock Holmes* (1958), A. Volkov’s *The Wizard of the Emerald City* (1962), and works by Jack London, Irving Stone, and others. Vazgen Talyan passed away on January 22, 1995, in Yerevan. His literary and translation work significantly contributed to Armenian children’s literature and culture.

Սամվել Գարեգինի Պետրոսյանը ծնվել է 1951 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ քանդակագործ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2014)։

1976 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի քանդակագործության բաժինը՝ Արա Հարությունյանի արվեստանոցում։ 1980 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ Ստեղծագործում է մոնումենտալ և հաստոցային քանդակագործության բնագավառներում։ Պետրոսյանի աշխատանքներին բնորոշ է ազգային և արդիական ձևամտածողության ինքնատիպ համադրություն։ Նրա ստեղծագործությունները ցուցադրվել են Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, Հոլանդիայում, Ռուսաստանում, Վրաստանում, Էստոնիայում և Լատվիայում։ Աշխատանքները պահպանվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում, Արևելյան ժողովուրդների արվեստի պետական թանգարանում և արտասահմանյան այլ թանգարաններում։ Նա արժանացել է ՀԼԿԵՄ մրցանակի (1985) և Հայաստանի վաստակավոր նկարչի կոչման (2014)։ Նրա նշանավոր աշխատանքներից են՝ «Ավետաբեր» հուշարձան-կոթող (1981, Գյումրի), «Պարույր Սևակ» դիմաքանդակ (1986), «Շառլ Ազնավուր» հուշարձան (2001, Գյումրի), «Կոմիտաս» հուշարձան (2013, Գյումրի), «Ամենափրկիչ» խաչարձան (1993, Շուշի), «Գիրն հայոց» կոմպոզիցիոն աշխատանք (2005)։ Պետրոսյանի ստեղծագործությունները արտացոլում են հայ մշակույթի խորքերը՝ միաժամանակ ներկայացնելով ժամանակակից արվեստի մոտեցումներ։

### Русский
Армянский скульптор

Самвел Гарегинович Петросян родился 12 октября 1951 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР, СССР. Армянский скульптор, заслуженный художник Армении (2014). В 1976 году окончил скульптурное отделение Ереванского художественно-театрального института в мастерской Ара Арутюняна. С 1980 года — член Союза художников Армении. Работает в области монументальной и станковой скульптуры. Работы Петросяна отличаются оригинальным сочетанием национального и современного формообразования. Его произведения выставлялись во Франции, США, Нидерландах, России, Грузии, Эстонии и Латвии. Они хранятся в Национальной галерее Армении, Третьяковской галерее в Москве, Государственном музее искусств народов Востока и других музеях за рубежом. Награждён премией ЦК ВЛКСМ (1985) и званием заслуженного художника Армении (2014). Среди его известных работ: монумент «Вестник» (1981, Гюмри), портретный бюст Паруйра Севака (1986), памятник Шарлю Азнавуру (2001, Гюмри), памятник Комитасу (2013, Гюмри), крестовый камень «Аменапркич» (1993, Шуши), композиция «Гирн Айоц» (2005). Творчество Петросяна отражает глубину армянской культуры, сочетая её с современными подходами к искусству.

### English
Armenian Sculptor

Samvel Gareginovich Petrosyan was born on October 12, 1951, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR, USSR. An Armenian sculptor and Honored Artist of Armenia (2014). In 1976, he graduated from the sculpture department of the Yerevan Art and Theater Institute under Ara Harutyunyan’s workshop. Since 1980, he has been a member of the Artists’ Union of Armenia. He works in monumental and easel sculpture. Petrosyan’s works are distinguished by a unique blend of national and contemporary form-making. His sculptures have been exhibited in France, the USA, the Netherlands, Russia, Georgia, Estonia, and Latvia, and are held in the National Gallery of Armenia, Moscow’s Tretyakov Gallery, the State Museum of Oriental Art, and other international museums. He received the Komsomol Prize (1985) and the title of Honored Artist of Armenia (2014). Notable works include the *Herald* monument (1981, Gyumri), portrait bust of Paruyr Sevak (1986), Charles Aznavour monument (2001, Gyumri), Komitas monument (2013, Gyumri), *Amenaprkich* khachkar (1993, Shushi), and *Girn Hayots* composition (2005). Petrosyan’s art reflects the depth of Armenian culture while incorporating contemporary artistic approaches.

Սամվել Երվանդի Լաճիկյանը ծնվել է 1953 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ գեղանկարիչ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2013), գեղագետ, արվեստաբան և գրաֆիկ-նկարիչ Լևոն Լաճիկյանի եղբայրը։

1963-1967 թվականներին սովորել է Գյումրիի Սերգեյ Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցում։ 1976 թվականին ավարտել է Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանը։ 1982-1985 թվականներին ընդունվել և էքստեռն կարգով ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գեղանկարի բաժինը։ 1985 թվականից ԽՍՀՄ և Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ 1985-1987 թվականներին աշխատել է Գյումրու գեղագիտական կենտրոնում՝ որպես գեղարվեստական ղեկավար։ 1987-1995 թվականներին եղել է Գյումրու Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցի տնօրեն։ 1989-1995 թվականներին ղեկավարել է Հայաստանի նկարիչների միության Գյումրու մասնաճյուղը։ 1990-1995 թվականներին ընտրվել է Գյումրու քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։ 2000 թվականին հիմնադրել է «Արատտա» ընկերությունը։ 2013 թվականին արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր նկարչի կոչման։ 2018 թվականին պարգևատրվել է Գյումրու համայնքի ոսկե հուշամեդալով։ Սկսած 1981 թվականից՝ ծավալել է ստեղծագործական բեղուն գործունեություն Հայաստանում և արտերկրում՝ մասնակցելով բազմաթիվ ցուցահանդեսների նախկին ԽՍՀՄ-ում, Սկանդինավյան երկրներում (Ֆինլանդիա, Շվեդիա, Նորվեգիա), Հունգարիայում, Լեհաստանում, Կիպրոսում, Չինաստանում, ԱՄՆ-ում և այլուր։ Բազմաոճ և բազմաժանր նկարիչ է՝ ստեղծագործելով դիմանկարի, բնանկարի, նատյուրմորտի և կոմպոզիցիայի ժանրերում։ Չնայած ջրաներկը նրա նախասիրած նյութն է, նա հաջողությամբ աշխատում է նաև յուղաներկով և գրաֆիկական այլ միջոցներով։ Ստեղծել է «Հայոց գորգապատում» նկարաշարը՝ բաղկացած ինը կտավներից, որոնք խտացնում են հայ ժողովրդի դարավոր պատմության խորհուրդը՝ ազգային գորգերի և կարպետների միջոցով։ Այս շարքում ներառված են «Ասպետ» և «Հուսո հրեշտակ» կտավները, իսկ «Գյումրու Տիրամայր» մեծադիր կտավը արտացոլում է ետերկրաշարժյա Գյումրու ողբերգությունը։ Հենվելով Կիլիկյան մանրանկարչության ավանդույթների վրա՝ ստեղծել է «Հայկական մանրանկարչություն» նկարաշարը, ներառյալ «Ծնունդ», «Մուտք Երուսաղեմ», «Ներկայացում», «Խորհրդավոր ընթրիք» և «Խաչելություն» կտավները։ Լաճիկյանը նկարազարդել է տասնյակ գրքեր, այդ թվում՝ Վ. Բագրևանդցու «Ուրախ հանդես», Վրթանես Փափազյանի «Վանա կատուն», «Ցեղին սիրտը» ժողովածուն, Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո», Չարլզ Դիքենսի «Օլիվեր Թվիստի արկածները», Ալեքսանդր Պուշկինի «Ձմեռվա իրիկունը», Լ. Անդրեևի «Կծանը»։ Նա նաև Գյումրու մի քանի մանկապարտեզների և հասարակական շենքերի որմնանկարների հեղինակ է։ Նրա ստեղծագործությունները ցուցադրվում են Հայաստանի, Իտալիայի, ԱՄՆ-ի պատկերասրահներում և տեղ են գտել մասնավոր հավաքածուներում, այդ թվում՝ համաշխարհային փոփ-աստղ Մայքլ Ջեքսոնի հավաքածուում։ 2018 թվականին Գյումրու «Օյունջյան» կրթամշակութային համալիրի «Վարդուհի» արվեստի դպրոցում բացվել է Լաճիկյանի ծննդյան 65-ամյակին նվիրված հոբելյանական ցուցահանդես՝ ներկայացնելով հինգ տասնյակ աշխատանքներ՝ նատյուրմորտներ, դիմանկարներ, բնանկարներ և քաղաքային տեսարաններ։

—

### Русский 
Хранитель художественного наследия Гюмри

Самвел Ервандович Лачикян родился 12 октября 1953 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР, СССР. Армянский художник, заслуженный художник Армении (2013), брат эстета, искусствоведа и графика Левона Лачикяна. В 1963–1967 годах учился в художественной школе имени Сергея Меркурова в Гюмри. В 1976 году окончил Государственный инженерный университет Армении. В 1982–1985 годах поступил и экстерном окончил отделение живописи Ереванского художественно-театрального института. С 1985 года является членом Союза художников СССР и Армении. В 1985–1987 годах работал художественным руководителем Гюмрийского эстетического центра. В 1987–1995 годах был директором художественной школы имени Меркурова в Гюмри. В 1989–1995 годах возглавлял Гюмрийское отделение Союза художников Армении. В 1990–1995 годах избирался депутатом городского совета Гюмри. В 2000 году основал компанию «Аратта». В сентябре 2013 года удостоен звания заслуженного художника Армении. В 2018 году награждён золотой памятной медалью общины Гюмри. С 1981 года ведёт активную творческую деятельность в Армении и за рубежом, участвуя в многочисленных выставках в бывшем СССР, Скандинавских странах (Финляндия, Швеция, Норвегия), Венгрии, Польше, на Кипре, в Китае, США и других странах. Многостилевой и многожанровый художник, работающий в жанрах портрета, пейзажа, натюрморта и композиции. Хотя его предпочтительным материалом является акварель, он с равным успехом создаёт произведения маслом и другими графическими средствами. Создал серию картин «Армянский гобелен», состоящую из девяти полотен, в которых через национальные ковры и орнаменты передаётся многовековая история армянского народа. В серию входят такие работы, как «Рыцарь» и «Ангел надежды», а большое полотно «Богородица Гюмри» отражает трагедию города после землетрясения. Опираясь на традиции киликийской миниатюры, создал серию «Армянская миниатюра», включающую картины «Рождество», «Вход в Иерусалим», «Сретение», «Тайная вечеря» и «Распятие». Лачикян иллюстрировал десятки книг, включая «Весёлый праздник» В. Багревандаци, «Ванский кот» Вртанеса Папазяна, сборник «Сердце рода», «Робинзон Крузо» Даниеля Дефо, «Приключения Оливера Твиста» Чарльза Диккенса, «Зимний вечер» Александра Пушкина, «Укус» Л. Андреева. Он также автор фресок в нескольких детских садах и общественных зданиях Гюмри. Его произведения выставляются в галереях Армении, Италии, США и находятся в частных коллекциях, включая собрание мировой поп-звезды Майкла Джексона. В 2018 году в художественной школе «Вардуи» культурно-образовательного комплекса «Ойунджян» в Гюмри прошла юбилейная выставка, посвящённая 65-летию Лачикяна, где были представлены пять десятков работ, включая натюрморты, портреты, пейзажи и городские виды.

—

### English 
Preserver of Gyumri’s Artistic Heritage

Samvel Yervandovich Lachikyan was born on October 12, 1953, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR, USSR. An Armenian painter, Honored Artist of Armenia (2013), and brother of aesthetician, art critic, and graphic artist Levon Lachikyan. From 1963 to 1967, he studied at the Sergey Merkurov Art School in Gyumri. In 1976, he graduated from the State Engineering University of Armenia. From 1982 to 1985, he enrolled and completed, via external studies, the painting department of the Yerevan Art and Theater Institute. Since 1985, he has been a member of the USSR and Armenia Artists’ Unions. From 1985 to 1987, he worked as the artistic director of the Gyumri Aesthetic Center. From 1987 to 1995, he served as the director of the Merkurov Art School in Gyumri. From 1989 to 1995, he led the Gyumri branch of the Armenia Artists’ Union. From 1990 to 1995, he was elected a deputy of the Gyumri city council. In 2000, he founded the “Aratta” company. In September 2013, he was awarded the title of Honored Artist of Armenia. In 2018, he received the Gyumri community’s gold commemorative medal. Since 1981, he has been actively engaged in creative work in Armenia and abroad, participating in numerous exhibitions in the former USSR, Scandinavian countries (Finland, Sweden, Norway), Hungary, Poland, Cyprus, China, the USA, and elsewhere. A versatile and multi-genre artist, he works in portraiture, landscape, still life, and composition. While watercolor is his preferred medium, he also successfully creates with oil and other graphic techniques. He created the “Armenian Tapestry” series, consisting of nine canvases that encapsulate the centuries-old history of the Armenian people through national carpets and patterns. The series includes works such as “Knight” and “Angel of Hope,” while the large-scale painting “Mother of God of Gyumri” reflects the tragedy of the post-earthquake city. Drawing on the traditions of Cilician miniature, he created the “Armenian Miniature” series, including “Nativity,” “Entry into Jerusalem,” “Presentation,” “Last Supper,” and “Crucifixion.” Lachikyan has illustrated dozens of books, including V. Bagrevandatsi’s “Joyful Celebration,” Vrtanes Papazyan’s “Van Cat,” the collection “Heart of the Clan,” Daniel Defoe’s “Robinson Crusoe,” Charles Dickens’ “The Adventures of Oliver Twist,” Alexander Pushkin’s “Winter Evening,” and L. Andreev’s “The Bite.” He is also the author of murals in several kindergartens and public buildings in Gyumri. His works are displayed in galleries in Armenia, Italy, and the USA and are part of private collections, including that of global pop star Michael Jackson. In 2018, a jubilee exhibition marking Lachikyan’s 65th birthday was held at the “Varduhi” art school of the “Oyundjian” cultural-educational complex in Gyumri, showcasing five dozen works, including still lifes, portraits, landscapes, and cityscapes.

—

Յուրի Սուրենի Մինասյանը ծնվել է 1942 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Թբիլիսիում, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ քանդակագործ է, Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (2015)։

1963 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1969 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1970 թվականից դասավանդում է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանում։ Նրա կոմպոզիցիաները առանձնանում են հայ քանդակագործության ավանդույթների հարազատությամբ, որտեղ համատեղվում են պլաստիկայի նրբությունը, ձևի հստակությունը և թեմատիկ խորությունը։ Մինասյանը ստեղծել է հուշարձաններ, դիմաքանդակներ և դեկորատիվ աշխատանքներ, որոնք արտացոլում են հայ պատմության, մշակույթի և ժամանակակից կյանքի թեմաները։ Նրա աշխատանքները պահվում են Հայաստանի թանգարաններում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, արտասահմանյան մի քանի պատկերասրահներում և մասնավոր հավաքածուներում։ 1969 թվականից մասնակցում է հանրապետական և միջազգային ցուցահանդեսների, մրցույթներում արժանացել է մրցանակների։ Նրա ստեղծագործություններից են՝ «Ալեքսանդր Գրիբոեդով» հուշարձանը (1967), «Ուսուցիչ» հուշարձանը (1967), «Սպասում» (1973), «Անմահություն» (1977), «Գարնանային երթ» (1975), «Ատոմային դար» (1974), «Իսրայել Օրի» (1978) և այլն։ Մահացել է 2024 թվականի հունիսի 2-ին։ Յուրի Մինասյանի արվեստը կարևոր ներդրում է հայ քանդակագործության մեջ, որտեղ նա պահպանել է ավանդույթները՝ հարստացնելով ժամանակակից ձևերով։

### Русский
Армянский скульптор

Юрий Суренович Минасян родился 12 октября 1942 года в Тбилиси, Грузинская ССР, СССР. Армянский скульптор, заслуженный деятель искусств Армении (2015). В 1963 году окончил Ереванское художественное училище, в 1969 году — Ереванский художественно-театральный институт. С 1970 года преподаёт в Ереванском художественном училище. Его композиции отличаются родством с традициями армянской скульптуры, где сочетаются тонкая пластика, ясность формы и глубина тематики. Минасян создавал памятники, портретные бюсты и декоративные работы, отражающие темы армянской истории, культуры и современной жизни. Его произведения хранятся в музеях Армении, Национальной галерее Армении, нескольких зарубежных галереях и частных коллекциях. С 1969 года участвует в республиканских и международных выставках, получал награды на конкурсах. Среди его работ: памятник Александру Грибоедову (1967), памятник учителю (1967), «Ожидание» (1973), «Бессмертие» (1977), «Весенний марш» (1975), «Атомный век» (1974), «Исраэль Ори» (1978) и другие. Умер 2 июня 2024 года. Искусство Юрия Минасяна — важный вклад в армянскую скульптуру, где он сохранил традиции, обогащая их современными формами.

### English
Armenian Sculptor

Yuri Surenovich Minasyan was born on October 12, 1942, in Tbilisi, Georgian SSR, USSR. An Armenian sculptor and Honored Artist of Armenia (2015). He graduated from the Yerevan Art College in 1963 and the Yerevan Art and Theater Institute in 1969. Since 1970, he has taught at the Yerevan Art College. His compositions are distinguished by their kinship with Armenian sculptural traditions, combining subtle plasticity, clarity of form, and thematic depth. Minasyan created monuments, portrait busts, and decorative works reflecting Armenian history, culture, and modern life. His pieces are held in Armenian museums, the National Gallery of Armenia, several international galleries, and private collections. Since 1969, he has participated in republican and international exhibitions, winning prizes in competitions. Notable works include the monument to Alexander Griboedov (1967), monument to the Teacher (1967), *Waiting* (1973), *Immortality* (1977), *Spring March* (1975), *Atomic Age* (1974), *Israel Ori* (1978), and others. He passed away on June 2, 2024. Yuri Minasyan’s art is a significant contribution to Armenian sculpture, preserving traditions while enriching them with contemporary forms.

Թորգոմ Բ-ն (Թորգոմ Մանուկյան) մահացել է 2012 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Երուսաղեմում, 93 տարեկանում։ Հայ եկեղեցական գործիչ, գրող, Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարք (1990-2012)։

Ծնվել է 1919 թվականի փետրվարի 16-ին Բաղդադի հյուսիսում, Բակուբա քաղաքի մոտ փախստականների ճամբարում, Օսմանյան կայսրություն (այժմ՝ Իրաք)։ Բաղդադի Սրբոց Թարգմանչաց հայկական դպրոցում ստացել է նախակրթություն, ապա ընդունվել Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքարանի Սրբոց Հակոբյանց ժառանգավորաց վարժարան։ 1936 թվականի օգոստոսի 2-ին սարկավագ է ձեռնադրվել Պատրիարք Թորգոմ Գուշակյանի ձեռքերով, 1939 թվականի հուլիսի 23-ին՝ քահանա՝ ստանալով Թորգոմ անունը։ 1939-1946 թվականներին Պատրիարքարանում վարել է տարբեր պաշտոններ, աշխատել «Սիոն» ամսագրի խմբագրությունում, եղել ճեմարանի փոխտեսուչ։ 1946 թվականի հուլիսին մեկնել է ԱՄՆ՝ Հյուսիսային Ֆիլադելֆիայի Ս. Երրորդություն եկեղեցու հոգևոր հովիվ, 1951 թվականին՝ Արևելյան թեմի առաջնորդական փոխանորդ, 1954 թվականին վերադարձել Երուսաղեմ՝ ճեմարանի տեսուչ և Պատրիարքարանի դիվանապետ։ 1960 թվականին ընդհատել է ծառայությունը՝ ուսումը շարունակելու համար Քեմբրիջի Եպիսկոպոսական աստվածաբանական դպրոցում (Մասաչուսեթս)։ 1962 թվականին ընտրվել է Ամերիկայի Արևմտյան թեմի առաջնորդ, 1966 թվականին՝ Արևելյան թեմի առաջնորդ, 1968 թվականին ստացել արքեպիսկոպոսի աստիճան։ 1990 թվականի մարտի 22-ին ընտրվել է Երուսաղեմի 96-րդ Պատրիարք։ 1994 թվականի օգոստոսի 19-ին, Վազգեն Ա Կաթողիկոսի մահից հետո, նշանակվել է Կաթողիկոսական Տեղապահ։ Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկյանը ստացել է մի շարք ակադեմիական պարգևներ, արժանացել Նյու Յորքի Ընդհանուր աստվածաբանական ճեմարանի պատվավոր դոկտորի կոչման, «Ազատության Արձան» և «Էլիզ Այլընդ» շքանշաններին (ԱՄՆ, 1986), ինչպես նաև «Վիֆլեեմ-2000» մեդալին (Պաղեստինյան ազգային վարչություն, 2000) և Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանին (ՀՀ, 2010)։ Նրա գրական աշխատանքները ներառում են 20 մենագրություններ, այդ թվում՝ բանաստեղծական երեք ժողովածու («Վանքի Օրեր», «Հայրիկ Ջան», «Վերելք»), հայկական Ս. Պատարագի ուսումնասիրություն («Կոմիտասի Հանճարը Իր Պատարագին մէջ», «Սարկաւագի Ուղեցոյց Ս. Պատարագի մէջ»), Հայոց Մեծ Եղեռնին նվիրված գրքեր («Հայ Եկեղեցւոյ Կորուստը Եղեռնին») և Երուսաղեմի սուրբ վայրերի ուղեցույց («Արարողութիւնք Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց Տաճարի և Սուրբ Տեղեաց մէջ»)։ Նա ճանաչված կոմիտասագետ էր, աշխատել է ԱՄՆ-ում Քրիստոսի եկեղեցիների ազգային խորհրդի հանձնաժողովում, նախագահել «Կրոնը ամերիկյան կյանքում» խորհուրդը, եղել «Խղճմտանքի կոչ» հիմնադրամի տնօրինության անդամ։ Թորգոմ Պատրիարքը մեծ ավանդ ունի միջազգային էկումենիկ հարաբերությունների զարգացման գործում։ Մահից հետո նրա հիշատակը հարգանքի է արժանացել հայկական եկեղեցու համայնքներում, և նրա աշխատանքները շարունակում են ծառայել հայկական հոգևոր և մշակութային ժառանգության պահպանմանը։

—

### Русский 
Хранитель армянского духовного наследия

Торгом II (Торгом Манукян) умер 12 октября 2012 года в Иерусалиме в возрасте 93 лет. Армянский церковный деятель и писатель, 96-й Патриарх Иерусалима (1990–2012). Родился 16 февраля 1919 года недалеко от Багдада, в лагере беженцев в Бакубе, Османская империя (ныне Ирак). Получил начальное образование в Армянской школе Святых Переводчиков в Багдаде, затем поступил в Семинарию Святых Яковлян при Армянском патриархате в Иерусалиме. 2 августа 1936 года был рукоположён в диаконы архиепископом Торгомом Гушакяном, а 23 июля 1939 года — в священника, получив имя Торгом. В 1939–1946 годах занимал различные должности в Патриархате, работал в редакции журнала «Сион» и был заместителем настоятеля семинарии. В июле 1946 года уехал в США, став духовным пастырем церкви Святой Троицы в Северной Филадельфии (Пенсильвания). В 1951 году назначен заместителем предстоятеля Восточной епархии. В 1954 году вернулся в Иерусалим, став настоятелем семинарии и канцлером Патриархата. В 1960 году прервал службу для продолжения обучения в Эпископальной Теологической школе в Кембридже (Массачусетс). В 1962 году избран предстоятелем Западной епархии Армянской церкви в Америке, в 1966 году — Восточной епархии, а в 1968 году получил сан архиепископа. 22 марта 1990 года избран 96-м Патриархом Иерусалима. 19 августа 1994 года, после смерти Католикоса всех армян Вазгена I, назначен Локагистом Католикосата. Архиепископ Торгом Манукян получил множество академических наград, включая звание почётного доктора Нью-Йоркской общей теологической семинарии, американские награды «Статуя Свободы» и орден «Элизабет Эйланд» (1986), а также медаль «Вифлеем-2000» (Палестинская национальная администрация, 2000) и орден Святого Месропа Маштоца (Республика Армения, 2010). Его литературные работы включают 20 монографий, в том числе три сборника стихов («Дни монастыря», «Дорогой отец», «Восхождение»), исследования армянской Святой Литургии («Гений Комитаса в его Литургии», «Путеводитель диакона по Святой Литургии»), книги о Великом Геноциде армян («Потери Армянской церкви в Геноциде») и путеводители по святыням Иерусалима («Церемонии в храме Святых Яковлян и святых местах Иерусалима»). Он был признанным специалистом по Комитасу, работал в Национальном совете церквей Христа в США, возглавлял Совет «Религия в американской жизни» и был членом совета директоров Фонда «Призыв совести». Патриарх Торгом внёс значительный вклад в развитие экуменических отношений. После смерти его память почитается в армянских церковных общинах, а его работы продолжают служить сохранению армянского духовного и культурного наследия.

—

### English 
Preserver of Armenian Spiritual Heritage

Torgom II (Torgom Manukyan) died on October 12, 2012, in Jerusalem at the age of 93. An Armenian church leader and writer, he served as the 96th Patriarch of Jerusalem (1990–2012). Born on February 16, 1919, near Baghdad in the Bakuba refugee camp, Ottoman Empire (now Iraq), he received his early education at the Armenian School of St. Translators in Baghdad before enrolling in the St. Jacob Seminary of the Armenian Patriarchate in Jerusalem. On August 2, 1936, he was ordained a deacon by Archbishop Torgom Gushakyan, and on July 23, 1939, a priest, taking the name Torgom. From 1939 to 1946, he held various roles in the Patriarchate, including working in the editorial office of the *Sion* magazine and serving as deputy abbot of the seminary. In July 1946, he moved to the USA as the spiritual pastor of St. Trinity Armenian Church in North Philadelphia (Pennsylvania). In 1951, he was appointed deputy primate of the Eastern Diocese. In 1954, he returned to Jerusalem as abbot of the seminary and chancellor of the Patriarchate. In 1960, he paused his service to study at the Episcopal Theological School in Cambridge (Massachusetts). In 1962, he was elected primate of the Western Diocese of the Armenian Church in America, and in 1966, of the Eastern Diocese. In 1968, he was elevated to archbishop. On March 22, 1990, he was elected the 96th Patriarch of Jerusalem. On August 19, 1994, following the death of Catholicos of All Armenians Vazgen I, he was appointed Locum Tenens of the Catholicosate. Archbishop Torgom Manukyan received numerous academic honors, including an honorary doctorate from New York’s General Theological Seminary, the U.S. “Statue of Liberty” and “Elizabeth Elyland” awards (1986), the “Bethlehem-2000” medal (Palestinian National Authority, 2000), and the Order of St. Mesrop Mashtots (Republic of Armenia, 2010). His literary works include 20 monographs, such as three poetry collections (*Monastery Days*, *Dear Father*, *Ascension*), studies on the Armenian Holy Liturgy (*The Genius of Komitas in His Liturgy*, *Deacon’s Guide to the Holy Liturgy*), books on the Armenian Genocide (*The Losses of the Armenian Church in the Genocide*), and guides to Jerusalem’s holy sites (*Ceremonies in the St. Jacob Cathedral and Holy Places of Jerusalem*). A recognized Komitas scholar, he served on the National Council of Churches of Christ in the USA, chaired the “Religion in American Life” Council, and was a member of the board of the “Call of Conscience” Foundation. Patriarch Torgom made significant contributions to ecumenical relations. After his death, his memory is honored in Armenian church communities, and his works continue to preserve Armenian spiritual and cultural heritage.

—

2013 թ-ի հոկտեմբերի 12-ին Լոս-Անջելեսում   – զոհվել է Ստեփան Քիրեմիջյանը– հաղորդավար, «Լույս աշխարհի» կայքի և հեռուստահաղորդման հիմնադիր և վարող։

Բնակվում էր Լոս Անջելեսում, որտեղից էլ և վարում էր «Լույս աշխարհ» հեռուստահաղորդումը։ «Լույս աշխարհ» հաղորդաշարը 2013 թվականի սկզբից պարբերաբար հեռուստակամուրջ էր իրականացնում Հայաստանի հետ՝ ՀՌԱԿ կենտրոնական գրասենյակի միջոցով։
2013 թվականի հոկտեմբերի 5-ին, Քիրեմիջյանը իր վարած ավտոմեքենայով վթարի է ենթարկվել, ինչից հետո նրան տեղափոխել են հիվանդանոց։ Ստացած վերքերի հետևանքով, մահացել է հոկտեմբերի 12-ին։ Ըստ ոստիկանության զեկուցագրի, նա իր մեքենայով փակել է ղեկավարությունը կորցրած մեկ այլ մեքենայի մուտքը դեպի ազատուղի, որի հետևանքով տեղի կունենար առավել մեծ աղետ։

12 октября 2013 года в Лос-Анджелесе скончался телеведущий, основатель и ведущий сайта и телепрограммы «Луйс Ашхари» Степан Киремиджян. Жил в Лос-Анджелесе, откуда вел телепрограмму «Луйс Ашхар».  С начала 2013 года программа “Луйс Ашхар” регулярно проводит телемост с Арменией через центральный аппарат Армянского национального конгресса.
5 октября 2013 года Киремиджян попал в аварию на автомобиле, за рулем которого находился, после чего его доставили в больницу.  В результате полученных ранений он скончался 12 октября.  Согласно протоколу полиции, он использовал свою машину, чтобы заблокировать выезд на автостраду другой машины, потерявшей управление, в результате чего произошла бы еще более масштабная катастрофа.

On October 12, 2013, Stepan Kiremijyan, a broadcaster, founder and host of the “Luys Ashkhari” website and television program, died in Los Angeles..  He lived in Los Angeles, from where he hosted the “Luys Shkhar” TV program.  Since the beginning of 2013, the “Luys Shkhar” program has been regularly carrying out a TV bridge with Armenia through the Central Office of the Armenian National Congress.
On October 5, 2013, Kiremijian had an accident with the car he was driving, after which he was taken to the hospital.  As a result of his wounds, he died on October 12.  According to the police report, he used his car to block the entrance of another car that had lost control to the freeway, as a result of which a greater disaster would have occurred.

Աշիկ Ավետի Մանուկյանը ծնվել է 1903 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ախալցխայում, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Խորհրդային տնտեսագետ, տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966), ԽՄԿԿ անդամ 1920 թվականից։ 1926 թվականին ավարտել է Անդրկովկասյան կոմունիստական համալսարանը, 1929 թվականին՝ Մոսկվայի Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը։

1930-1935 թվականներին եղել է Ամերիկա-խորհրդային բաժնետիրական ընկերության (Ամտորգ) տնտեսական վարչության պետ Նյու Յորքում։ 1935 թվականից՝ ԽՍՀՄ արտաքին առևտրի մենաշնորհի ինստիտուտի տնօրեն։ 1939-1941 և 1947-1956 թվականներին գիտական աշխատանք է կատարել ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի գիտահետազոտական ինստիտուտում, միաժամանակ դասախոսելով Արտաքին առևտրի ինստիտուտում և ակադեմիայում։ 1956 թվականից եղել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի համաշխարհային էկոնոմիկայի և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի սեկտորի վարիչ։ Մասնակցել է միջազգային կոնֆերանսների և բանակցությունների որպես տնտեսական փորձագետ և խորհրդական, եղել է ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի ինստիտուտի և ԳԱ-ի համաշխարհային էկոնոմիկայի ինստիտուտի կազմակերպիչներից։ Նրա գիտական աշխատությունները (թարգմանված տարբեր լեզուներով) նվիրված են համաշխարհային կապիտալիստական էկոնոմիկայի խնդիրներին։ Պարգևատրվել է ժողովուրդների բարեկամության և այլ շքանշաններով։ Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 10-ին Մոսկվայում։ Մանուկյանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել խորհրդային տնտեսագիտության և միջազգային առևտրի ուսումնասիրության մեջ, հատկապես ԱՄՆ-ԽՍՀՄ տնտեսական հարաբերությունների վերլուծության համար։

### Русский
Руководитель внешней торговли СССР

Ашик Аветисович Манукиан родился 10 октября 1903 года в Ахалцихе, Тифлисская губерния, Российская империя. Советский экономист, доктор экономических наук (1963), профессор (1966), член КПСС с 1920 года. В 1926 году окончил Закавказский коммунистический университет, в 1929 году — Институт красной профессуры в Москве. В 1930–1935 годах был начальником экономического отдела американо-советской акционерной компании «Амторг» в Нью-Йорке. С 1935 года — директор Института монополий внешней торговли СССР. В 1939–1941 и 1947–1956 годах занимался научной работой в Научно-исследовательском институте конъюнктуры внешней торговли при Наркомате внешней торговли СССР, одновременно преподавая в Институте внешней торговли и Академии внешней торговли. С 1956 года — руководитель сектора Института мировой экономики и международных отношений АН СССР. Участвовал в международных конференциях и переговорах как экономический эксперт и консультант, был одним из организаторов Института конъюнктуры внешней торговли Наркомата и Института мировой экономики АН СССР. Его научные работы (переведены на разные языки) посвящены проблемам мировой капиталистической экономики. Награждён орденом Дружбы народов и другими наградами. Умер 10 января 1977 года в Москве. Работы Манукиана внесли важный вклад в советскую экономическую науку и изучение международной торговли, особенно в анализ экономических отношений США и СССР.

### English
Head of Foreign Trade of the USSR

Ashik Aveti Manukyan was born on October 10, 1903, in Akhaltsikhe, Tiflis Governorate, Russian Empire. A Soviet economist, Doctor of Economic Sciences (1963), Professor (1966), and member of the CPSU since 1920. In 1926, he graduated from the Transcaucasian Communist University, and in 1929, from the Institute of Red Professors in Moscow. From 1930 to 1935, he served as head of the economic department of the American-Soviet Joint Stock Company “Amtorg” in New York. From 1935, he was director of the USSR Monopoly Institute of Foreign Trade. In 1939–1941 and 1947–1956, he conducted scientific work at the Research Institute of Foreign Trade Conjunctures under the People’s Commissariat of Foreign Trade, while teaching at the Institute of Foreign Trade and the Academy of Foreign Trade. From 1956, he led the sector of the Institute of World Economy and International Relations of the USSR Academy of Sciences. He participated in international conferences and negotiations as an economic expert and consultant, and was one of the organizers of the Conjunctures Institute and the World Economy Institute of the Academy of Sciences. His scientific works (translated into various languages) focus on problems of the world capitalist economy. He was awarded the Order of Friendship of Peoples and other honors. He passed away on January 10, 1977, in Moscow. Manukyan’s works made a significant contribution to Soviet economic science and the study of international trade, particularly in analyzing U.S.-USSR economic relations.

Ռաֆիկ Գարեգինի Եղոյանը մահացել է 2025 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Երևանում, 94 տարեկանում։  Վաստակավոր ճարտարապետ, հայտնի Գյումրիի վերակառուցման նախագծերով և հուշարձանների հեղինակությամբ, նա հիմնականում կապված էր իր ծննդավայր Գյումրիի հետ (ծնվել է 1931 թվականին)։

Նրա կարիերան ընդգրկում էր բնակելի, հասարակական և մշակութային շենքերի նախագծեր, ինչպես նաև հուշարձաններ, որոնք արտացոլում էին հայկական պատմության և մշակույթի խորքային ընկալումը։ Մեծ Գյումրիի երկրաշարժից հետո (1988 թվականի դեկտեմբերի 7) Եղոյանը ղեկավարել է մասշտաբային վերակառուցման աշխատանքները, նախագծելով Գյումրիի կենտրոնի մանրամասն պլանը և հյուսիսային, հյուսիս-արևմտյան շրջանների կառուցումները։ Նրա նախագծերով կառուցվել են դպրոցներ, հիվանդանոցներ, բնակելի շենքեր, ինչպես նաև մշակութային օբյեկտներ։ Առանձնահատուկ տեղ է գրավում «Հայրենիք» հուշահամալիրը Գյումրիում, որը նրա և որդու՝ Գարեգին Եղոյանի համատեղ աշխատանքն է, ինչպես նաև նույնանուն հուշարձանը Երևանում։ Գյումրիում նրա ստեղծագործություններից են «Անիի 1000-ամյակ» հուշարձանը, Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու զանգակատունը, «Կումայրի» տուրիստական համալիրն, երկաթուղային վագոնակայարանը, Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարանը, Արտեմ Պետրոսյանի կիսանդակը դպրոցի առջև, Սերգեյ Մերկուրովի տուն-թանգարանը, ինչպես նաև բազմաթիվ բնակելի շենքեր և հուշարձաններ։ Նրա աշխատանքները, որոնք համատեղում են ավանդական հայկական ճարտարապետությունը ժամանակակից կարիքների հետ, օգնել են Գյումրիին վերածննդի ճանապարհ քայլել։ 1988-ի երկրաշարժից հետո Եղոյանը ծավալել է մեծածավալ նախագծային-կազմակերպչական աշխատանք՝ վերակառուցելով դպրոցներ №5 և №8, ինչպես նաև Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին (որդի Գարեգին Եղոյանի հետ)։ Ռաֆիկ Եղոյանի ժառանգությունը հայ ճարտարապետության կարևոր մասն է, նրա նախագծերը շարունակում են ծառայել Գյումրիի և Հայաստանի մշակութային կյանքին։

### Русский

Реконструктор Гюмри после землетрясения 1988 года

Рафик Гарегинович  Егоян скончался 8 октября 2025 года в Ереване в возрасте 94 лет. Заслуженный архитектор Армении, известный проектами восстановления Гюмри и мемориальными сооружениями, родился в 1931 году. Его карьера охватывала проектирование жилых, общественных и культурных зданий, а также памятников, отражающих глубокое понимание армянской истории и культуры. После Гюмрийского землетрясения 7 декабря 1988 года Егоян возглавил масштабную проектно-организационную работу по восстановлению города, разработав детальный план центра Гюмри и застройку северных и северо-западных районов. По его проектам построены школы, больницы, жилые дома и культурные объекты. Особое место занимает мемориальный комплекс «Мать Армения» в Гюмри, созданный совместно с сыном Гарегиным Егояном, а также одноимённый памятник в Ереване. Среди работ в Гюмри — памятник «1000-летие Ани», колокольня церкви Святого Спасителя, туристический комплекс «Кумайри», железнодорожный вокзал, дом-музей Аветика Исаакяна, бюст Артёма Петросяна у школы имени его, дом-музей Сергея Меркурова, а также многочисленные жилые здания и памятники. Его проекты, сочетающие традиционную армянскую архитектуру с современными нуждами, помогли Гюмри возродиться. После землетрясения Егоян спроектировал школы №5 и №8, а также восстановил разрушенную церковь Святого Спасителя (с сыном Гарегиным). Наследие Рафика Егояна — важная часть армянской архитектуры, его проекты продолжают служить культурной жизни Гюмри и Армении.

### English
Honored Architect, Creator of the “Mother Armenia” Memorial in Gyumri

Rafig Yeghoyan died on October 8, 2025, in Yerevan at the age of 94. An honored architect of Armenia, renowned for Gyumri reconstruction projects and memorials, he was born in 1931. His career encompassed designing residential, public, and cultural buildings, as well as monuments reflecting a deep understanding of Armenian history and culture. After the Gyumri earthquake on December 7, 1988, Yeghoyan led extensive project and organizational efforts to rebuild the city, developing a detailed plan for Gyumri’s center and northern and northwest districts. His designs included schools, hospitals, residential buildings, and cultural sites. The “Mother Armenia” memorial complex in Gyumri, co-created with his son Garegin Yeghoyan, and its namesake in Yerevan, stand out. In Gyumri, his works include the “1000th Anniversary of Ani” monument, the bell tower of the Church of the Holy Savior, the “Kumayri” tourist complex, the railway station, Avedik Isahakyan House-Museum, Artem Petrosyan’s bust at his namesake school, Sergei Merkurov House-Museum, and numerous residential buildings and monuments. His projects, blending traditional Armenian architecture with modern needs, aided Gyumri’s revival. Post-earthquake, he designed Schools No. 5 and No. 8 and restored the Church of the Holy Savior (with Garegin). Rafig Yeghoyan’s legacy is a vital part of Armenian architecture, with his designs continuing to serve Gyumri and Armenia’s cultural life.

451 թվականի հոկտեմբերի 8-ից մինչև նոյեմբերի 1-ը Բյուզանդիայի կայսր Մարկիանոսի կողմից Կոստանդնուպոլսից ոչ հեռու՝ Քաղկեդոն քաղաքում (այժմ՝ Ստամբուլի արվարձաններից մեկը) անցկացվեց Քաղկեդոնի ժողովը՝ Լևոն Բ պապի համաձայնությամբ:

Քաղկեդոնի ժողովը կայացավ Եվտիքեսի ուսմունքը քննելու և Քրիստոսի բնության մասին վեճերին լուծում տալու նպատակով: Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիները ճանաչում են այն որպես տիեզերական ժողով: Այնուամենայնիվ, Հայ Առաքելական Եկեղեցին, թեև ընդունել է ժողովի որոշ դրույթներ, մերժել է Քրիստոսի մասին հռչակված քրիստոսաբանական բանաձևը, որն ընդունում էր Լևոն պապի «Տումար»-ը՝ ընդգծելով երկու բնություն (աստվածային և մարդկային) մեկ դեմքում:

**Եվտիքեսի վարդապետությունը** 
Եվտիքեսը Կոստանդնուպոլսի վանքերից մեկի վանահայր էր, ով 430-ական թվականներին սկսեց ուսուցանել, որ Քրիստոսն ունի միայն մեկ՝ աստվածային բնություն, և նրա մարդկային որակները լուծված են աստվածային բնության մեջ, իբրև մի կաթիլ մեղր օվկիանոսում: Նա պնդում էր, որ Քրիստոսի մարմինը, թեև մարդկային էր, տարբերվում է սովորական մարմնից՝ լինելով անապակ և իջեցված երկնքից: Այս ուսմունքը բուռն աստվածաբանական վեճերի առիթ դարձավ: Անտիոքի դպրոցը, հիմնվելով Թեոդորիտոս Կիրոսացու և Թեոդորոս Մոփսուեստացու գաղափարների վրա, ընդդիմացավ Եվտիքեսին: Ալեքսանդրիայի աթոռը ավելի չափավոր դիրք էր որդեգրել՝ չպաշտպանելով Եվտիքեսին, բայց և՛ ընդդիմանալով Քրիստոսի բնությունների տարանջատմանը, և՛ վախենալով Նեստորի ուսմունքի վերածնումից:

**Կոստանդնուպոլսի 448 թվականի ժողովը և Եվտիքեսի դատապարտումը** 
448 թվականին Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության տարեկան ժողովը դատապարտեց Եվտիքեսի ուսմունքը, զրկեց նրան կարգից և վանահայրությունից: Եվտիքեսը դիմեց Ալեքսանդրիայի, Հռոմի և այլ եպիսկոպոսական աթոռների: Հռոմի պապ Լևոն Բ-ն իր «Տումար»-ում ներկայացրեց Քրիստոսի մեջ մեկ դեմքով երկու բնություն (աստվածային և մարդկային), որոնք չեն խառնվում («Երկու բնություններ միասնականությունում»):

**Եփեսոսի 449 թվականի ժողովը** 
449 թվականին Բյուզանդիայի կայսր Թեոդոս Բ-ի կարգադրությամբ Եփեսոսում անցկացված ժողովը, որը նախագահում էր Ալեքսանդրիայի պապ Դիոսկորոսը, հարկադրեց Եվտիքեսին հրաժարվել իր ուսմունքից: Վերջինս մերժեց Լևոնի Տումարը և դատապարտեց Կոստանդնուպոլսի Փլաբիանոս պատրիարքին՝ երկու բնություն ուսուցանելու համար: Լևոն Բ-ն «ավազակային» անվանեց այդ ժողովը և մերժեց դրա որոշումները, սակայն Թեոդոս Բ-ը անտեսեց պապի բողոքները:

**Քաղկեդոնի 451 թվականի ժողովի բանաձևը** 
Թեոդոս Բ-ի մահից հետո (450 թ.) գահը ստացան նրա քույր Պուլքերիան և ամուսինը՝ Մարկիանոսը, որոնք հակված էին Թեոդոսի քաղաքականությանը: 451 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Քաղկեդոնում գումարված ժողովը, որը նախագահում էին պապի պատվիրակները, ընդունեց Լևոնի Տումարը որպես հավատի հիմք: Ժողովը դատապարտեց Նեստորին և Եվտիքեսին, ընդունելով «Մի Քրիստոս՝ երկու բնություններով» բանաձևը: Բացի աստվածաբանական որոշումներից, ժողովը կարգեց եկեղեցական աթոռների գերակայությունը՝ Հռոմ, Կոստանդնուպոլս, Անտիոք, Երուսաղեմ, Ալեքսանդրիա:

**Հակազդեցություն և Հայ եկեղեցու դիրքորոշում** 
Քաղկեդոնի բանաձևը բախում առաջացրեց Ալեքսանդրիայի և արևելյան աթոռների հետ, որոնք կազմակերպեցին տեղական ժողովներ՝ մերժելով Քաղկեդոնը: Դրա արդյունքում 482 թվականին կայսր Զենոնը հրապարակեց «Հենոտիկոն»-ը, որը ճանաչում էր միայն Նիկիայի, Կոստանդնուպոլսի և Եփեսոսի ժողովները: 451 թվականին Հայաստանում ընթանում էր Վարդանանց պատերազմը, և Հայ եկեղեցին, զբաղված պարսկական ճնշումներով, չկարողացավ միանգամայն պարզաբանել դիրքորոշումը: 480-ական թվականներին, Վահան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ խաղաղություն հաստատվեց, և 506 թվականին Դվինի ժողովը (Հայոց, Վրաց, Աղվան և Սյունյաց եպիսկոպոսների մասնակցությամբ) ընդունեց «Հենոտիկոն»-ը: Հայ եկեղեցին մերժեց Քաղկեդոնը, համարելով այն «թաքնված նեստորականություն», և հետևեց Եփեսոսի (Կյուրեղյան) դավանաբանությանը, որը զարգացվել էր Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից («Գիրք թղթոց»-ից):


—

### Русская версия

Учение Евтихия и Путь Армянской Церкви

С 8 октября по 1 ноября 451 года в городе Халкидоне (ныне пригород Стамбула), недалеко от Константинополя, по приказу византийского императора Маркиана, с согласия папы Льва I, состоялся Халкидонский собор. Этот собор был созван для обсуждения учения Евтихия и разрешения споров о природе Христа. Католическая и Православная церкви признают его как вселенский собор. Однако Армянская Апостольская Церковь, хотя и приняла некоторые положения собора, отвергла христологическую формулу, основанную на «Томосе» папы Льва, утверждавшего две природы (божественную и человеческую) в одной личности.

**Учение Евтихия** 
Евтихий, настоятель одного из монастырей Константинополя, в 430-х годах начал учить, что у Христа есть только одна — божественная природа, а человеческие качества растворены в ней, подобно капле мёда в океане, что привело к обожествлению человеческой природы. Он утверждал, что тело Христа, хотя и человеческое, отличается от обычного, будучи бесплотным и ниспосланным с небес. Это учение вызвало ожесточённые богословские споры. Антиохийская школа, опираясь на идеи Феодорита Кирского и Феодора Мопсуэстского, выступила против Евтихия, тогда как Александрийский престол занял умеренную позицию, не поддерживая Евтихия, но и отрицая разделение двух природ Христа, опасаясь возрождения учения Нестория.

**Собор в Константинополе 448 года и осуждение Евтихия** 
В 448 году ежегодный собор Константинопольского патриархата осудил учение Евтихия, лишив его сана и настоятельства. Евтихий обратился за поддержкой к Александрийскому, Римскому и другим епископским престолам. Папа Лев I в своём «Томосе» изложил, что у Христа одна личность с двумя неслиянными и неразделимыми природам и сущностями.

**Собор в Ефесе 449 года** 
В 449 году по приказу императора Феодосия II в Ефесе был созван собор под председательством папы Александрии Диоскора. Собор заставил Евтихия отказаться от своего учения, отверг «Томос» Льва и осудил патриарха Константинополя Флавиана как сторонника двух природ. Лев I назвал этот собор «разбойничьим» и не признал его решений, но Феодосий II проигнорировал протесты папы.

**Формула Халкидонского собора 451 года** 
После смерти Феодосия II (450 года) престол заняли его сестра Пульхерия и её муж Маркиан, выступавшие против политики покойного императора. 8 октября 451 года в Халкидоне был созван новый собор, возглавляемый делегатами папы. Собор принял «Томос» Льва как основу веры, осудил Нестория и Евтихия, утвердив формулу «Единый Христос в двух природах». Также собор установил иерархию престолов: Рим, Константинополь, Антиохия, Иерусалим, Александрия.

**Сопротивление и позиция Армянской церкви** 
Формула Халкидона встретила сопротивление Александрии и восточных престолов, организовавших местные соборы для её отвержения. В 482 году император Зенон издал «Энотикон», признававший только Никейский, Константинопольский и Ефесский соборы. В 451 году в Армении шёл Вардановская война, и Армянская церковь, занятая борьбой с зороастрийским давлением Персии, не смогла чётко определить свою позицию. В 480-х годах при правлении Вахана Мамиконяна установился мир, и в 506 году Двинский собор (с участием епископов Армении, Грузии, Албании и Сюника) принял «Энотикон». Армянская церковь отвергла Халкидон, считая его «скрытым несторианством», и следовала Ефесской (Кирилловской) христологии, развитой Сахаком Партевом и Месропом Маштоцем («Книга писем»).



—

### English Version

Eutyches’ Doctrine and the Armenian Church’s Path

From October 8 to November 1, 451, the Council of Chalcedon was held in the city of Chalcedon (now a suburb of Istanbul), near Constantinople, by order of Byzantine Emperor Marcian with the consent of Pope Leo I. The council was convened to examine the teachings of Eutyches and resolve disputes over the nature of Christ. Recognized as an ecumenical council by the Catholic and Orthodox Churches, it was partially rejected by the Armenian Apostolic Church, which, while accepting some provisions, declined to endorse the Christological formula proclaiming two natures (divine and human) in one person, based on Pope Leo’s “Tome.”

**The Teachings of Eutyches** 
Eutyches, an abbot of a monastery in Constantinople, began teaching in the 430s that Christ possessed only one divine nature, with his human qualities dissolved into the divine, likened to a drop of honey in an ocean, resulting in the deification of his human nature. He argued that Christ’s body, though human, differed from the ordinary, being incorporeal and descended from heaven. This doctrine sparked intense theological debates. The Antiochene school, drawing on the ideas of Theodoret of Cyrrhus and Theodore of Mopsuestia, opposed Eutyches, while the Alexandrian see adopted a moderate stance, neither supporting Eutyches nor endorsing the separation of Christ’s two natures, fearing a revival of Nestorius’ teachings.

**The 448 Constantinople Council and Condemnation of Eutyches** 
In 448, the annual council of the Constantinople patriarchate condemned Eutyches’ teachings, depriving him of his rank and abbacy. Eutyches appealed to the sees of Alexandria, Rome, and others. Pope Leo I’s “Tome” outlined that Christ had one person with two inseparable yet unmingled natures (divine and human).

**The 449 Council of Ephesus** 
In 449, by order of Emperor Theodosius II, a council was held in Ephesus, chaired by Pope Dioscorus of Alexandria. It compelled Eutyches to renounce his doctrine, rejected Leo’s Tome, and condemned Patriarch Flavian of Constantinople for teaching two natures. Leo I labeled it a “robber council” and rejected its decisions, but Theodosius II ignored the pope’s protests.

**The 451 Council of Chalcedon’s Formula** 
After Theodosius II’s death (450), his sister Pulcheria and her husband Marcian ascended the throne, opposing his policies. On October 8, 451, a new council convened in Chalcedon, led by papal delegates. It adopted Leo’s Tome as the basis of faith, condemned Nestorius and Eutyches, and established the formula “One Christ in two natures.” The council also set a hierarchy of sees: Rome, Constantinople, Antioch, Jerusalem, Alexandria.

**Resistance and the Armenian Church’s Stance** 
The Chalcedonian formula faced opposition from Alexandria and eastern sees, which held local councils to reject it. In 482, Emperor Zeno issued the “Henotikon,” recognizing only the Nicene, Constantinople, and Ephesian councils. In 451, Armenia was engaged in the Vardanank War against Persian Zoroastrian pressure, preventing the Armenian Church from clarifying its position. Peace was restored in the 480s under Vahan Mamikonian, and the 506 Dvin Council (with bishops from Armenia, Georgia, Albania, and Syunik) adopted the Henotikon. The Armenian Church rejected Chalcedon, viewing it as “hidden Nestorianism,” and adhered to the Ephesian (Cyrillian) Christology, developed by Sahak Partev and Mesrop Mashtots (“Book of Letters”).



—

### Türkçe Versiyonu

Eutyches’in Doktrini ve Ermeni Kilisesi’nin Yolu

451 yılının 8 Ekim’inden 1 Kasım’ına kadar, Bizans İmparatoru Marcianus’un emriyle ve Papa I. Leo’nun onayıyla, Konstantinopolis’e yakın Halkedon şehrinde (bugün İstanbul’un bir banliyösü) Halkedon Konsili düzenlendi. Bu konsil, Eutyches’in öğretilerini incelemek ve İsa’nın doğası hakkındaki anlaşmazlıkları çözmek amacıyla toplandı. Katolik ve Ortodoks Kiliseleri tarafından evrensel konsil olarak tanınan bu toplantı, Ermeni Apostolik Kilisesi tarafından kısmen reddedildi; kilise, bazı hükümleri kabul etse de, Papa Leo’nun “Tomos”una dayanan ve tek bir kişide iki doğayı (ilahi ve insanî) kabul eden hristolojik formülü benimsemedi.

**Eutyches’in Öğretisi** 
Eutyches, Konstantinopolis’teki bir manastırın başrahibiydi ve 430’lu yıllarda İsa’nın yalnızca tek bir ilahi doğaya sahip olduğunu, insanî niteliklerinin ilahi doğada bir damla balın okyanusta erimesi gibi çözüldüğünü ve bu nedenle insanî doğanın ilahi bir nitelik kazandığını öğretmeye başladı. İsa’nın bedeninin insanî olsa da sıradan bir bedenden farklı olduğunu, bedensiz ve gökten indiğini savundu. Bu doktrin yoğun teolojik tartışmalara yol açtı. Antakya Okulu, Theodoret of Cyrrhus ve Theodore of Mopsuestia’nın fikirlerine dayanarak Eutyches’e karşı çıktı; İskenderiye tahtı ise daha ılımlı bir tutum sergileyerek Eutyches’i desteklemedi, ancak İsa’nın iki doğasının ayrılmasını da reddetti ve Nestorius’un öğretisinin yeniden canlanmasından korktu.

**448 Konstantinopolis Konsili ve Eutyches’in Kınanması** 
448’de Konstantinopolis Patrikhanesi’nin yıllık konsili, Eutyches’in öğretisini kınadı, onu rütbesinden ve başrahiplikten mahrum bıraktı. Eutyches, İskenderiye, Roma ve diğer episkoposluk tahtlarına başvurdu. Papa I. Leo, “Tomos”unda İsa’nın tek bir kişide, karışmayan ve ayrılmayan iki doğa (ilahi ve insanî) ile var olduğunu belirtti.

**449 Efes Konsili** 
449’da İmparator II. Theodosius’un emriyle Efes’te, İskenderiye Papası Dioscorus’un başkanlığında bir konsil toplandı. Bu konsil, Eutyches’i öğretisinden vazgeçmeye zorladı, Leo’nun Tomos’unu reddetti ve Konstantinopolis Patriği Flavian’ı iki doğa öğretisi nedeniyle kınadı. Papa I. Leo bu konsili “eşkıya konsili” olarak nitelendirdi ve kararlarını tanımadı, ancak Theodosius II papa’nın itirazlarını göz ardı etti.

**451 Halkedon Konsili’nin Formülü** 
II. Theodosius’un ölümünden (450) sonra tahta, kız kardeşi Pulcheria ve eşi Marcianus geçti; bunlar ölen imparatorun politikalarına karşı çıktılar. 8 Ekim 451’de Halkedon’da, papa delegelerinin başkanlığında yeni bir konsil toplandı. Konsil, Leo’nun Tomos’unu inancın temeli olarak kabul etti, Nestorius ve Eutyches’i kınadı ve “Tek bir Mesih, iki doğada” formülünü benimsedi. Ayrıca kilise tahtlarının hiyerarşisini Roma, Konstantinopolis, Antakya, Kudüs, İskenderiye olarak belirledi.

**Direniş ve Ermeni Kilisesi’nin Tutumu** 
Halkedon formülü, İskenderiye ve doğu tahtlarının tepkisine yol açtı; bu tahtlar konsili reddetmek için yerel konsiller düzenledi. 482’de İmparator Zeno, yalnızca İznik, Konstantinopolis ve Efes konsillerini tanıyan “Henotikon”u yayımladı. 451’de Ermenistan’da Vardanank Savaşı sürüyordu ve Ermeni Kilisesi, Pers Zerdüşt baskısıyla mücadele ederken pozisyonunu netleştiremedi. 480’lerde Vahan Mamikonian’ın yönetimiyle barış sağlandı ve 506 Dvin Konsili (Ermenistan, Gürcistan, Alban ve Syunik piskoposlarının katılımıyla) Henotikon’u kabul etti. Ermeni Kilisesi, Halkedon’u “gizli Nestoryanizm” olarak görerek reddetti ve Efes (Kyrillos) hristolojisine, Sahak Partev ve Mesrop Maşdots tarafından geliştirilen (“Mektuplar Kitabı”) öğretiye bağlı kaldı.