Ռուզաննա Շահենի Եսայանը ծնվել է 1968 թվականի նոյեմբերի 17-ին Էջմիածնում՝ ազատամարտիկ, բուժքույր, արցախյան պատերազմի մասնակից, ով իր կյանքը նվիրել է հայրենիքի պաշտպանությանը՝ գրելով բանաստեղծություններ և փրկելով վիրավորներին Հադրութի ճակատում, դառնալով հայ կնոջ հերոսության խորհրդանիշը։

1987 թվականին ավարտել է Լենինգրադի բժշկական ուսումնարանը, աշխատել Էջմիածնի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցում։ 1989–1992 թվականներին Էջմիածնի կամավորական ջոկատի կազմում մասնակցել է ԼՂՀ Հադրութի շրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 

Զոհվել է 1992 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ուխտաձորում՝ ծանր վիրավոր ազատամարտիկներին Հադրութի հիվանդանոց տեղափոխելիս։ Թաղված է Էջմիածնում։ Հետմահու պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով։ Էջմիածնում նրա անունով կոչվել է փողոց և հարազատ դպրոցի երիտասարդական միություն։ 

Ռուզաննա Եսայանը մնաց Էջմիածնից Հադրութ տանող հերոսական կամուրջը՝ իր բուժքրոջ ձեռքերով, բանաստեղծություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Արցախի ազատության և հայ կնոջ ուժի խորքերով։

—

### Русский
Героиня-медсестра из Эчмиадзина, участница освободительной борьбы**

Рузанна Шахени Есаян родилась 17 ноября 1968 года в Эчмиадзине — боец освободительного движения, медсестра, участница Арцахской войны, посвятившая жизнь защите родины, писавшая стихи и спасавшая раненых на фронте в Гадрутском районе, став символом героизма армянской женщины. В 1987 окончила Ленинградское медицинское училище, работала в Центральной районной больнице Эчмиадзина. В 1989–1992 годах в составе добровольческого отряда Эчмиадзина участвовала в оборонительных и освободительных боях Гадрутского района НКР.

Погибла 12 декабря 1992 года в Ухтадзоре, перевозя тяжелораненых бойцов в больницу Гадрута. Похоронена в Эчмиадзине. Посмертно награждена орденом «Боевой крест» 2-й степени Республики Армения. В Эчмиадзине названа улица и молодежный союз родной школы её именем.

Рузанна Есаян осталась героическим мостом от Эчмиадзина до Гадрута — своими руками медсестры, стихами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами свободы Арцаха и силой армянской женщины.

—

### English
Heroic Nurse from Ejmiatsin, Freedom Fighter**

Ruzanna Shaheni Yesayan was born on November 17, 1968, in Ejmiatsin — freedom fighter, nurse, participant in the Artsakh War, who devoted her life to defending the homeland, writing poems and saving the wounded on the Hadrut front, becoming a symbol of Armenian woman’s heroism. Graduated from Leningrad Medical School in 1987, worked at Ejmiatsin Central District Hospital. From 1989–1992, in the Ejmiatsin volunteer detachment, participated in self-defense and liberation battles in the Hadrut region of NKR.

Died on December 12, 1992, in Ukhtadzor while transporting severely wounded fighters to Hadrut hospital. Buried in Ejmiatsin. Posthumously awarded the Republic of Armenia’s 2nd Degree “Combat Cross” Order. A street in Ejmiatsin and the youth union of her native school named after her.

Ruzanna Yesayan remained the heroic bridge from Ejmiatsin to Hadrut — with her nurse’s hands, poems, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Artsakh’s freedom and the strength of Armenian women.

—

2020 թվականի նոյեմբերի 10-ին, ժամը 00:00-ից (Մոսկվայի ժամանակով), ուժի մեջ մտավ եռակողմ հայտարարությունը՝ ստորագրված Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից:

Այս փաստաթուղթը, որը հայտնի է որպես «կապիտուլացիայի համաձայնագիր» հայկական կողմում, պաշտոնապես դադարեցրեց 44-օրյա պատերազմը (2020 թվականի սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10), որը սկսվել էր Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ լայնամասշտաբ հարձակմամբ: Հայտարարությունը հանգեցրեց Արցախի տարածքների մեծ մասի կորստին, Շուշիի և Հադրութի գրավմանը, ինչպես նաև Լաչինի միջանցքի ռուս խաղաղապահների տակ անցնելուն: Փաշինյանը հայտարարեց ստորագրության մասին Facebook-ում՝ նշելով, որ որոշումը «անասելի ցավոտ է ինձ և ժողովրդիս համար», բայց անհրաժեշտ էր խուսափելու ավելի մեծ կորուստներից:

**Նախապատմություն** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի հարձակմամբ՝ Թուրքիայի, Իսրայելի և վարձկանների աջակցությամբ: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ և տարածքներ: Նոյեմբերի 8-ին ընկավ Շուշին, ինչը դարձավ ռազմավարական կորուստ: Ռուսաստանի միջնորդությամբ բանակցությունները սկսվեցին նոյեմբերի 9-ին, և Պուտինը առաջարկեց հրադադար՝ պահպանելով Լաչինի միջանցքը և տեղակայելով 1960 խաղաղապահներ: Հայտարարությունը ստորագրվեց առցանց՝ Փաշինյանի, Ալիևի և Պուտինի կողմից:

**Համաձայնագրի բովանդակությունը** 
Հայտարարությունը ուներ 9 կետ՝
1. Լիակատար հրադադար ժամը 00:00-ից:
2. Ադրբեջանը պահպանում է գրաված տարածքները:
3. Հայաստանը վերադարձնում է Քարվաճառը (նոյեմբերի 15-ին), Աղդամը (նոյեմբերի 20-ին) և Լաչինի միջանցքի մասը:
4. Ռուս խաղաղապահներ Լաչինում 5 տարով:
5. Փոխգերիների փոխանակում և մարմինների վերադարձ:
6. Տրանսպորտային կապեր՝ Նախիջևան-Ադրբեջան:
7. Փախստականների վերադարձ:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Համաձայնագիրը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին, 100,000 հայերի տեղահանմանը և Հայաստանի ներքին ճգնաժամին: Երևանում բողոքի ակցիաներ սկսվեցին, խորհրդարանը գրոհվեց: Փաշինյանը մեղադրվեց կապիտուլացիայի մեջ, ինչը հանգեցրեց քաղաքական ճգնաժամի: Ադրբեջանը տոնեց հաղթանակ, իսկ Ռուսաստանը ամրապնդեց դիրքերը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի ողբերգությունը՝ կորուստների և դիմադրության խորհրդանիշ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 10
– **Ստորագրողներ**: Փաշինյան, Ալիև, Պուտին
– **Կորուստներ**: ~5000 հայ զինվոր, տարածքների 75%
– **Հետագա**: Ռուս խաղաղապահներ, ճգնաժամ Հայաստանում

(Աղբյուրներ՝ ՀՀ կառավարության արխիվներ, Արցախի նախագահության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր):

—

### Русская версия

Соглашение о прекращении огня в Арцахе— Завершение армянской трагедии 2020 года

10 ноября 2020 года в 00:00 (по московскому времени) вступило в силу трёхстороннее заявление, подписанное премьер-министром Армении Николом Пашиняном, президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым и президентом России Владимиром Путиным. Этот документ, известный в Армении как «соглашение о капитуляции», официально прекратил 44-дневную войну (27 сентября – 10 ноября 2020 года), начатую Азербайджаном против Арцаха. Заявление привело к потере большей части территории Арцаха, захвату Шуши и Хадрута, а также размещению российских миротворцев в Лачинском коридоре. Пашинян объявил о подписании в Facebook, отметив, что решение «невероятно болезненно для меня и народа», но необходимо для предотвращения больших потерь.

**Предыстория** 
Война началась 27 сентября азербайджанским наступлением с поддержкой Турции, Израиля и наёмников. Армянская сторона потеряла тысячи солдат и территории. 8 ноября пал Шуши, став стратегической потерей. По инициативе России переговоры начались 9 ноября, и Путин предложил прекращение огня с сохранением Лачинского коридора и размещением 1960 миротворцев. Заявление подписано онлайн Пашиняном, Алиевым и Путиным.

**Содержание соглашения** 
Заявление имело 9 пунктов:
1. Полное прекращение огня с 00:00.
2. Азербайджан сохраняет захваченные территории.
3. Армения возвращает Кельбаджар (15 ноября), Агдам (20 ноября) и часть Лачинского коридора.
4. Российские миротворцы в Лачине на 5 лет.
5. Обмен пленными и телами.
6. Транспортные связи Нахичевань-Азербайджан.
7. Возвращение беженцев.

**Последствия для армян** 
Соглашение привело к потере 75% территории Арцаха, депортации 100,000 армян и внутреннему кризису в Армении. В Ереване начались протесты, парламент был штурмован. Пашинян обвинялся в капитуляции, что привело к политическому кризису. Азербайджан праздновал победу, Россия укрепила позиции. Как армянский историк, я вижу в этом трагедию армянского народа — символ потерь и стойкости.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10 ноября 2020 г.
– **Подписанты**: Пашинян, Алиев, Путин
– **Потери**: ~5000 армянских солдат, 75% территории
– **Дальнейшее**: Российские миротворцы, кризис в Армении

(Источники: Архивы правительства Армении, отчеты президента Арцаха, резолюции ООН).

—

### English Version

The Artsakh Ceasefire Agreement — The End of an Armenian Tragedy 2020

On November 10, 2020, at 00:00 (Moscow time), a trilateral statement signed by Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan, Azerbaijani President Ilham Aliyev, and Russian President Vladimir Putin took effect. This document, known in Armenia as the “capitulation agreement,” officially ended the 44-day war (September 27 – November 10, 2020), launched by Azerbaijan against Artsakh. The statement led to the loss of most of Artsakh’s territory, the capture of Shushi and Hadrut, and the deployment of Russian peacekeepers in the Lachin Corridor. Pashinyan announced the signing on Facebook, stating the decision was “incredibly painful for me and the people,” but necessary to avoid greater losses.

**Background** 
The war began on September 27 with Azerbaijan’s offensive, supported by Turkey, Israel, and mercenaries. The Armenian side lost thousands of soldiers and territories. On November 8, Shushi fell, becoming a strategic loss. At Russia’s initiative, negotiations started on November 9, and Putin proposed a ceasefire preserving the Lachin Corridor and deploying 1960 peacekeepers. The statement was signed online by Pashinyan, Aliyev, and Putin.

**Content of the Agreement** 
The statement had 9 points:
1. Complete ceasefire from 00:00.
2. Azerbaijan retains captured territories.
3. Armenia returns Kelbajar (November 15), Agdam (November 20), and part of Lachin Corridor.
4. Russian peacekeepers in Lachin for 5 years.
5. Exchange of prisoners and bodies.
6. Transport links Nakhichevan-Azerbaijan.
7. Return of refugees.

**Consequences for Armenians** 
The agreement led to the loss of 75% of Artsakh’s territory, deportation of 100,000 Armenians, and an internal crisis in Armenia. Protests erupted in Yerevan, the parliament was stormed. Pashinyan was accused of capitulation, leading to a political crisis. Azerbaijan celebrated victory, Russia strengthened positions. As an Armenian historian, I see in this the tragedy of the Armenian people — a symbol of losses and resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 10, 2020
– **Signatories**: Pashinyan, Aliyev, Putin
– **Losses**: ~5000 Armenian soldiers, 75% territory
– **Further**: Russian peacekeepers, crisis in Armenia

(Sources: Armenian government archives, Artsakh president’s reports, UN resolutions).

—

2020 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ադրբեջանի զինված ուժերը գրավեցին Շուշին՝ Արցախի Հանրապետության մշակութային և ռազմավարական կարևորագույն քաղաքը, ինչը դարձավ 44-օրյա պատերազմի (2020 թ. սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10) ամենացավալի պահերից մեկը: Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ պատերազմի 42-րդ օրը, հանգեցրեց Շուշիի հայ բնակչության տեղահանմանը և քաղաքի կորստին:

Նոյեմբերի 9-ին ստորագրված եռակողմ հայտարարությունը (Հայաստան, Ադրբեջան, Ռուսաստան) պաշտոնապես հաստատեց Շուշիի անցումը Ադրբեջանին: Շուշին, որը հայտնի է որպես «Արցախի պսակը», ուներ հազարամյա հայկական պատմություն և խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի դիմադրությունը: Նրա անկումը դարձավ հայկական ողբերգության օր՝ հիշեցնելով 1915 թվականի Ցեղասպանության և տարածքային կորուստների ցավը:

**Նախապատմություն** 
Շուշին հիմնադրվել է 18-րդ դարում և դարձել Արցախի մշակութային կենտրոն՝ հայկական եկեղեցիներով (Ղազանչեցոց, Կանաչ Ժամ) և բերդով: 1920 թվականին Շուշիի ջարդերը (ադրբեջանական ուժերի կողմից) ոչնչացրին հայ բնակչությունը: 1992 թվականին հայկական ուժերը ազատագրեցին քաղաքը, դարձնելով այն Արցախի խորհրդանիշ: 2020 թվականի պատերազմում Ադրբեջանը, Թուրքիայի և վարձկանների աջակցությամբ, գրավեց Շուշին՝ օգտագործելով դրոններ և հրետանի: Նոյեմբերի 8-ին ադրբեջանական զորքերը մտան քաղաք՝ հանգեցնելով հայկական ուժերի նահանջի:

**Պատերազմի ընթացքը և Շուշիի անկումը** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին, և Շուշին դարձավ գլխավոր թիրախ՝ իր բարձր դիրքի պատճառով: Հոկտեմբերի վերջին ադրբեջանական ուժերը շրջապատեցին քաղաքը, իսկ նոյեմբերի 8-ին գրավեցին այն: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ, իսկ քաղաքի բնակչությունը տեղահանվեց: Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց գրավումը, իսկ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նոյեմբերի 9-ին ստորագրեց հայտարարությունը՝ կանգնեցնելով պատերազմը: Շուշիի անկումը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Շուշիի անկումը դարձավ հայկական ողբերգության օր՝ հիշեցնելով կորուստները: Այն խորացրեց Հայաստանի ներքին ճգնաժամը, հանգեցրեց բողոքի ակցիաների և Փաշինյանի իշխանության թուլացմանը: Միջազգային հանրությունը (ՄԱԿ, ԵՄ) դատապարտեց գրավումը, բայց չկարողացավ կանգնեցնել: Հայերը կորցրեցին մշակութային ժառանգություն՝ եկեղեցիներ և հուշարձաններ, որոնք հետագայում ավերվեցին կամ վերափոխվեցին: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության շարունակությունը՝ չնայած կորուստներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 8
– **Կորուստներ**: Հազարավոր զինվորներ, քաղաքի հայ բնակչության տեղահանում
– **Հետագա զարգացում**: Նոյեմբերի 9-ի հայտարարություն, Շուշիի անցում Ադրբեջանին

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի պաշտպանության նախարարության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր, Արցախի կառավարության արխիվներ):

—

### Русская версия

Падение Шуши — День армянской трагедии

8 ноября 2020 года азербайджанские вооружённые силы захватили Шуши — культурный и стратегический центр Республики Арцах, что стало одним из самых болезненных моментов 44-дневной войны (27 сентября – 10 ноября 2020 года). Это событие произошло на 42-й день войны и привело к депортации армянского населения Шуши. 9 ноября было подписано трёхстороннее заявление (Армения, Азербайджан, Россия), официально закрепившее переход Шуши под контроль Азербайджана. Шуши, известный как «корона Арцаха», имел тысячелетнюю армянскую историю и символизировал стойкость армянского народа. Его падение стало днём армянской трагедии, напоминая о потерях и боли Геноцида 1915 года.

**Предыстория** 
Шуши был основан в XVIII веке и стал культурным центром Арцаха с армянскими церквями (Газанчецоц, Канах Жам) и крепостью. В 1920 году шушинские погромы (азербайджанскими силами) уничтожили армянское население. В 1992 году армянские силы освободили город, сделав его символом Арцаха. В 2020 году Азербайджан, с поддержкой Турции и наёмников, захватил Шуши, используя дроны и артиллерию. 8 ноября азербайджанские войска вошли в город, вынудив армянские силы отступить.

**Ход войны и падение Шуши** 
Война началась 27 сентября, и Шуши стал главной целью из-за своего высокого положения. К концу октября азербайджанские силы окружили город, а 8 ноября захватили его. Армянская сторона потеряла тысячи солдат, а население города было депортировано. Президент Азербайджана Ильхам Алиев объявил о захвате, а премьер Армении Никол Пашинян 9 ноября подписал заявление, остановив войну. Падение Шуши привело к потере 75% территории Арцаха.

**Последствия для армян** 
Падение Шуши стало днём армянской трагедии, напоминая о потерях. Оно углубило внутренний кризис в Армении, привело к протестам и ослаблению власти Пашиняна. Международное сообщество (ООН, ЕС) осудило захват, но не смогло его остановить. Армяне потеряли культурное наследие — церкви и памятники, которые позже были разрушены или переименованы. Как армянский историк, я вижу в этом продолжение армянской стойкости несмотря на потери.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 ноября 2020 г.
– **Потери**: Тысячи солдат, депортация армянского населения
– **Дальнейшее развитие**: Заявление 9 ноября, переход Шуши Азербайджану

(Источники: Отчёты Министерства обороны Армении, резолюции ООН, архивы правительства Арцаха).

—

### English Version

The Fall of Shushi — A Day of Armenian Tragedy

On November 8, 2020, Azerbaijani armed forces captured Shushi, the cultural and strategic center of the Republic of Artsakh, marking one of the most painful moments of the 44-day war (September 27 – November 10, 2020). This event occurred on the 42nd day of the war and led to the deportation of Shushi’s Armenian population. On November 9, a trilateral statement (Armenia, Azerbaijan, Russia) was signed, officially ceding Shushi to Azerbaijan. Shushi, known as the “crown of Artsakh,” had a millennia-old Armenian history and symbolized the Armenian people’s resilience. Its fall became a day of Armenian tragedy, evoking memories of losses and the pain of the 1915 Genocide.

**Background** 
Shushi was founded in the 18th century and became Artsakh’s cultural center with Armenian churches (Ghazanchetsots, Kanach Zham) and a fortress. In 1920, the Shushi massacres (by Azerbaijani forces) destroyed the Armenian population. In 1992, Armenian forces liberated the city, making it a symbol of Artsakh. In 2020, Azerbaijan, with Turkey’s support and mercenaries, captured Shushi using drones and artillery. On November 8, Azerbaijani troops entered the city, forcing Armenian forces to retreat.

**Course of the War and Fall of Shushi** 
The war began on September 27, and Shushi became the main target due to its elevated position. By late October, Azerbaijani forces surrounded the city, and on November 8, captured it. The Armenian side lost thousands of soldiers, and the city’s population was deported. Azerbaijani President Ilham Aliyev announced the capture, while Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan signed the statement on November 9, halting the war. The fall of Shushi led to the loss of 75% of Artsakh’s territory.

**Consequences for Armenians** 
The fall of Shushi became a day of Armenian tragedy, reminding of losses. It deepened Armenia’s internal crisis, leading to protests and weakening Pashinyan’s power. The international community (UN, EU) condemned the capture but could not stop it. Armenians lost cultural heritage — churches and monuments later destroyed or repurposed. As an Armenian historian, I see in this the continuation of Armenian resilience despite losses.

**Key Facts**
– **Date**: November 8, 2020
– **Losses**: Thousands of soldiers, deportation of Armenian population
– **Further Development**: November 9 statement, Shushi’s transfer to Azerbaijan

(Sources: Reports from Armenia’s Ministry of Defense, UN resolutions, Artsakh government archives).

—

Վռամշապուհ Ավետիսի Շաքարյանը ծնվել է 1906 թվականի նոյեմբերի 7-ին Շուշիում, Լեռնային Ղարաբաղում: Հայտնի հայ նկարիչ էր, ով իր ստեղծագործություններով կարևոր տեղ է գրավում հայկական գեղարվեստի պատմության մեջ:

Մանկության տարիներին, 1916 թվականին, արդեն սկսել է նկարել՝ առաջին նկարներով ապրուստի փող վաստակելով Բաքվում: 1918 թվականին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Պյատիգորսկ, որտեղ հայտնաբերել է Սերգեյ Ռուբելի մասնավոր արվեստանոցը: Այնտեղ սկսել է «արհեստ» սովորել՝ օգնելով ներկեր խառնել և կտավներ ձգել: Այդ ժամանակաշրջանում է ձևավորվում նրա ոճը, որը բնութագրվում էր հարուստ գույներով, ժողովրդական թեմաներով և հայկական մշակութային մոտիվներով: Շաքարյանը ստեղծել է բազմաթիվ կտավներ, որոնցից շատերը արտացոլում են հայկական բնության, մարդկանց կյանքի և պատմական իրադարձությունների հոգին: Նրա աշխատանքները ցուցադրվել են տարբեր ցուցահանդեսներում, և նա դարձել է ԽՍՀՄ շրջանակներում ճանաչված արվեստագետ: Մահացել է 1981 թվականին:Հայերեն գրավիչ վերնագրերի տարբերակներ  «Վռամշապուհ Ավետիսի Շաքարյան՝ Շուշիի Նկարիչը, Ով Նկարեց Հայկական Հոգին» 
«Վռամշապուհ Ավետիսի Շաքարյանի Ուղին՝ Մանկության Նկարներից մինչև Գեղարվեստի Վարպետ» 
«Հայ Գեղարվեստի Դեմքը՝ Վռամշապուհ Ավետիսի Շաքարյան»

Русский

Художник из Шуши, Нарисовавший Армянскую Душ

Врамшапух Аветисович Шакарян родился 7 ноября 1906 года в Шуши, Нагорный Карабах. Известный армянский художник, чьи работы занимают важное место в истории армянского изобразительного искусства. В детстве, в 1916 году, начал рисовать в Баку, зарабатывая на жизнь первыми картинами. В 1918 году вместе с семьёй переехал в Пятигорск, где обнаружил частную мастерскую Сергея Рубеля. Там он начал учиться «ремеслу», помогая смешивать краски и натягивать холсты. Именно в этот период формировался его стиль, характеризующийся богатой цветовой палитрой, народными темами и армянскими культурными мотивами. Шакарян создал множество полотен, многие из которых отражают душу армянской природы, жизни людей и исторических событий. Его работы выставлялись на различных выставках, и он стал признанным художником в рамках СССР. Умер в 1981 году.Варианты привлекательных заголовков на русском  «Врамшапух Аветисович Шакарян: Художник из Шуши, Нарисовавший Армянскую Душу» 
«Путь Врамшапуха Аветисовича Шакаряна: От Детских Картин к Мастерству Изобразительного Искусства» 
«Лицо Армянского Изобразительного Искусства: Врамшапух Аветисович Шакарян»

English

The Shushi Painter Who Captured the Armenian Soul” 

Vramshapuh Avetisovich Shakaryan was born on November 7, 1906, in Shushi, Nagorno-Karabakh. He was a renowned Armenian painter whose works hold a significant place in Armenian art history. In his childhood, by 1916, he began painting in Baku, earning a living from his first pictures. In 1918, he moved with his family to Pyatigorsk, where he discovered Sergei Rubel’s private studio. There, he started learning the “craft,” assisting in mixing paints and stretching canvases. It was during this time that his style formed, characterized by rich colors, folk themes, and Armenian cultural motifs. Shakaryan created numerous canvases, many of which capture the essence of Armenian nature, people’s lives, and historical events. His works were exhibited in various shows, and he became a recognized artist within the USSR. He passed away in 1981.Attractive Headline Options in English  “Vramshapuh Avetisovich Shakaryan: The Shushi Painter Who Captured the Armenian Soul” 
“Vramshapuh Avetisovich Shakaryan’s Journey: From Childhood Drawings to Artistic Mastery” 
“The Face of Armenian Fine Arts: Vramshapuh Avetisovich Shakaryan”

Վարդգես Վազգենի Օվյանը ծնվել է 1959 թվականի նոյեմբերի 4-ին Ստեփանակերտում, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ արձակագիր, հրապարակախոս, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1988 թվականից, գրող Վազգեն Օվյանի որդին, ով իր ստեղծագործություններով արտացոլել է Արցախի կյանքը, պատերազմի հետևանքները և մարդկային ճակատագրերը՝ դառնալով ղարաբաղյան գրականության նշանակալի դեմք։

Ավարտել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1988 թվականից՝ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։ Աշխատել է «Խորհրդային Ղարաբաղ» (հետագայում՝ «Արցախ», «ԼՂ Հանրապետություն») պաշտոնաթերթում՝ որպես թղթակից, բաժնի վարիչ, գլխավոր խմբագրի տեղակալ։ 1992-1993 թվականներին միաժամանակ եղել է Ասկերանի շրջանի «Խաչեն» թերթի խմբագիր։ 1994-1996 թվականներին ծառայել է ԼՂՀ պաշտպանության բանակում՝ որպես քաղբաժնի սպա, ապա՝ «Մարտիկ» թերթի պատասխանատու քարտուղար։ 1997-1998 թվականներին աշխատել է Ստեփանակերտի պետական պոլիգրաֆ ձեռնարկությունում՝ որպես հրատարակչական կենտրոնի ղեկավար, 1999 թվականից՝ «10-րդ նահանգ» թերթում, 2004-2006 թվականներին՝ «Դեմո» հանրային թերթում՝ որպես պատասխանատու խմբագիր։ 2009 թվականից՝ «Նոր էջ» թերթի խմբագիր։ Տպագրվում է 1984 թվականից՝ հարյուրավոր պատմվածքների, նովելների, դրամատիկական ստեղծագործությունների և հոդվածների հեղինակ։ Տպագրվում է հայաստանյան և ղարաբաղյան թերթերում։ Հրատարակված գրքեր՝ «Մենախոսություն վերջին նստարանից» (պատմվածքներ, Ստեփանակերտ, 1995, 128 էջ), «Կիսատ պատմվածքներս, տղան և ուրիշներ» (պատմվածքներ, Ստեփանակերտ, 2005, 132 էջ), «Ձմեռային սերենադ» (նովելներ, պատմվածքներ, դրամատիկական ստեղծագործություններ, Ստեփանակերտ, 2005, 256 էջ), «Կարմիր ծաղկաթերթեր» (նովելներ, պատմվածքներ, դրամատիկական ստեղծագործություններ, հոդվածներ, Ստեփանակերտ, 2007, 224 էջ)։ Վարդգես Օվյանի ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել գրողներին՝ ընդգծելով Արցախի պատմության և մարդկային փորձառության թեմաները։

—

### Русский
Летописец войны и человеческих судеб

Вардгес Вазгенович Овян родился 4 ноября 1959 года в Степанакерте, Азербайджанская ССР, СССР. Армянский прозаик, публицист, член Союза писателей СССР с 1988 года, сын писателя Вазгена Овяна, отразивший в произведениях жизнь Арцаха, последствия войны и человеческие судьбы, став значимой фигурой карабахской литературы. Окончил филологический факультет Степанакертского педагогического института. С 1988 года — член Союза писателей СССР. Работал в республиканской газете «Советский Карабах» (позже «Арцах», «НКР Республика») корреспондентом, заведующим отделом, заместителем главного редактора. В 1992–1993 годах одновременно был редактором районной газеты «Хачен» Аскеранского района. В 1994–1996 годах служил в Армии обороны НКР офицером политотдела, затем ответственным секретарём газеты «Мартик». В 1997–1998 годах работал руководителем издательского центра в Степанакертском государственном полиграфическом предприятии, с 1999 года — в газете «10-я провинция», в 2004–2006 годах — ответственным редактором общественной газеты «Демо». С 2009 года — редактор газеты «Нор эдж». Печатается с 1984 года, автор сотен рассказов, новелл, драматических произведений и статей. Публикуется в армянских и карабахских газетах. Опубликованные книги: «Монолог с последней парты» (рассказы, Степанакерт, 1995, 128 с.), «Мои недописанные рассказы, мальчик и другие» (рассказы, Степанакерт, 2005, 132 с.), «Зимняя серенада» (новеллы, рассказы, драматические произведения, Степанакерт, 2005, 256 с.), «Красные лепестки» (новеллы, рассказы, драматические произведения, статьи, Степанакерт, 2007, 224 с.). Наследие Вардгеса Овяна продолжает вдохновлять писателей, подчёркивая темы истории Арцаха и человеческого опыта.

—

### English
Chronicler of War and Human Destinies

Vardges Vazgeni Ovyan was born on November 4, 1959, in Stepanakert, Azerbaijani SSR, USSR. Armenian prose writer, publicist, member of the USSR Writers’ Union since 1988, son of writer Vazgen Ovyan, who depicted Artsakh life, war consequences, and human destinies in his works, becoming a prominent figure in Karabakh literature. Graduated from the philology faculty of Stepanakert Pedagogical Institute. Since 1988 — member of the USSR Writers’ Union. Worked at the republican newspaper *Soviet Karabakh* (later *Artsakh*, *NKR Republic*) as correspondent, department head, deputy editor-in-chief. In 1992–1993, simultaneously editor of the Askeran district newspaper *Khachen*. In 1994–1996, served in the NKR Defense Army as political department officer, then executive secretary of *Martik* newspaper. In 1997–1998, headed the publishing center at Stepanakert State Printing House, from 1999 — at *10th Province* newspaper, in 2004–2006 — executive editor of the public newspaper *Demo*. Since 2009 — editor of *Nor Ej* newspaper. Published since 1984, author of hundreds of short stories, novellas, dramatic works, and articles. Published in Armenian and Karabakh newspapers. Published books: *Monologue from the Last Desk* (short stories, Stepanakert, 1995, 128 pp.), *My Unfinished Stories, the Boy and Others* (short stories, Stepanakert, 2005, 132 pp.), *Winter Serenade* (novellas, short stories, dramatic works, Stepanakert, 2005, 256 pp.), *Red Petals* (novellas, short stories, dramatic works, articles, Stepanakert, 2007, 224 pp.). Vardges Ovyan’s legacy continues to inspire writers, highlighting themes of Artsakh history and human experience.

—

Կարո Սողոմոնի Ալվարյանը մահացել է 1963 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Ստեփանակերտում, ԼՂԻՄ։ Հայ ռեժիսոր, դերասան, Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1954)։

Ծնվել է 1895 թվականի ապրիլի 24-ին (մայիսի 6) Ախալցխայում, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ 1925 թվականին ավարտել է Մոսկվայի հայկական դրամատիկական ստուդիան։ 1925-1947 թվականներին (ընդհատումով) դերասան է եղել Թիֆլիսի, Բաքվի հայկական, Լենինականի թատրոններում։ 1932 թվականին կազմակերպել է Ստեփանակերտի հայկական թատրոնը (1932-1935, 1947-1963 թվականներին՝ գլխավոր ռեժիսոր), 1935 թվականին՝ Կիրովաբադի հայկական թատրոնը (1935-1936 թվականներին)։ Բեմադրել է Վ. Վաղարշյանի «Օղակում», Շիրվանզադեի «Մորգանի խնամին», Գ. Սունդուկյանի «Խաթաբալա», Հ. Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար» և այլ ստեղծագործություններ։ Ստեփանակերտում կա Կարո Ալվարյանի անունով փողոց։ Կարո Ալվարյանը հայկական թատրոնագիտության հիմնադիրներից է, նրա ժառանգությունը կյանք է հաղորդել Արցախի ու Քէմախլու հայկական բեմերին՝ ոգեշնչելով սերունդներին հայ դրամատուրգիայի հզորությամբ ու արվեստի նվիրվածությամբ։

—

### Русский
Основатель Степанакертского театра 

Каро Соломонович Алварьян скончался 19 октября 1963 года в Степанакерте, Азербайджанская ССР, СССР. Армянский режиссёр, актёр, заслуженный деятель искусств Азербайджанской ССР (1954). Родился 24 апреля (6 мая) 1895 года в Ахалцихе, Тифлисская губерния, Российская империя. В 1925 году окончил Армянскую драматическую студию в Москве. В 1925–1947 годах (с перерывами) — актёр армянских театров Тифлиса, Баку, Ленинакана. В 1932 году основал Степанакертский армянский театр (1932–1935, 1947–1963 — главный режиссёр), в 1935 году — армянский театр в Кировабаде (1935–1936). Постановки: «В кольце» В. Вагаршяна, «Тёща Моргана» Ширванзаде, «Хатабала» Г. Сундукяна, «Пахтасар ахбар» Г. Параоняна и др. В Степанакерте есть улица имени Каро Алварьяна. Каро Алварьян — один из основателей армянского театроведения, его наследие оживило армянские сцены Арцаха и Гянджи, вдохновляя поколения мощью армянской драматургии и преданностью искусству.

—

### English
Founder of Stepanakert Theater 

Karo Solomonovich Alvaryan passed away on October 19, 1963, in Stepanakert, Azerbaijan SSR, USSR. Armenian director and actor, Merited Artist of the Azerbaijan SSR (1954). Born on April 24 (May 6), 1895, in Akhaltsikhe, Tiflis Province, Russian Empire. Graduated from the Armenian Dramatic Studio in Moscow in 1925. From 1925–1947 (with breaks), actor at Armenian theaters in Tiflis, Baku, and Leninakan. Founded the Stepanakert Armenian Theater in 1932 (1932–1935, 1947–1963 as chief director) and the Kirovabad Armenian Theater in 1935 (1935–1936). Productions include V. Vagharshyan’s “In the Ring,” Shirvanzade’s “Morgan’s Mother-in-Law,” G. Sundukyan’s “Khatabala,” H. Paronyan’s “Pahtasar Aghbar,” and more. A street in Stepanakert is named after Karo Alvaryan. Karo Alvaryan was one of the founders of Armenian theater studies; his legacy brought life to Artsakh and Gandja Armenian stages, inspiring generations with the power of Armenian dramaturgy and artistic dedication.

—

Վահագն Ֆելիքսի Ասատրյանը զոհվել է 2020 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Հադրութում, Արցախի Հանրապետություն, 43 տարեկանում, հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում ադրբեջանական հրթիռային հարվածից։

Հայ ռազմական գործիչ, Հայաստանի զինված ուժերի գնդապետ, հայ-ադրբեջանական պատերազմի մասնակից, «Հայաստանի ազգային հերոս» (հետմահու, 2020)։ Ծնվել է 1977 թվականի հունվարի 14-ին Քասախ գյուղում, Նաիրիի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ, բուժաշխատողներ Ֆելիքս Ասատրյանի և Սիմա Պետրոսյանի ընտանիքում, որպես երկու որդիներից կրտսերը։ Վաղ հասակում կորցրել է հորը։ 1983-1994 թվականներին սովորել է Քասախի միջնակարգ դպրոցում, 1985-1991 թվականներին՝ Քասախի երաժշտական դպրոցի ջութակի բաժնում։ 1994 թվականին ընդունվել է Հայաստանի պաշտպանության նախարարության Մոնթե Մելքոնյանի անվան ռազմական ուսումնարան, որն ավարտել է 1997 թվականին՝ ստանալով լեյտենանտի կոչում և հետախուզական դասակի հրամանատարի մասնագիտություն։ Ընդհանուր առմամբ ավարտել է ռազմական հինգ բուհ, ընտրելով որպես հերոսի կերպար Արցախյան առաջին պատերազմի (1991-1994) հրամանատար, Հայաստանի և Արցախի հերոս Մոնթե Մելքոնյանը, առաջնորդվելով սեփական սկզբունքներով, որ հրամանատարը պետք է լինի գրագետ, իսկ սպան՝ կարդացած։ 1997 թվականին ծառայությունը շարունակել է Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական համալսարանում՝ որպես դասակի հրամանատար, ապա դարձել է ՀՀ ԶՈՒ հատուկ նշանակության զորամասի հրամանատար, լեյտենանտից հասնելով գնդապետի կոչման։ 2020 թվականի պատերազմում իր ղեկավարած ստորաբաժանմամբ մասնակցել է Շահումյանի և Հադրութի մարտերին։ Պատերազմի առաջին օրը՝ սեպտեմբերի 27-ին, մեկնել է Սյունիք, ապա Շահումյան, որտեղ հոկտեմբերի սկզբին իր մշակած ռազմագործողությամբ վերագրավել է «Շղթաներ» դիրքը՝ կորցնելով մեկ զինվոր՝ Խաչատուր Խաչատրյանին, և դիրքն անվանել նրա պատվին։ Շահումյանից տեղափոխվել է Հադրութի Ջրական, որտեղ ընկել է շրջափակման մեջ, սակայն ճեղքել է այն՝ կորցնելով Հենզել անունով զինվորը։ Ադրբեջանական հրամանները նշում էին, որ նրան պետք է ոչնչացնել «Սմերչ» համակարգով, եթե հայտնաբերվի։ Հադրութի պաշտպանության ժամանակ զոհվել է ադրբեջանական հրթիռի հարվածից։ Հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել 2020 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Երևանի Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում, 1991-1994 թվականների Արցախյան պատերազմի զոհվածների հատվածում։ 2014 թվականին պարգևատրվել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալով, իսկ 2020 թվականին հետմահու արժանացել է «Հայաստանի ազգային հերոս» կոչման՝ հայրենիքի պաշտպանության, անվտանգության ապահովման և մարտերում ցուցաբերած անձնուրացության համար։ Ամուսնացած էր, ունի երկու որդի։ Վահագն Ասատրյանի սխրանքը նշանակալի է Արցախյան պատերազմի պատմության մեջ, նրա հիշատակը հավերժացվել է որպես հայրենիքի պաշտպանության խորհրդանիշ։

—

### Русский
Армянский военный деятель, герой Арцаха 

Ваагн Феликсович Асатрян погиб 12 октября 2020 года в Гадруте, Нагорно-Карабахская Республика, в возрасте 43 лет, в результате азербайджанского ракетного удара во время армяно-азербайджанской войны. Армянский военный деятель, полковник Вооружённых сил Армении, участник войны, Национальный герой Армении (посмертно, 2020). Родился 14 января 1977 года в селе Касах, Наирийский район, Армянская ССР, СССР, в семье медиков Феликса Асатряна и Симы Петросян, младший из двух сыновей. В раннем возрасте потерял отца. В 1983–1994 годах учился в средней школе села Касах, в 1985–1991 годах — в музыкальной школе Касаха по классу скрипки. В 1994 году поступил в Военную школу имени Монте Мелконяна при Министерстве обороны Армении, которую окончил в 1997 году, получив звание лейтенанта и специальность командира разведвзвода. Всего окончил пять военных вузов, выбрав в качестве героя и образца командира Монте Мелконяна, героя Карабахской войны 1991–1994 годов, Национального героя Армении и Арцаха, и руководствовался принципами, что командир должен быть грамотным, а офицер — начитанным. В 1997 году продолжил службу в Военном университете имени Вазгена Саргсяна как командир взвода, затем стал командиром спецподразделения Вооружённых сил Армении, поднявшись от лейтенанта до полковника. Участвовал в войне 2020 года с подразделением, которое вело бои в Шаумяне и Хадруте. В первый день войны, 27 сентября, выехал в Сюник, затем в Шаумян, где в начале октября по его плану отбили позицию «Цепи», потеряв одного бойца — Хачатура Хачатряна, в честь которого назвали позицию. Из Шаумяна переместился в Джрабер Хадрута, где попал в окружение, но прорвался, потеряв бойца по имени Хензел. Азербайджанские приказы предписывали уничтожить его с помощью «Смерча», если он будет обнаружен. Во время обороны Хадрута погиб от ракетного удара. Похороны прошли 15 октября 2020 года в военном пантеоне Ераблур в Ереване, в секции погибших в Карабахской войне 1991–1994 годов. В 2014 году награждён медалью «За заслуги перед Отечеством» 2-й степени, а в 2020 году посмертно удостоен звания Национального героя Армении за исключительные заслуги в защите Родины и проявленный героизм. Был женат, имеет двух сыновей. Подвиг Ваагна Асатряна значим для истории Арцахской войны, его память увековечена как символ защиты родины.

—

### English
Armenian Military Leader, Hero of Artsakh 

Vahagn Feliksovich Asatryan died on October 12, 2020, in Hadrut, Artsakh Republic, at the age of 43, from an Azerbaijani rocket strike during the Armenian-Azerbaijani war. An Armenian military leader, colonel in the Armed Forces of Armenia, war participant, and National Hero of Armenia (posthumously, 2020). Born on January 14, 1977, in Kasakh village, Nairi District, Armenian SSR, USSR, to medical workers Feliks Asatryan and Sima Petrosyan, he was the younger of two sons. He lost his father at an early age. From 1983 to 1994, he studied at Kasakh secondary school and from 1985 to 1991 at Kasakh music school in violin class. In 1994, he enrolled in the Monte Melkonian Military School under Armenia’s Ministry of Defense, graduating in 1997 with the rank of lieutenant and specializing as a reconnaissance platoon commander. He completed five military academies, choosing Monte Melkonian, hero of the First Karabakh War (1991–1994) and National Hero of Armenia and Artsakh, as his ideal, guided by principles that a commander must be literate and an officer well-read. In 1997, he continued service at the Vazgen Sargsyan Military University as a platoon commander, later becoming commander of a special forces unit, rising from lieutenant to colonel. He participated in the 2020 war with his unit, fighting in Shahumyan and Hadrut. On the first day, September 27, he moved to Syunik, then Shahumyan, where in early October, his plan recaptured the “Chains” position, losing one soldier, Khachatur Khachatryan, after whom it was named. From Shahumyan, he moved to Hadrut’s Jrakan, where his unit was surrounded but broke through, losing a soldier named Henzel. Azerbaijani orders demanded his immediate elimination with “Smerch” systems if found. He died in Hadrut’s defense from a rocket strike. His funeral was held on October 15, 2020, at Yerablur military pantheon in Yerevan, in the section for those killed in the 1991–1994 Karabakh War. In 2014, he received the Medal “For Services to the Homeland” 2nd Degree, and in 2020, he was posthumously awarded the National Hero of Armenia title for exceptional services in homeland defense and heroism. He was married with two sons. Vahagn Asatryan’s feat is significant in Artsakh War history, his memory immortalized as a symbol of homeland defense.

—

Գառնիկ Սուրենի Ալեքսանյանը ծնվել է 1956 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Խանձաձոր գյուղում, ԼՂՀ Հադրութի շրջան։ Վիրաբույժ էր, ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության մայոր (1998), Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

1985 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1986-2000 թվականներին աշխատել է Հայաստանի Մեղրիի և ԼՂՀ Հադրութի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցներում, Հադրութի ՊՇ-ում, ՀՀ ՊՆ համար 1 զորամասում, կենտրոնական զինվորական հոսպիտալում և Երևանի կայազորային կլինիկական հոսպիտալում, որտեղ 2000 թվականից եղել է բուժական գծով պետի տեղակալ։ 1989 թվականին կամավոր մեկնել է Արցախ, մասնակցել Հադրութի և Մարտակերտի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր ազատամարտիկների՝ ցուցաբերելով անձնվիրություն և խիզախություն։ Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Արիության համար» և ՀՀ «Մարտական ծառայության համար» մեդալներով։ Գառնիկ Ալեքսանյանի կյանքն ու գործունեությունը օրինակ են ծառայում հայրենիքի և մասնագիտության հանդեպ նվիրվածության։ Նրա ներդրումը հայ զինվորական բժշկության և Արցախի ազատագրության գործում անգնահատելի է։ Նա մահացել է 2011 թվականին իր ծննդավայր Խանձաձոր գյուղում։

### Русский
Хирург-герой Арцахской войны

Гарник Суренович Алексанян родился 1 октября 1956 года в селе Хандзазор, Хадрутский район, Нагорно-Карабахская автономная область. Хирург, майор медицинской службы армии Армении (1998), участник Арцахской освободительной войны. В 1985 году окончил Ереванский государственный медицинский институт. С 1986 по 2000 годы работал в районных центральных больницах Мегри и Хадрута, в Хадрутской ПШ, в воинской части №1 Минобороны Армении, в Центральном военном госпитале и в Клиническом госпитале гарнизона Еревана, где с 2000 года занимал должность заместителя начальника по лечебной части. В 1989 году добровольцем отправился в Карабах, участвовал в боях за самооборону и освобождение районов Хадрут и Мартакерт. В полевых подвижных госпиталях лечил и оперировал сотни бойцов, проявляя самоотверженность и мужество. Награждён медалью НКР «За мужество» и медалью Армении «За боевые заслуги». Жизнь и деятельность Гарника Алексаняна служат примером преданности родине и профессии. Его вклад в армянскую военную медицину и освобождение Арцаха неоценим. Он скончался в 2011 году в своём родном селе Хандзазор.

### English
Surgeon-Hero of the Artsakh War

Garnik Surenovich Aleksanyan was born on October 1, 1956, in Khantzazor village, Hadrut District, Nagorno-Karabakh Autonomous Region. A surgeon and major in the medical service of the Armenian army (1998), he was a participant in the Artsakh Liberation War. He graduated from the Yerevan State Medical Institute in 1985. From 1986 to 2000, he worked in the district central hospitals of Meghri and Hadrut, at Hadrut PSH, in Military Unit No. 1 of the Armenian Ministry of Defense, at the Central Military Hospital, and at the Yerevan Garrison Clinical Hospital, where he served as deputy chief for medical affairs from 2000. In 1989, he volunteered for Karabakh, participating in the self-defense and liberation battles of Hadrut and Martakert districts. In field mobile hospitals, he treated and operated on hundreds of fighters, demonstrating dedication and courage. He was awarded the NKR Medal “For Courage” and the Armenian Medal “For Combat Service.” Garnik Aleksanyan’s life and work are an example of devotion to homeland and profession. His contribution to Armenian military medicine and the liberation of Artsakh is invaluable. He passed away in 2011 in his native village of Khantzazor.

1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, Հայաստանի և Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի սահմանամերձ գոտում՝ Ղարաբաղի տարածաշրջանում, պաշտոնապես հիմնադրվեց Ստեփանակերտը՝ որպես ժամանակակից քաղաք և Արցախի ապագա մայրաքաղաք:

Այս իրադարձությունը նշանակում էր Խորհրդային կառավարման տակ Ղարաբաղի վերակառուցման և վարչական կենտրոնի ստեղծման սկիզբը: Քաղաքը կառուցվեց հայկական պատմական բնակավայր Վարարակի (հետագայում Խանքենդ) հիմքերի վրա, որը գտնվում էր Ղարաբաղի լեռնային շրջանում՝ Վարարքար գետի ափին: Վարագը հայկական բնակավայր էր, որն ուներ հարուստ պատմություն, և նրա տեղում Խորհրդային իշխանությունները որոշեցին ստեղծել նոր քաղաք: Իր անվանումը՝ «Ստեփանակերտ», քաղաքը ստացավ Խորհրդային կոմունիստական գործիչ Ստեփան Շահումյանի պատվին, ով հայտնի էր Ղարաբաղի և Հայաստանի համար պայքարում: Գլխավոր պլանը մշակվեց հայ ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի կողմից, ով հայտնի էր Երևանի վերակառուցմամբ և հայկական ճարտարապետության զարգացմամբ:

**Նախապատմություն** 
1920-ական թվականներին Ղարաբաղը գտնվում էր խառնակ բնակչության տարածքում, որտեղ հայերը և ադրբեջանցիները երկար ժամանակ ապրել էին միասին, սակայն տարածաշրջանում հաճախ էին տեղի ունենում էթնիկ բախումներ: 1920 թվականին՝ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո, Ղարաբաղը մտցվեց Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմի մեջ՝ խորհրդային կառավարության կողմից ընդունված վարչական որոշմամբ, ինչը դարձավ հետագա բախումների և լարվածության պատճառ: Վարագը (Խանքենդ) որպես փոքր բնակավայր ուներ սակավ բնակչություն և պարզ կառույցներ, սակայն նրա ռազմավարական դիրքը՝ լեռնային շրջանում, դարձրեց այն կարևոր վարչական կենտրոնի համար: 1923 թվականին Խորհրդային կառավարությունը որոշեց ընդլայնել և վերակառուցել այն, ստեղծելով Ստեփանակերտը՝ Թամանյանի գլխավոր պլանի հիման վրա:

**Հիմնադրումը և կառուցումը** 
Հիմնադրումը սկիզբ առավ 1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, երբ Խորհրդային իշխանությունները պաշտոնապես հայտարարեցին քաղաքի ստեղծման մասին: Պլանավորվեց, որ Ստեփանակերտը դառնա Ղարաբաղի մշակութային և տնտեսական կենտրոն: Թամանյանի մշակած գլխավոր պլանը ներառում էր նոր շենքերի, դպրոցների, հիվանդանոցների և արդյունաբերական օբյեկտների կառուցում՝ համադրելով հայկական ճարտարապետական ավանդույթներն ու խորհրդային պլանավորման սկզբունքները: Առաջին շենքերը կառուցվեցին հիմնականում ռուսական և հայկական ոճով, իսկ քաղաքի կենտրոնում ստեղծվեցին բաց հրապարակներ: 1920-ական և 1930-ական թվականներին Ստեփանակերտը դարձավ արդյունաբերական և կրթական կենտրոն, որտեղ բնակչությունը աճեց՝ հիմնականում հայերից, որոնք տեղափոխվեցին տարածաշրջան:

**Հետագա զարգացումը** 
Հիմնադրումից հետո Ստեփանակերտը աստիճանաբար դարձավ Արցախի ազգային և վարչական կենտրոն: 1923-1991 թվականներին, Խորհրդային ժամանակաշրջանում, քաղաքը զարգացրեց իր ենթակառուցվածքները՝ ճանապարհներ, էլեկտրականություն և ջրամատակարարում: 1991 թվականին, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, Ստեփանակերտը դարձավ Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաքը՝ դառնալով հայկական ինքնորոշման կարևոր կենտրոն: Այնուամենայնիվ, 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարում քաղաքը ենթարկվեց ռազմական բախումների, ներառյալ 1990-ական թվականների պատերազմը և 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը, որոնք խափանեցին նրա զարգացումը:

**Մշակութային և պատմական նշանակություն** 
Ստեփանակերտի հիմնադրումը խորհրդանշում էր հայկական ինքնությունը և դիմադրությունը տարածաշրջանում: Քաղաքը դարձավ հայկական մշակույթի, լեզվի և կրթության կենտրոն, որտեղ կառուցվեցին թանգարաններ, գրադարաններ և եկեղեցիներ: Այսօր՝ 2025 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, Ստեփանակերտը շարունակում է մնալ հայկական պատմության և Արցախի պայքարի խորհրդանիշ, չնայած պատերազմների և տարածաշրջանում ընթացող մարտահրավերներին:

—

### Русская версия

От Варарака к Степанакерту: Основание Столицы Арцаха

26 сентября 1923 года в регионе Карабах, на приграничной территории между Советской Арменией и Азербайджанской ССР, был официально основан Степанакерт как современный город и будущая столица Арцаха. Это событие ознаменовало начало реконструкции Карабаха под советским управлением и создание административного центра. Город был построен на основе исторического армянского поселения Варарак (в дальнейшем Ханкенди), расположенного в горной местности Карабаха на берегу реки Варкар. Вараг имел богатую историю, и на его месте советские власти решили создать новый город. Название “Степанакерт” было дано в честь советского коммунистического деятеля Степана Шаумяна, известного борьбой за Карабах и Армению. Генеральный план города разработал армянский архитектор Александр Таманян, известный реконструкцией Еревана и развитием армянской архитектуры.

**Предыстория** 
В 1920-х годах Карабах был регионом с смешанным населением, где армяне и азербайджанцы долгое время жили вместе, но в регионе часто происходили этнические столкновения. После установления советской власти в 1920 году Карабах был включен в состав Азербайджанской ССР по административному решению советского правительства, что стало причиной последующих конфликтов и напряженности. Вараг (Ханкенди) как небольшое поселение имел скромное население и простые постройки, но его стратегическое положение в горной местности сделало его подходящим для административного центра. В 1923 году советское руководство решило расширить и перестроить его, создав Степанакерт на основе плана Таманяна.

**Основание и строительство** 
Основание началось 26 сентября 1923 года, когда советские власти официально объявили о создании города. Планировалось, что Степанакерт станет культурным и экономическим центром Карабаха. Генеральный план Таманяна предусматривал строительство новых зданий, школ, больниц и промышленных объектов, сочетая армянские архитектурные традиции с принципами советского планирования. Первые здания строились в основном в русском и армянском стиле, а в центре города были созданы открытые площади. В 1920-х и 1930-х годах Степанакерт превратился в промышленный и образовательный центр, где население росло, преимущественно за счет армян, переехавших в регион.

**Дальнейшее развитие** 
После основания Степанакерт постепенно стал национальным и административным центром Арцаха. В период с 1923 по 1991 год, в советское время, город развивал свою инфраструктуру — дороги, электричество и водоснабжение. После распада Советского Союза в 1991 году Степанакерт стал столицей Нагорно-Карабахской Республики, став важным центром армянской самоидентификации. Однако в конце XX и начале XXI века город подвергался военным конфликтам, включая войну 1990-х и 44-дневную войну 2020 года, которые затормозили его развитие.

**Культурное и историческое значение** 
Основание Степанакерта символизировало армянскую идентичность и сопротивление в регионе. Город стал центром армянской культуры, языка и образования, где были построены музеи, библиотеки и церкви. На сегодняшний день, 25 сентября 2025 года, Степанакерт остается символом армянской истории и борьбы Арцаха, несмотря на войны и вызовы в регионе.

—

### English Version

From Vararak to Stepanakert: The Foundation of Artsakh’s Capital

On September 26, 1923, Stepanakert was officially founded in the Karabakh region, near the border zone between Soviet Armenia and the Azerbaijan SSR, marking the beginning of a modern city and the future capital of Artsakh. This event signified the start of the Soviet-led reconstruction of Karabakh and the establishment of an administrative center. The city was built on the foundations of the historical Armenian settlement of Varag (Khankendi), located in the mountainous area of Karabakh along the Vararakn River. Varag had a rich history, and Soviet authorities chose this site to develop a new city. Its name, “Stepanakert,” was given in honor of Soviet communist leader Stepan Shahumyan, known for his struggle for Karabakh and Armenia. The master plan was designed by Armenian architect Alexander Tamanyan, renowned for the reconstruction of Yerevan and the development of Armenian architecture.

**Background** 
In the 1920s, Karabakh was a region with a mixed population where Armenians and Azerbaijanis had coexisted for centuries, though ethnic clashes were frequent. After the establishment of Soviet power in 1920, Karabakh was incorporated into the Azerbaijan SSR by an administrative decision of the Soviet government, a move that later fueled conflicts and tensions. Varag (Khankendi), as a small settlement, had a modest population and simple structures, but its strategic location in the mountainous terrain made it suitable for an administrative hub. In 1923, the Soviet authorities decided to expand and rebuild it into Stepanakert based on Tamanyan’s master plan.

**Foundation and Construction** 
The foundation began on September 26, 1923, when Soviet authorities officially announced the creation of the city. It was planned that Stepanakert would become a cultural and economic center for Karabakh. Tamanyan’s master plan included the construction of new buildings, schools, hospitals, and industrial facilities, blending Armenian architectural traditions with Soviet planning principles. The first buildings were constructed primarily in Russian and Armenian styles, with open squares developed in the city center. In the 1920s and 1930s, Stepanakert evolved into an industrial and educational hub, with its population growing, largely due to Armenians relocating to the region.

**Subsequent Development** 
After its foundation, Stepanakert gradually became the national and administrative center of Artsakh. From 1923 to 1991, during the Soviet era, the city developed its infrastructure—roads, electricity, and water supply. Following the collapse of the Soviet Union in 1991, Stepanakert became the capital of the Republic of Artsakh, emerging as a key center of Armenian self-identification. However, in the late 20th and early 21st centuries, the city faced military conflicts, including the war of the 1990s and the 44-day war of 2020, which disrupted its development.

**Cultural and Historical Significance** 
The foundation of Stepanakert symbolized Armenian identity and resistance in the region. The city became a center of Armenian culture, language, and education, with the construction of museums, libraries, and churches. Today, on September 25, 2025, Stepanakert remains a symbol of Armenian history and the struggle of Artsakh, despite wars and challenges in the region.

### Азәрбайҹан дилиндә версия (Латин алфавити)


2023-cü il sentyabrın 26-da, sovet Ermənistanı və Azərbaycan SSR-inə yaxın sərhəd zonasında, Qarabağ regionunda Stepanakert rəsmi olaraq yaradılıb. Bu hadisə Qarabağın sovet idarəsi altında rekonstruksiyası və inzibati mərkəzin yaradılmasının başlanğıcı olub. Şəhər, tarixi olaraq erməni yerli yaşayış məntəqəsi Vararak (Xankəndi) əsasında tikilib, bu Qarabağın dağlıq zonasında, Vararkən çayının kənarında yerləşir. Varaq erməni yaşayış məntəqəsi olub, böyük tarixi var, və sovet hakimiyyəti bu yerdə yeni şəhər qurmağa qərar verib. Şəhərin adı “Stepanakert” sovet kommunist dövlət işçisi Stepan Şaumyan şərəfinə hörmət olaraq seçilib, o, Qarabağ və Ermənistan üçün mübarizə ilə məşhur olub. Şəhərin ümumi planını erməni memar Aleksandr Tamanyan işlədib, o, Yerevanın rekonstruksiyası və erməni memarlıq sənətinin inkişafı ilə tanınır.

**Tarixi fon** 
1920-ci illərdə Qarabağ qarışıq əhalisi olan region olub, burada ermənilər və azərbaycanlılar uzun müddət bir-birləri ilə yaşayıb, amma regionda tez-tez etnik toqquşmalar yaşanırdı. 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin yaradılmasından sonra, Qarabağ Azərbaycan SSR-inin tərkibinə alınmışdı, bu sovet hökuməti tərəfindən qəbul edilən inzibati qərarla, bu gələkki toqquşmaların və gərginliyin səbəbi olub. Varaq (Xankəndi) kiçik yaşayış məntəqəsi olaraq az əhaliyə sahib olub və sadə binalar var idi, amma onun dağlıq zonada strategik vəziyyəti onu inzibati mərkəz üçün uyğun edirdi. 1923-cü ildə sovet idarəti ondan genişləndirib və yenidən qurmağa qərar verib, Stepanakert Tamanyan’ın ümumi planı əsasında yaradılıb.

**Əsaslandırma və inşa** 
Əsaslandırma 1923-cü il sentyabrın 26-da başlayıb, bu vaxtda sovet hakimiyyəti şəhərin yaradılmasını rəsmi olaraq elan edib. Planlaşdırılıb ki, Stepanakert Qarabağın mədəniyyət və iqtisadi mərkəzi olmalıdır. Tamanyan’ın işlədiyi ümumi plan yeni binaların, məktəblərin, xəstəxanaların və sənayi obyektlərinin inşaasını nəzərdə tutub, erməni memarlıq ənənələrini sovet planlaşdırma prinsimləri ilə birləşdirib. İlk binalar əsasən rus və erməni memarlıq üslubunda inşa edilib, şəhərin mərkəzində açiq meydanlar yaradılıb. 1920-ci və 1930-cu illərdə Stepanakert sənayi və təhsil mərkəzinə çevrilib, burada əhali artıb, əsasən ermənilər bu regione köçüb.

**Gələkki inkişaf** 
Əsaslandırmadan sonra Stepanakert ardıcıl olaraq Artahın milli və inzibati mərkəzinə çevrilib. 1923-cü ildən 1991-ci ilə qədər, sovet dövründə şəhər özünün infrastrukturunu inkişaf etdirib — yollar, elektrik və su təminatı. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra, 1991-ci ildə Stepanakert Dağlıq Qarabağ Respublikasının paytaxtı olub, erməni öz-özünü təyin etmə mərkəzi kimi payə qazanıb. Amma XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində şəhər hərbi toqquşmalara məruz qalıb, o cümlədən 1990-cı illərin müharibəsi və 2020-ci il 44 günlük müharibəsi, bu da onun inkişafını dayandırıb.

**Mədəniyyət və tarixi əhəmiyyət** 
Stepanakertin əsaslandırması erməni identifikasiyasını və regiondakı mübarizəni simvoliz edib. Şəhər erməni mədəniyyəti, dili və təhsil mərkəzinə çevrilib, burada muzeylər, kitabxanalar və kilsələr inşa edilib. Bu gün, 2025-ci il sentyabrın 25-də, Stepanakert erməni tarixi və Artahın mübarizəsinin simvolu kimi qalır, hərbi toqquşmalar və regiondakı çağırışlara baxmayaraq.

2023 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, ժամը մոտ 19:00-ին, Ստեփանակերտ-Ասկերան ավտոճանապարհի հարակից տարածքում՝ Բերկաձորում (Ստեփանակերտից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա), տեղի ունեցավ խոշոր պայթյուն բենզալցակայան-պահեստում, որը հանգեցրեց Արցախի Հանրապետության (Ղարաբաղի) ամենածանր ողբերգություններից մեկին:

Այս պայթյունը, որը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիայի ֆոնին, հանգեցրեց 170-ից ավելի մահերի (վերջնական թիվը հասավ 218-ի) և 120-ից ավելի վիրավորների, որոնցից շատերը ծանր վիճակում էին: Պայթյունը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ հազարավոր էթնիկ հայեր, վախենալով ցեղասպանությունից, փորձում էին լքել Արցախը՝ դեպի Հայաստան, և բենզալցակայանում մեծ խցանումներ էին առաջացել անվճար վառելիք ստանալու համար: Արցախի պաշտպանության բոլոր ուժերը կենտրոնացած էին սահմանային պաշտպանության վրա, իսկ բժշկական հնարավորությունները բավարար չէին: Այս իրադարձությունը համարվում է Արցախի էթնիկ զտման և ցեղասպանության 2023 թվականի ամենակարևոր խորհրդանիշերից մեկը:

**Նախապատմությունը** 
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց լայնամասշտաբ ռազմական հարձակում Արցախի վրա, որը տևեց ընդամենը 24 ժամ: Արդյունքում Արցախի իշխանությունները ստիպված եղան հանձնվել և համաձայնել «վերադարձը» Ադրբեջանին, ինչը հանգեցրեց 120,000 էթնիկ հայերի մեծածավալ տեղահանման դեպի Հայաստան: Մինչ այդ, 2022-2023 թվականներին Արցախը շրջափակված էր Լաչինի միջանցքով, ինչը հանգեցրեց սննդային ճգնաժամի և հիմնական պարագաների պակասի, այդ թվում՝ վառելիքի: Սեպտեմբերի 25-ի առավոտյան Արցախի տեղեկատվական շտաբը հայտարարեց, որ բոլոր ցանկացող քաղաքացիներին կտրամադրվի անվճար վառելիք 5 բենզալցակայաններում՝ սկսած ժամը 14:00-ից, որպեսզի հեշտացնել տեղահանումը: Սակայն սա հանգեցրեց մեծ խցանումների, քանի որ վառելիքի պակասը ստեղծել էր խուճապ: Պահեստը, որը ծառայում էր ռազմական նպատակներով, հագեցած էր բենզինով և այլ վառելիքներով, ինչը դարձրեց պայթյունը կատաստրոֆիկ:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Պայթյունը տեղի ունեցավ ժամը 19:00-ի հատվածում Բերկաձորի բենզալցակայան-պահեստում, որտեղ հարյուրավոր մեքենաներ էին խցանվել անվճար վառելիք ստանալու համար: Պայթյունը, որը հնարավոր է հրկիզվել վառելիքի արտահոսքից կամ անզգուշությունից, հրդեհ բարձրացրեց, որը տարածվեց արագորեն՝ հաշվի առնելով պահեստի ծանրաբեռնվածությունը: Արդյունքում ստեղծվեց հսկայական կրակի գնդակ, որը կուլ տվեց տասնյակ մեքենաներ և մարդիկ: Առաջին հաղորդումները տարածվեցին անմիջապես, և Ստեփանակերտի հիվանդանոցները լցվեցին ծանր վիրավորներով: Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան Գեղամ Ստեփանյանը հայտարարեց, որ տեղական բժշկական հնարավորությունները բավարար չեն, և պահանջեց անհապաղ սանիտարական ավիացիա Ստեփանակերտ: Հայաստանի կառավարությունը արձագանքեց՝ սեպտեմբերի 26-ի առավոտյան ուղղաթիռով ուղարկելով բժիշկների թիմ, դեղորայք և բժշկական պարագաներ: Ռուսական խաղաղապահները նույնպես օգնեցին վիրավորներին բուժել՝ սակայն Ադրբեջանի առաջարկը տեղափոխել վիրավորներին իրենց հիվանդանոցները մերժվեց: Մինչև սեպտեմբերի 29-ը հաստատված էր 170 մահ, 290 վիրավոր, իսկ վերջնական թվերը հասան 218 մահվան:

**Շրջանառվող վարկածներ** 
Պաշտոնական վարկածով (Արցախի նախագահ Սամվել Շահրամանյանի խոսքերով) պայթյունը տեղի ունեցավ անվտանգության կանոնների խախտման պատճառով՝ պահեստի գերծանրաբեռնվածության հետևանքով: Սակայն շրջանառվում են կոնսպիրացիոն տեսություններ, ինչպես իսրայելցի բլոգեր-լրագրող Ալեքսանդր Լապշինի պնդումները, ով այն համարում է Ադրբեջանի կողմից կանխամտածված ահաբեկչություն՝ ցեղասպանության սցենարի մաս: Լապշինը նշում է, որ պայթյունը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական գործողությունների ֆոնին, որտեղ նպատակահարգով կարող էր թուլացնել հայկական տեղահանումը: Միջազգային լրատվամիջոցները հաստատում են խցանումների և խուճապի մասին, սակայն չեն հաստատում ահաբեկչության վարկածը, թեև ընդգծում են Ադրբեջանի ագրեսիայի դերը ողբերգության նախադրյալներում:

**Արձագանքներ** 
Հայաստանի կառավարությունը անմիջապես արձագանքեց՝ ուղարկելով բժշկական օգնություն, սակայն Արցախի հիվանդանոցների ծանրաբեռնվածությունը խոչընդոտեց: Ռուսաստանի ԱԳՆ խոսնակ Մարիա Զախարովան արտահայտեց ցավակցություն զոհերի ընտանիքներին, սակայն չհայտարարեց կոնկրետ օգնության մասին: Միջազգային հանրությունը դատապարտեց Ադրբեջանի ագրեսիան, սակայն պայթյունի հետ կապված արձագանքը սահմանափակ էր: Արցախի էթնիկ հայերը շարունակեցին տեղահանվել՝ մինչև սեպտեմբերի 26-ը ավելի քան 28,000-ը հասնելով:

**Հետևանքները** 
Պայթյունը խորացրեց Արցախի հումանիտար ճգնաժամը, հանգեցնելով 120,000 հայերի ամբողջական տեղահանման: Այն ցույց տվեց շրջափակման (2022-2023) և ռազմական հարձակման հետևանքները, որտեղ վառելիքի պակասը դարձավ կյանքի սպառնալիք: Մինչ օրս (2025 թ.) ողբերգությունը հիշատակվում է որպես ցեղասպանության խորհրդանիշ, և կան պահանջներ միջազգային հետաքննության:

—

### Русская версия

Взрыв на бензоскладе в Степанакерте: Трагедия Арцаха 25 сентября 2023 года

25 сентября 2023 года, около 19:00 (UTC+4), в районе Беркадзора (недалеко от Степанакерта, примерно 5 км от столицы), на бензоскладе у дороги Степанакерт-Аскеран произошел мощный взрыв, который стал одной из самых тяжелых трагедий в истории Нагорно-Карабахской Республики (Арцах). Взрыв произошел на фоне военной агрессии Азербайджана и привел к гибели от 170 до 218 человек и ранениям более 120, многие из которых находились в тяжелом и критическом состоянии. Взрыв случился, когда тысячи этнических армян, опасаясь геноцида, пытались покинуть Арцах в сторону Армении, и на заправке образовались огромные очереди за бесплатным топливом. Все силы обороны Арцаха были сосредоточены на границе, а медицинские ресурсы оказались недостаточными. Это событие считается одним из ключевых символов этнической чистки и геноцида в Арцахе в 2023 году.

**Предыстория** 
19 сентября 2023 года Азербайджан начал полномасштабное военное наступление на Арцах, которое длилось всего 24 часа. В результате власти Арцаха вынуждены были капитулировать и согласиться на “реинтеграцию” в Азербайджан, что привело к массовому исходу 120 000 этнических армян в Армению. До этого, в 2022–2023 годах, Арцах был заблокирован через Лачинский коридор, что вызвало гуманитарный кризис, включая дефицит топлива и продуктов. Утром 25 сентября Информационный штаб Арцаха объявил, что всем желающим предоставят бесплатное топливо на 5 заправках с 14:00, чтобы облегчить эвакуацию. Однако это привело к пробкам, поскольку дефицит топлива вызвал панику. Склад, использовавшийся для военных нужд, был переполнен бензином и другим топливом, что сделало взрыв катастрофическим.

**Ход событий** 
Взрыв произошел около 19:00 на складе-заправке в Беркадзоре, где сотни машин стояли в очереди за бесплатным топливом. Взрыв, предположительно вызванный утечкой топлива или небрежностью, спровоцировал пожар, который быстро распространился из-за переполненности. Огненный шар поглотил десятки автомобилей и людей. Первые сообщения появились в социальных сетях, и больницы Степанакерта заполнились тяжелыми ранеными. Защитник прав человека Арцаха Гегам Степанян заявил, что местные медицинские возможности недостаточны и потребовал срочной санитарной авиации в Степанакерт. Правительство Армении отреагировало: утром 26 сентября вертолетом отправило бригаду врачей с медикаментами и оборудованием. Российские миротворцы помогли лечить раненых, но предложение Азербайджана эвакуировать пострадавших в свои больницы было отвергнуто. К 29 сентября подтверждено 170 смертей, 290 раненых, а итоговые цифры достигли 218 погибших.

**Циркулирующие версии** 
По официальной версии (заявление президента Арцаха Самвела Шахраманяна) взрыв произошел из-за нарушения правил безопасности в подземном хранилище, перегруженном бензином для военных нужд. Однако распространяются конспирологические теории, включая утверждения израильского блогера-журналиста Александра Лапшина, который назвал это преднамеренным терактом Азербайджана в рамках сценария геноцида в Арцахе. Лапшин отмечает, что взрыв произошел на фоне военных действий Азербайджана и мог быть направлен на срыв армянской эвакуации. Международные СМИ подтверждают пробки и панику, но не подтверждают версию теракта, хотя подчеркивают роль азербайджанской агрессии в предпосылках трагедии.

**Реакции** 
Правительство Армении оперативно отреагировало, отправив медицинскую помощь, но переполненность больниц Арцаха помешала. Официальный представитель МИД РФ Мария Захарова выразила соболезнования семьям погибших, но не объявила о конкретной помощи. Международное сообщество осудило агрессию Азербайджана, но реакция на взрыв была ограниченной. Этнические армяне Арцаха продолжили эвакуацию — к 26 сентября более 28 000 человек пересекли границу в Армению.

**Последствия** 
Взрыв усугубил гуманитарный кризис в Арцахе, приведя к полному исходу 120 000 армян. Он показал последствия блокады (2022–2023) и военного наступления, где дефицит топлива стал угрозой жизни. По состоянию на 2025 год трагедия вспоминается как символ геноцида, и звучат призывы к международному расследованию.

—

### English Version
Explosion at Stepanakert Fuel Depot: The Artsakh Tragedy of September 25, 2023

On September 25, 2023, around 19:00 (UTC+4), a massive explosion occurred at a fuel depot-gas station in Berkadzor (about 5 km from Stepanakert), near the Stepanakert-Askeran highway, marking one of the heaviest tragedies in the history of the Republic of Artsakh (Nagorno-Karabakh). The blast, amid Azerbaijan’s military aggression, resulted in 170 to 218 deaths and over 120 injuries, many in critical condition. It happened as thousands of ethnic Armenians, fearing genocide, queued for free fuel to flee Artsakh toward Armenia, creating massive traffic jams. All defense forces were focused on the border, and medical resources were insufficient. This event is seen as a key symbol of the 2023 ethnic cleansing and genocide in Artsakh.

**Background** 
On September 19, 2023, Azerbaijan launched a full-scale military offensive on Artsakh, lasting just 24 hours. Artsakh authorities were forced to surrender and agree to “reintegration” into Azerbaijan, triggering the exodus of 120,000 ethnic Armenians to Armenia. Previously, in 2022–2023, Artsakh was blockaded via the Lachin Corridor, causing a humanitarian crisis with shortages of fuel and essentials. On the morning of September 25, Artsakh’s Information Headquarters announced free fuel at 5 gas stations from 14:00 for all wishing to evacuate. However, this led to jams, as fuel scarcity sparked panic. The depot, used for military purposes, was overloaded with gasoline and other fuels, making the explosion catastrophic.

**Course of Events** 
The explosion hit around 19:00 at the Berkadzor depot, where hundreds of cars queued for free fuel. Likely triggered by a fuel leak or negligence, it ignited a fire that spread rapidly due to overcrowding. The fireball engulfed dozens of vehicles and people. First reports spread via social media, overwhelming Stepanakert’s hospitals with severe cases. Artsakh Human Rights Defender Gegham Stepanyan stated local medical facilities were inadequate and urged immediate sanitary aviation to Stepanakert. Armenia responded: on September 26 morning, a helicopter team with doctors, medications, and equipment was dispatched. Russian peacekeepers aided treatment, but Azerbaijan’s offer to evacuate the injured to their hospitals was rejected. By September 29, 170 deaths and 290 injuries were confirmed, with final figures reaching 218 fatalities.

**Circulating Theories** 
Officially (per Artsakh President Samvel Shahramanyan’s statement), the blast resulted from safety violations in the overloaded underground depot for military gasoline. However, conspiracy theories circulate, including claims by Israeli blogger-journalist Alexander Lapshin, who called it a deliberate Azerbaijani terrorist act fitting the genocide scenario in Artsakh. Lapshin notes it occurred amid Azerbaijan’s operations and could aim to disrupt Armenian evacuation. International media confirm jams and panic but do not endorse the terror theory, though they highlight Azerbaijan’s aggression as a precursor.

**Responses** 
Armenia acted swiftly, sending aid, but Artsakh hospitals’ overload hindered efforts. Russian Foreign Ministry spokesperson Maria Zakharova expressed condolences to victims’ families but announced no specific aid. The international community condemned Azerbaijan’s aggression, but responses to the explosion were limited. Ethnic Armenians continued evacuating — over 28,000 crossed into Armenia by September 26.

**Aftermath** 
The explosion deepened Artsakh’s humanitarian crisis, leading to the full exodus of 120,000 Armenians. It exposed blockade (2022–2023) and offensive consequences, where fuel shortages became life-threatening. As of 2025, the tragedy is remembered as a genocide symbol, with calls for international investigation.