Նախամաշտոցյան Հայաստանի գրավոր մշակույթը

Մի քանի տարի առաջ ողջ հայությունը նշեց մեր պատմության մեջ բացառիկ

դերակատարում ունեցած իրադարձությանª ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑԻ հանճարեղ գյուտի

1600-ամյակը:

Դպրության Տիր աստծո պաշտամունքի հետ հայկական մեհենագրությունն էլ

արգելվեց 301 թվականին: 405 թվականինª հայոց դպրության վերածնունդովª

հայությանը վերադարձվեց սեփական գիր ու գրականություն ունեցող ժողովրդի

պատիվը:

Մեր պատմության այս անգերագնահատելի իրադարձության 1600-ամյակի

կապակցությամբ ներկայացնում ենք պատմական գիտությունների թեկնածու Արտակ

Մովսիսյանի ՙՆախամաշտոցյան Հայաստանի գրավոր մշակույթը՚ ակնարկաշարով,

որը հեղինակի վերջերս լույս տեսած ՙՀայկական մեհենագրություն՚ եւ

ՙՆախամաշտոցյան Հայաստանի գրային համակարգերը՚ ուսումնասիրությունների

հանրամատչելի վերաշարադրանքն է:

Ակնարկաշարը նվիրվում է ՀԱՅՈՑ ԴՊՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ 1600-ամյակին

ՆԱԽԱԲԱՆ

Հազիվ թե այսօր գտնվի որեւէ հայ, որին չհետաքրքրի Մեսրոպ Մաշտոցի

հանճարեղ գյուտից առաջ հայոց մեջ գրի ու գրականության առկայության

խնդիրը: Նախամաշտոցյան Հայաստանի գրի եւ դպրության հարցը հատուկ

ուշադրության առարկա է եղել դեռեւս Մեսրոպ Մաշտոցի որոնումների ժամանակ:

Հայտնի է, որ երբ Մեսրոպ Մաշտոցը եւ կաթողիկոս Սահակ Պարթեւը ներկայացան

ու իրենց մտադրությունը հայտնեցին Վռամշապուհ արքային, վերջինս նրանց

հաղորդեց, որ տեղյակ է հայոց հին գրերի մասին, որոնք պահպանվել էին

Դանիել անունով ասորի եպիսկոպոսի մոտ: Այդ գրանշանները, սակայն, ընդունակ

չէին հաղորդելու հայոց լեզվի հնչյունային ողջ հարստությունը, եւ Մաշտոցը

ձեռնամուխ եղավ նոր գրային համակարգի ստեղծմանը:

Հարցի նկատմամբ հետաքրքրությունը չմարեց ինչպես մաշտոցյան դպրության

սկզբնավորման տարիներին, այնպես էլ հետագա դարերում:

Ասվածի վկայություններն են Դանիել եպիսկոպոսի մոտ պահպանված գրերի վերաբերյալ

մեզ հասած բազմաթիվ մատենագրական տեղեկություններն ու քննարկումները,

որոնց կանդրադառնանք մեր ակնարկաշարում:

Հարցը շատ ավելի լայն քննարկումների ու բանավեճերի առարկա դարձավ նոր

ժամանակների գիտության մեջª հայագետներին բաժանելով երկու մասի, առանց

ընդհանուր ընդունելության արժանացած մի տեսակետի ձեւակերպման:

Մեր օրերում թեպետ բանավեճը չի շարունակվում (գոնե անցյալի կրքոտությամբ), չի

կարելի ասել, թե այն վերջնական լուծում է գտել: Վերջին տարիներին հարցի

քննարկումների ընթացքում, փոխարենը առկա ողջ նյութը հավաքելու եւ

ուսումնասիրելու, ավելի հաճախ բավարարվում են տեսական դիտարկումներով եւ

անցյալում արդեն բազմիցս չարչրկված մատենագրական տեղեկությունների

անպտուղ վերաքննարկումներով: Երբ կան բազմաթիվ, այն էլ հազարավոր փաստեր

(արձանագրություններ), տրամաբանական չէ դրանք մի կողմ թողնելը եւ,

փոխարենը, դրանց մասին պահպանված մատենագրական տեղեկությունները

քննարկման նյութ դարձնելը. մանավանդ որ վերջիններից շատերը գրի են առնվել

դարեր անց:

Ուստի այս ակնարկաշարում, շեղվելով ավանդաբար ընդունված

կարգից, մատենագրական տեղեկությունները կներկայացնենք միայն վերջումª

ՙնախ փաստը, ապա միայն դրա մասին լրացուցիչ տեղեկությունը՚ սկզբունքով:

Ակնարկաշարով նախ համառոտակի կանդրադառնանք Հայկական լեռնաշխարհում գրի

ծագման եւ զարգացման վաղ փուլերին (նախագրային դրսեւորումներին), ապա

կներկայացնենք նախամաշտոցյան Հայաստանում կիրառված կայացած գրային

համակարգերնª իրենց առանձնահատկություններով ու հուշարձաններով:

Առանձին ակնարկներով կանդրադառնանք նաեւ Հայաստանից հայտնաբերված, սակայն

օտարների կողմից թողնված արձանագրություններին:

Նախամաշտոցյան Հայաստանից հայտնաբերված գրավոր մշակույթի հուշարձաններն

ըստ ծագման եւ պատկանելության կարելի է բաժանել երեք մեծ խմբի.

ա) արձանագրություններ, որոնք կանգնեցվել են Հայաստանում ստեղծված եւ մեր

նախնիների կողմից կիրառված պատկերագրային համակարգերով (դրանց մեջ կան

նաեւ անհայտ իմաստով եւ առեղծվածային ծագումով նշանագիր հուշարձաններ),

բ) օտար ծագում ունեցող, բայց Հայաստանի բնիկների կողմից կիրառված գրային

համակարգեր,

գ) Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված, սակայն օտարների կողմից ստեղծված

գրակիր հուշարձաններ:

Հենց այսպիսի խմբավորմամբ էլ կմատուցվի առաջիկա շարադրանքը (հատկապես

ուշադրություն կդարձվի տեղական առանձնահատկություններին):

Նշենք, որ ՙնախամաշտոցյան Հայաստան՚ ընդհանրական անվան տակ ընդգրկված են

ինչպես Հայկական լեռնաշխարհը, այնպես էլ հարակից այն տարածքները, որոնք

մեզ հետաքրքրող ժամանակաշրջանում գտնվել են հայկական թագավորությունների

կազմում:

ԳՐԻ ԾԱՄԱՆ ԵՎ ԶԱՐԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱՓՈՒԼԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀՈՒՄ

Հայաստանի ժայռապատկերներըª վաղ պատկերագրության փուլի հուշարձաններ:

Մինչ օրս վերջնականորեն լուծված չէ ժայռապատկերների թվագրման հարցը:

Խորհրդային պատմագիտության մեջ առավել ընդունված էր ժայռապատկերների

թվագրումը նոր քարի դարից (Ք.ա. VIII/VII հզ. – V հզ. կեսեր) մինչեւ Ք.ա.

1-ին հազարամյակի սկիզբն ընկած ժամանակաշրջանով:

Հարկ է նշել սակայն, որ նշվածից տարբերվում էին Ս. Սարդարյանի եւ

Բ.Պիոտրովսկու կարծիքները: Ս. Սարդարյանը մի քանի առավել հին

ժայռապատկերներում նշմարում էր մամոնտի գծանկարներ, որոնք Հայաստանում

վերացել էին հին քարի դարում:

Դրանից ելնելովª Ս. Սարդարյանը ամենավաղ ժայռապատկերները թվագրում էր հին քարի դարի վերջին փուլով (վերին

պալեոլիթ, Ք. ա. 40-12-րդ հազարամյակներ): Դրանք առավել պարզ

գծապատկերներ ենª բավական խոշոր չափի (ի տարբերություն նոր քարեդարյան

փոքր գծանկարների), ներկայացնում են որսի տեսարաններ, որոնցում մարդը

շների օգնությամբ հետապնդում է վայրի ոչխարների, քարայծերի:

Կենդանիների ընտելացումը տեղի է ունեցել նոր քարի դարում, ուստի, ըստ Ս. Սարդարյանի,

այս տեսարանները կարող են վկայել ժայռապատկերների տվյալ խմբիª նոր քարի դարից ավելի վաղ կերտված լինելը:

Բ.Պիոտրովսկին, ուշադրություն դարձնելով այն հանգամանքին, որ որոշ

ժայռապատկերանման նշաններ հանդիպում են միջնադարյան հուշարձանների

պատերին, ենթադրում էր ժայռապատկերների միջնադարյան ծագումը:

Եթե կարծիքներից առաջինն այսօր էլ կարելի է քննարկել, ապա վերջին կարծիքը

պարզապես ընդունելի չէ, քանի որ միջնադարյան հուշարձանների պատերին

հանդիպող նշանները չի կարելի համարել ժայռապատկերներ: Ինչպես իրավացիորեն

նկատում է Կ. Թոխաթյանը, դրանք հին, ՙդասական՚ ժայռապատկերներ չեն, այլ

վկայությունն են ՙմիջնադարում ժայռապատկերման ավանդույթների

հարատեւման՚:

Արեւմտյան (նաեւ թուրք) ուսումնասիրողներն Արեւմտյան Հայաստանի

ժայռապատկերները թվագրում են հիմնականում մեզոլիթյան եւ նեոլիթյան

դարաշրջաններովª նշելով, որ դրանցից հնագույնները կարող են թվագրվել Ք.ա.

XIII հազարամյակով, իսկ առավել նորերըª վաղ բրոնզի դարով (Ք.ա. IV-III

հազարամյակներ):

Ժայռապատկերների թեմատիկ ընդգրկումը: Հայաստանի ժայռապատկերների թեմատիկ

ընդգրկումը բավական մեծ է: Ժայռապատկերներում ներկայացված են տվյալ

դարաշրջանի կյանքի հիմնական բնորոշ գծերը, ուստի պատահական չէ, որ մեզանում ժայռապատկերները հաճախ որակվում են իբրեւ ՙքարե

հանրագիտարաններ՚ կամ ՙքարեղեն մատենադարաններ՚:

Ժայռապատկերներում մեծ թիվ են կազմում վայրի եւ ընտանի կենդանիների

գծանկարները: Ընդ որում, հստակորեն զանազանվում են ինչպես այսօր

Հայաստանում գոյություն ունեցող, այնպես էլ դեռեւս նախնադարում ոչնչացած

կենդանատեսակներ:

Շատ են հանդիպում թռչունների գծապատկերները, անհատական

եւ խմբակային որսի տեսարանները: Առկա են վարժեցման եւ բուծման, ինչպես նաեւ մենամարտի տեսարաններª մարդ-գազան կամ երկու գազաններ:

Ժայռապատկերներում կան ծառերի պատկերներ, երկրագործական աշխատանքի

տեսարաններ, որոնք թույլ են տալիս ուսումնասիրելու տվյալ ժամանակաշրջանի

բուսականությունը եւ գյուղատնտեսությունը:

Ժայռապատկերներում նկատվում են կացարանաշինության ու ճարտարապետության

որոշ տարրեր, կան քարտեզ հիշեցնող պատկերներ, որոնցով երբեմն կարելի է

գտնել ջրերի ակունքները (ի դեպ, ժողովրդի մեջ մինչեւ վերջերս պահպանվել էին հավատալիքներ, իբր քարտեզանման այդ քարերի վրա խազված են թաքնված

գանձերի ճանապարհները):

Ժայռապատկերների մի այլ խմբում առկա են կատարման բարձր մակարդակով,

ճշգրտությամբ, ոճավորմամբ ու շարժունությամբ զարմացնող նկարներ, որոնց մեջ կարելի է տեսնել միջնադարի հայ մանրանկարչության եւ ժամանակակից

արվեստի որոշ ճյուղերի արմատները:

Մեկ այլ, շատ կարեւոր խումբ են կազմում աստղագիտական բնույթի

ժայռապատկերները, որոնց ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի բնակիչները դեռեւս նախնադարում ունեցել են բարձր մակարդակի աստղագիտական

գիտելիքներ, կիրառել են լուսնային, լուսնա-արեգակնային եւ արեգակնային

օրացույցներ:

Գիտական հաշվարկներից բացի (օրացույց եւ այլն), երկնային լուսատուների

պատկերները հանդիպում են դիցաբանական սյուժե ունեցող ժայռապատկերներում:

Ժայռապատկերներում շատ մեծ տարածում ունեն գաղափարագրերը, որոնց մեջ որոշ

ուսումնասիրողներ տեսնում են մաշտոցյան տառերի նախաձեւերը:

Ժայռապատկերներն իբրեւ գրի ուսումնասիրության առարկա:

րի ուսումնասիրութան պատմությունից հայտնի է, որ առարկաներից գրանյութի

անցնելուց հետո ստեղծված առաջին գրատեսակը պարզ նկարային գիրն էրª վաղ պատկերագիրը:

Համաշխարհային գրականության մեջ պատկերագրերի համար գործածվում է երկու տերմինª պետրոգլիֆ, եթե պատկերագիրը քանդակված է քարի վրա, եւ պիկտոգրամա, եթե պատկերագիրը նկարված է ներկով: Հայկական լեռնաշխարհից

հայտնաբերված վաղ պատկերագրության հուշարձանների ճնշող մեծամասնությունը

պատկանում է առաջին խմբինª պետրոգլիֆներին:

Երկրորդ խմբի հուշարձաններ են

հայտնաբերվել Վանի շրջանում, վերջերսª նաեւ Քասախի կիրճի ձախ ափին, եղամավան նորաստեղծ ավանի տարածքում:

Վաղ շրջանի պատկերագրերում (նախագրային փուլում), երբ ամեն մի տեսարան

կամ պատկեր հաղորդում էր որոշակի գաղափարª առանց հնչյունային տարրերի

առանձնացման, կարելի է տարբերակել մտքի հաղորդման երկու հնարք, որոնցով մասնագիտական գրականության մեջ առանձնացվում են պատկերագրի զարգացման

փուլերը:

Առաջինը նկարագրական-պատկերային հնարքի արտահայտություններն են, երբ առկա

են մարդու, կենդանու կամ առարկայի գծապատկերները, իսկ նրանց հետ կապվածինֆորմացիան ներկայացվում էր լրացուցիչ գծերի պատկերների դիրքային

փոփոխության եւ այլ միջոցներով: Այս հնարքը կիրառված է Հայաստանի գրեթե բոլոր ժամանակաշրջանների ժայռապատկերներում:

Երկրորդը նույնացնող-հիշողական հնարքով ստեղծված հուշարձաններն են, որոնցում տվյալ օբյեկտը ներկայացվում էր ոչ թե պատկերով, այլ իր ինքնությունը խորհրդանշող որեւէ պայմանական նշանի միջոցով: Այս հնարքի միջոցով առաջացան արհեստագործ վարպետների նշանները (որոնք մեծ

քանակությամբ հանդիպում են Հայաստանում), զինանշանները եւ այլ

տարբերանշաններ:

Այդ հնարքը թույլ է տալիս նշել պատկերվողի ինքնությունը

նրա տոտեմի կամ այլ խորհրդանիշի միջոցով կամ ցույց տալ տվյալ առարկայի պատկանելությունը տվյալ անձին (սեփականության եւ այլ նշաններ): Պատկերի

փոխարեն խորհրդանշանի կիրառումը տարածում է ստանում զարգացած

պատկերագրության մեջ:

Խորհրդանշանների կիրառումով դեռեւս չստեղծվեց հնչյունային գիրը, սակայն այն կարեւոր նշանակություն ունեցավ գրի զարգացման ճանապարհին:

Հայաստանի ժայռապատկերները գրի զարգացման տեսանկյունից կարելի է բաժանել երկու հիմնական խմբի:

Առաջին խմբի ժայռապատկերներն ունեն զուտ նկարագրական-պատկերային բնույթ: Դրանք պարզ նկարներ են, որոնցում ամեն բան պատկերվում է իր արտաքին

տեսքով (նկ. 1): Երկրորդ խմբում, որն ավելի զարգացած աստիճան է, ի հայտ

են գալիս խորհրդանշաններ (սիմվոլներ): Ընդ որում, երկրորդ խումբն իր հերթին բաժանելի է երկու ենթախմբերի, որոնցից առաջինում գերակշռում են պարզ նկարները (նկ. 2), իսկ երկրորդումª խորհրդանշանները (նկ. 3-4):

Խորհրդանշանները Հայաստանի ժայռապատկերներում հանդես են գալիս սկսած Ք. ա. V հազարամյակից եւ բազմաթիվ զուգահեռներ ունեն համաժամանակյա հնագիտական իրերի վրա (ժայռապատկերների, համաժամանակյա հնագիտական իրերի նշանների համեմատությունը, նաեւ համադրումը Վանի թագավորության ու միջնադարի հայկական մատյաններում վկայված նշանագրերի հետ ժամանակին

հանգամանորեն կատարել է Հարություն Մարտիրոսյանը):

Ժամանակագրական առումով այս երկու խմբերի միջեւ սահման դնելը ճիշտ չէ, քանի որ սկսած Ք. ա. V հազարամյակիցª երկու խմբերը հանդես են գալիս զուգահեռաբար:

Նշանագրեր մինչվաղբրոնզեդարյան պեղածո իրերի վրա:

Այսօր արդեն ունենք զգալի քանակությամբ նյութեր Ք.ա. V-IV հազարամյակների Հայկական

լեռնաշխարհի հնագիտական հուշարձաններից, որոնք թույլ են տալիս

եզրակացնելու վաղ պատկերագրության բարձր մակարդակի գոյությունը եւ

գաղափարագրության սկզբնավորումը նշված ժամանակաշրջանում:

Նշանագրեր մինչվաղբրոնզեդարյան պեղածո իրերի վրա: Առավել կարեւորում ենք այն հանգամանքը, որ սկզբնական այս շրջանում ի հայտ եկող նշանագրության բնորոշ գծերը շարունակվում են հետագա հազարամյակներում. այսինքնª մենք

գործ ունենք Հայկական լեռնաշխարհում գրային մտածողության ժառանգորդության

հետ:

Դա երեւում է եւ° Թեղուտի գաղափարագիր-թվանշաններից, և քանի որ թվերի կետային նշումը Հայկական լեռնաշխարհի առանձնահատկությունն է Հին Առաջավոր Ասիայում (դրան անդրադառնալու ենք առաջիկա ակնարկներում), եւ° այլ հնավայրեր խեցեղենի գաղափարանշաններից եւ° կնիքագործության

մեջ ավանդույթների (այդ թվումª գաղափարագրության)

շարունակականությունից:

Այսպիսով տեսնում ենք, որ Ք.ա. V հազարամյակից Հայաստանում վաղ

պատկերագրության ներսում ձեւավորվում է զարգացած պատկերագրությունըª

գաղափարագրությունը, որը լայն տարածում է ստանում Ք.ա. IV-III

հազարամյակներում:

ԳՐԱՅԻՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀՈՒՄ ՎԱՂ ԲՐՈՆԶԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

Ք.ա. V հազարամյակից, ինչպես նշվեց, Հայաստանում վաղ պատկերագրության

ներսում ձեւավորվում է զարգացած պատկերագրությունըª գաղափարագրությունը,

որը լայն տարածում է ստանում Ք.ա. IV-III հազարամյակներում: Այդ

դարաշրջանի պատկերագրության արտահայտությունները հատկապես շատ են

հանդիպում Հայկական լեռնաշխարհի վաղբրոնզեդարյան (շենգավիթյան, կուր- արաքսյան) խեցեղենի վրա, իսկ Ք.ա. III հազարամյակի կեսերին Հայկական

լեռնաշխարհի սահմաններից դուրս այդ մշակույթի ներթափանցմանը զուգահեռ

(հարավում մինչեւ Կիլիկիա, Սիրիա եւ Պաղեստին (Քիրբեթ-Կերակյան

մշակույթ), հյուսիսումª Հյուսիսային Կովկաս) տարածում է գտնում նաեւ

նշանագրված խեցեղենը:

Թեպետ Հայկական լեռնաշխարհի վաղբրոնզեդարյան մշակույթի (այդ թվումª

նշանագրված խեցեղենի) վերաբերյալ հսկայական նյութ է հայտնաբերվել եւ

բազմաթիվ հրապարակումներ են եղել, այդուհանդերձ, այդ ժամանակաշրջանի

նշանագրերը դեռեւս չեն հավաքվել ու համակարգվել: Եղել են սոսկ նշանագրերի

եւ պատկերամոտիվների մասնակի ի մի բերման առանձին փորձեր: Օրինակª Տ.

Չուբինիշվիլին, հիմնականում օգտագործելով Ջավախքի տարածքից հայտնաբերված

նյութը, առանձնացնում է դրանցից 42-ը, Ա. . Սագոնան, առանց նշանների

առանձնացման, կազմել է 324 միավորներից բաղկացած ՙՄոտիվների կորպուս՚, Կ.

Մարրոն Եփրատի վերին ավազանի վաղբրոնզեդարյան 256 իրերի վրա առանձնացնում

է 108 նշաններ եւ նշանների տարբերակներ (տե°ս աղ. 1), Պ. դը Միրոշեդժին

առանձնացնում է վաղբրոնզեդարյան ժամանակաշրջանի Քիրբեթ-Կերակյան խմբի

խեցեղենի 21 մոտիվներ (նկ. 3) եւ այլն: Վաղբրոնզեդարյան խեցեղենի

նշանագրերի ամբողջական հավաքումն ու համակարգված ուսումնասիրությունը

մնում է Հայաստանի հնագիտության չլուծված խնդիրներից մեկը:

Նշենք, որ վաղբրոնզեդարյան խեցեղենի նշանագրերի կրկնակները մեծ

քանակությամբ հանդիպում են նույն ժամանակաշրջանով թվագրվող

ժայռապատկերներում եւ այլ հուշարձաններում: Դրանց ուսումնասիրության

ուղղությամբ զգալի աշխատանք է կատարել Հ.Ա.Մարտիրոսյանը: Նա համադրելով,

Հայաստանի ժայռապատկերներում եւ վաղբրոնզեդարյան խեցեղենի վրա հանդիպող

նմանատեսք պատկերագրերը բիայնա-ուրարտական հիերոգլիֆների ու հայկական

միջնադարյան մատյաններում վկայված նշանագրերի հետ, ցույց տվեց, որ դրանք

հայաստանյան պատկերագրության ժառանգական զարգացման տարբեր փուլերն են:

Նրանից հետո այդ ուղղությամբ աշխատանքները չեն շարունակվել:

Անբավարար ուսումնասիրվածության պատճառով այստեղ չենք ներկայացնում

վաղբրոնզեդարյան (հատկապեսª խեցեղենի) նշանագրության բնորոշ

առանձնահատկությունները (նշանների թիվը, գրության ուղղություն(ներ)ը,

արձանագրությունների քանակն ու տեսակները, ծավալը, կառուցվածքը եւ այլ

հատկանիշներ), որոնք եւս մնում են հետագա ուսումնասիրության նյութ:

Վաղբրոնզեդարյան նշանագրության հուշարձանների մեկնաբանությունների ու

վերծանության ասպարեզում կատարված մեզ հայտնի աշխատանքները կարելի է

բաժանել երկու հիմնական խմբի: Առաջին խմբի հեղինակները փորձել են

մեկնաբանել միայն առանձին նշաններ կամ ամբողջական համապատկերներ

(կոմպոզիցիաներ): Երկրորդ խումբը առայժմ ներկայացված է մեկ օրինակով.

կատարվել է Օզնիի արձանագրության (նկ. 4) վերծանության մի փորձ, որը,

սակայն, հեռու է համոզիչ լինելուց:

Ավելացնենք, որ գրի (զարգացած պատկերագրության) առկայությունը Հայկական

լեռնաշխարհում Ք.ա. III հազարամյակի սկզբին հավաստվում է ոչ միայն

հնագիտական գտածոներով, այլեւ օտար աղբյուրների վկայությամբ: Շումերական

բնագրերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Ք.ա. III հազարամյակի

առաջին կեսին Հայկական լեռնաշխարհում այսօր հայտնի առաջինª Արատտա

պետությունն ունեցել է սեփական գիր:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳԾԱՅԻՆ ԻՐԸ

Հայաստանյան նշանագրերը Ք.ա. III հազարամյակի առաջին կեսին ձեռք են

բերում ավելի գծային, քան նկարային տեսք:

րերի զարգացման պատմությունից հայտնի օրինաչափությունները ցույց են

տալիս, որ պատկերագրերը նկարային բնույթը կորցնում եւ գծային նշանների են

վերածվում դարերի (երբեմնª հազարամյակների) ընթացքում: Եգիպտական

հիերոգլիֆները, օրինակ, պատկերային տեսքով կիրառվում էին Ք.ա. XXXII

դարից սկսած (արագագիր տարբերակըª Ք.ա. XXX դարից), իսկ դրանց պարզեցված

ձեւերըª ՙդեմոտական գիրը՚, գործածության մեջ մտան միայն VIII դարում: Սա

անուղղակիորեն վկայում է, որ իրավացի են այն հեղինակները, որոնք Հայկական

լեռնաշխարհում գրի (գաղափարագրության) ծնունդը թվագրում են Ք.ա. V

հազարամյակով:

Ք.ա. III հազարամյակի երկրորդ կեսին, II հազարամյակում եւ I-ի սկզբին

գծային գրերի այս համակարգն ավելի լայն կիրառություն է ստանում

Հայաստանում: րային համակարգի կիրառությունը դադարում է լեռնաշխարհում

Վանի թագավորության իշխանության տարածմամբ: Միայն Արեւելյան Հայաստանում

անցյալ դարավերջից մինչ օրս հայտնաբերվել են 300-ից ավելի ծավալուն

արձանագրություններ, որոնք դեռեւս համապարփակ ուսումնասիրության չեն

ենթարկվել:

ԳԾԱՅԻՆ ԳՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ժամանակագրական հերթականությամբ ստորեւ ներկայացվող հնագիտական

հայտնագործությունների համառոտ թվարկման ընթացքում մենք չենք հիշատակի

այն առարկաները (զինատեսակներ, խեցեղեն զանազան ամանեղեն եւ այլն), որոնք

կրում են միայն առանձին նշաններ կամ մենանշաններ:

Հայտնաբերման սկզբնական շրջանում Հայաստանի գծային գրերը ստացան

ՙառեղծվածային՚ որակումը: ՙԱռեղծվածային՚ համարված հուշարձաններից առաջին

երկուսը (որքան մեզ հայտնի է) հրատարակվեցին 1910 թվինª Մեսրոպ

արքեպիսկոպոս Սմբատյանի կողմից: Դրանք հայտնաբերվել էին Արաքս գետի աջ

ափին գտնվող Ցոլակերտի բերդի մոտակայքում: Հաջորդն Արմավիրի

արձանագրությունն էր: Ի տարբերություն նախորդների, որոնց թվագրումն

անորոշ էր, վերջինս ուներ ժամանակագրման մի կարեւոր փաստարկ.

արձանագրություն կրող քարը շրջվել էր, որի վրա փորագրվել էին, ըստ

մասնագետների, Ք.ա. III-I դարերով թվագրվող հունարեն արձանագրություններ:

Հետեւաբար, նշանագրերի քանդակման ժամանակը պետք է նախորդեր նշված

դարերին. ավելին ճշգրտելու համար տվյալներ չկային:

Այս արձանագրությունների ուսումնասիրության գործում կարեւոր ներդրում

ունեցավ Ի.Մեշչանինովը, որի աշխատանքներում ի մի բերվեցին մինչ այդ

հայտնի հուշարձանները, առաջին անգամ հրատարակվեցին Ելենենդորֆի (անձակի

մոտ) պեղումներից Ե. Ռյոսլերի (1899-1901թթ.) ու Յ.ումմելի

(1930-1931թթ.) հայտնաբերած չորս առարկաների եւ Տանձատափի (Խոջալուի)

դամբարաններից մեկի երկու քարերի նշանները: Երկու հնավայրի նյութերն էլ,

ըստ Ի.Մեշչանինովի հնագիտական վերլուծության, թվագրվում են Ք.ա. I

հազարամյակի սկզբով:

1960-ական թթ. հրատարակվեցին Ք.ա. II հազ. սկզբով թվագրվող մի շարք

գրություններ Ջավախքից, որոնք վկայված էին ոչ թե առանձին իրերի վրա, այլ

դամբարանների պատերին:

Մեծամորի ժայռագիր արձանագրությունների 27 պահպանված բեկորները, որոնց

մասին մամուլում տեղեկություններ էին հայտնվել դեռեւս 1913թ.,

ամբողջությամբ հրատարակվեցին միայն 60 տարի անց: Ժայռագիր նշանների

վերաբերյալ Կ.Մկրտչյանը նշում է. ՙ…հատկանշական է նրանց զգալի մասի

նմանությունը եւ շուրջ 17 նշանի նույնությունը հայկական միջնադարյան

ձեռագրերում պահպանվող նշանագրերի եւ Վանի թագավորության շրջանում

սեպագրի հետ զուգահեռ օգտագործված նշանագրերի հետ: Այս առումով Մեծամորի

ժայռագրերը կարող են հատուկ ուսումնասիրության նյութ դառնալ՚: Ցավոք,

հիրավի մեծ կարեւորություն ունեցող այս հուշարձանները մինչ օրս չեն

դարձել հանգամանալի ուսումնասիրության առարկա:

Ժամանակին մեծամորյան նշանների վերծանության մասին մի շարք

հրապարակումներ կատարեց Ս.Այվազյանըª դրանք համարելով ՙհայասական

արձանագրություններ՚, ինչը սուր քննադատության ենթարկվեց Բ.Պիոտրովսկու

կողմից: Պիոտրովսկին մատնանշում էր, որ դրանցից շատերը արաբական քուֆի

գրեր են: Այս հարցում որոշ պարզություն մտցնելու նպատակով փորձեցինք

կազմել մեծամորյան ժայռագրերի նշանացանկըª ընդգրկելով միայն ամբողջական

պահպանված նշանները, եւ ստացանք ավելի քան 60 նշան (աղ. 1), մինչդեռ ո°չ

քուֆին, ո°չ էլ արաբական որեւէ այլ գրատեսակ այդ քանակի նշաններ երբեւէ

չի ունեցել:

Ժայռագիր արձանագրություններից բացի, Մեծամորի Ք.ա. II-I հազարամյակների

սահմանագծով թվագրվող մշակութային շերտից հայտնաբերվեց կավե նշանագրված

մի տախտակ (նկ. 1), որը, հավանաբար, ծառայել է իբրեւ հմայիլ:

Մեծամորի նյութերի հետ Կ.Մկրտչյանն առաջին անգամ գիտական շրջանառության

մեջ դրեց Թալինի ենթաշրջանի Կաքավաձոր գյուղի տարածքում գտնվող ջրի

պաշտամունքին նվիրված չափազանց ուշագրավ ժայռափոր մի հուշարձանª

համեմատելով այն մեծամորյան համանման փորագրությունների հետ: Դժբախտաբար

այս կարեւոր հուշարձանը եւս շարունակում է մնալ գրեթե անտեսված:

Խնդրո առարկա արձանագրությունների հավաքման վերջին փորձը (որքան մեզ

հայտնի է) կատարել է Հ.Մարտիրոսյանը ՙՀայաստանի նախնադարյան նշանագրերը

եւ նրանց ուրարտա-հայկական կրկնակները՚ (Ե., 1973) գրքում: Հեղինակն ի մի

է բերել Ջավախքի, Ուրմիո լճի ավազանի, Ցոլակերտի եւ Արմավիրի վերոհիշյալ

արձանագրությունները, որոնցից վերջին երկուսը թվագրել է Ք.ա. II հազ.

վերջով եւ I-ի սկզբով: Նշված բնագրերը, ժայռապատկերների հետ միասին,

Հ.Մարտիրոսյանը միավորում է որպես մեկ ընդհանուրª ՙնախնադարյան

նշանագրեր՚ անունը կրող խումբ, ինչը քննադատելի է, քանի որ

ժայռապատկերները նախագրային փուլի հուշարձաններ են, իսկ վերոհիշյալ

արձանագրությունները վերաբերում են զարգացած գրային ժամանակաշրջանի:

Չնայած այն բանին, որ վերջին տասնամյակներում հայտնաբերված նյութերը

կարող էին նոր լույս սփռել քննարկվող արձանագրությունների հետազոտման

հիմնախնդրի վրա, Հ.Մարտիրոսյանից հետո դրանց հավաքման ու համակարգված

ուսումնասիրության փորձ չի կատարվել: Խոսքը, մասնավորապես, Ապարանի

ջրամբարի ափինª Քուչակ գյուղի մոտ գտնվող Ք.ա. XVIII-XIV դդ. թվագրվող

հուշարձանների մասին է, որոնց 1986-87թթ. պեղումներից գտնվեցին շուրջ

հինգ տասնյակ արձանագրված քարեր. դրանցից մի մասի վրա նշաններ էին արված

երկու կամ երեք կողմից (ընդհանուր առմամբª շուրջ 80 երես գրություն, մի

քանիսը տե°ս նկ. 1)£ Առաջին իսկ հայացքից ակնառու է Քուչակի

արձանագրությունների կապը Տանձատափի (Խոջալուի) եւ Ջավախքի դամբանաքարերի

հետ, ընդ որում, վերջիններն ունեն ավելի արխայիկ բնույթ: Քուչակի

նշանները նկատելի ընդհանրություն ունեն նաեւ Ելենենդորֆի, Ցոլակերտի,

Արմավիրի, Ուրմիո լճի ավազանի եւ Մեծամորի վերոհիշյալ հուշարձանների

նշանների հետ (աղ. 1): Դրանցից մի քանիսի հետ տիպաբանորեն կապվում է նաեւ

Ք.ա. II-I հազարամյակների սահմանով թվագրվող Այգեշատի հնավայրից գտնված

կավամաններից մեկի հատակին արված արձանագրությունը:

Հետաքրքիր արձանագրություն կա Վերին Նավեր հնավայրի միջին բրոնզի դարով

թվագրվող դամբարաններից մեկի ծածկասալի վրա:

Ժամանակին Ախալցխայի շրջանի Ծուղրութ գյուղից Երեւան է տեղափոխվել գծային

գրանշաններով, կամարաձեւ վերնամասով մի կոթողի վերին բեկորը, որը

ներկայումս գտնվում է ՀՀ ԱԱ ՙիտություն՚ թերթի խմբագրությունում:

Նախատեսվում է առաջիկայում այն փոխադրել Հայաստանի պատմության պետական

թանգարան: Նման կոթողները շատ տարածված էին Հին Արեւելքում, նաեւ

Հնագույն Հայաստանում. գծային գրերով նույնատիպ մի կոթող էլ գտնվել է

Երնջատափից:

Թվարկվածներով չի սահմանափակվում Ք.ա. III եւ I հազարամյակներով թվագրվող

գծային գրանշաններ կրող հուշարձանների ցանկը: Զգալի թիվ են կազմում արդեն

հայտնաբերված, բայց առայժմ չհրատարակված հուշարձանները:

Դրանց թվում պետք է նշել Քուչակի դամբարանադաշտի բազմաթիվ չպեղված

դամբարանները, որոնց քարերին առկա են գծային գրանշաններ. դրանք մնացել են

Ապարանի ջրամբարի հատակին եւ բացվում են միայն ամռանըª ջրի մակարդակի

իջնելու ժամանակ: Դեռեւս չեն հրատարակվել Երնջատափ գյուղից հայտնաբերված

չափազանց ուշագրավ քարակոթողները: Մասնագիտական գրականությունից հայտնի

է, որ նշանագրված քարակոթողներ կան Սպիտակի ենթաշրջանի ոգարան գյուղի

նախաբիայնական հնավայրում, որոնք ուսումնասիրելու հնարավորություն առայժմ

չենք ունեցել: Մեծ անակնկալներ կարող է բերել Լոռու մարզի Կողես գյուղի

մոտակայքում գտնված հուշարձանը, որի պարսպաշարին առկա են ներկայացվող

գծային գրերը հիշեցնող նշաններ:

1996-1997թթ. հայ-իտալական համատեղ արշավախումբը հայտնաբերեց երկու

քարեր, որոնք ենթադրաբար համարվում են երկար ժամանակ կորած համարվող

մեհենագիր եւ հունարեն արձանագրություններով քարերի բեկորներ, որոնցից

մեկի քանդակների կողքին կան նաեւ նշանագրեր:

Ժայռապատկերաբան Կ. Թոխաթյանի ընկերակցությամբ եղանք Կաքավաձորում եւ,

վերոհիշյալ փորագրություններից բացի, ամրոցի արեւելյան կողմում, ուր առկա

էին պաշտամունքային կառույցների հետքեր, նկատեցինք համանման այլ

փորագրություններ եւս: Վերջիններս մի կողմից ակներեւաբար կապվում են

Մեծամորի, մյուս կողմիցª Կարմիր բերդի նախաբիայնական ժամանակաշրջանի

նմանատիպ փորագրությունների հետ:

Հազվագյուտ հուշարձան է Շամիրամիª իր տեսակի մեջ առայժմ եզակի նշանակիր

մենհիրը: Ընդ որում, մենհիրի նշաններն ակնառու նմանություն ունեն Վանից

գտնված մի կարասի չվերծանված գրության հետ, որը Կ. Ֆ. Լեհման-Հաուպտը

հրատարակել է 1931 թվին:

Մեր հնագետների հետ բանավոր զրույցների ընթացքում տեղեկացել ենք, որ

նշվածներից բացի կան համանման մի շարք հուշարձաններ, որոնց

ուսումնասիրությունը եւ լիակատար հրատարակությունը առաջիկա տարիների գործ

է:

Նշենք, որ համանման կոթողներ կան նաեւ Արեւմտյան Հայաստանում: Վերջերս

մեզ տրամադրվեցին Կարսի եւ Համշենի շրջաններում գտնվող մի քանի քարերի

լուսանկարներ, որոնց վրայի նշաններն ակնհայտորեն հիշեցնում էին քննարկվող

գծային գրերը: Դժբախտաբար, դրանց բոլորին սպառնում է ոչնչացման վտանգը:

Թուրքական կառավարության կողմից հայկական հուշարձանների ծրագրված

ոչնչացումից զատ, թուրքերի ու քրդերի շրջանում չափազանց տարածված է Մեծ

եղեռնի տարիներին հայերի թաքցրած գանձերի մասին առասպելը. ցանկացած

նշանագրված քար նրանք ընկալում են իբրեւ գանձացույց, որին հաջորդած

ՙգանձորոնումների՚ արդյունքում ոչնչանում են ինչպես այդ քարերը, այնպես

էլ դրանց տակ երբեմն հանդիպող հուշարձանները: Այս տխուր իրականությունը

Հայոց ցեղասպանության շարունակական դրսեւորումն է, նաեւª Մեծ եղեռնի

արձագանքը թուրքերի ու քրդերի ժողովրդական հիշողության մեջ, ինչն այնքան

փութաջանորեն շարունակում են ուրանալ պատմության թուրք կեղծարարները

Գրային համակարգի բնութագիրը: Որեւէ անհայտ լեզվի ու նրա գրային

համակարգի ուսումնասիրությունն սկսելու համար նախ անհրաժեշտ է պարզել այդ

համակարգը բնութագրող մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք նպաստավոր

պայմաններ են ստեղծում տվյալ գրի ու լեզվի վերծանության համար: Դրանք

վերաբերում են խնդրո առարկա լեզվի ու գրի հայտնիությանը եւ այլ լեզուների

ու գրերի հետ ունեցած կապերին (եթե կան այդպիսիք), արձանագրությունների

ժամանակագրությանը, տարածմանն ու այլ բնութագրիչներին (ծավալ, տեսակներ,

կառուցվածք եւ այլն), գրային համակարգի տեսակին (ըստ նշանների թվի),

գրության ուղղությանը եւ ներքին առանձնահատկություններին (գրանշանների

ոճական բնույթին, օժանդակ նշանների, դետերմինատիվների, թվանշանների,

կցագրման եւ այլնի գործածմանը), բազմալեզու արձանագրություններում մեզ

հետաքրքրող լեզվի ու գրի առկայությանը, համաժամանակյա եւ այլ

սկզբնաղբյուրներում վերծանությանը նպաստող լրացուցիչ ուրիշ տվյալների

գոյությանը:

Հայաստանի գծային գրով արձանագրություններ աշխարհի որեւէ այլ վայրում չեն

հայտնաբերվել: Այս գրային համակարգով թողնված որեւէ արձանագրություն

դեռեւս չի ընթերցվել, իսկ առանձին նշանների վերաբերյալ

մեկնաբանությունները բավարար չեն այդ գրով արձանագրված լեզուն պարզելու

համար:

Նախորդ ակնարկում համառոտակի ներկայացվեցին այն հնավայրերը, որոնցից

գտնվել են գրակիր առարկաներ: Տեղադրելով դրանք քարտեզինª տեսնում ենք, որ

գրային համակարգի տարածման սահմանը հյուսիսում ընդգրկել է Ջավախքը,

հարավումª Ուրմիո լճի ավազանը, արեւելքումª Մեծ Հայքի Ուտիք եւ Արցախ

նահանգների տարածքը, իսկ արեւմուքում նյութի սակավության պատճառով առայժմ

հստակ սահմանագիծ չունենք:

Քննարկվող արձանագրություններից հնագույնները թվագրվում են Ք.ա. III

հազարամյակի երկրորդ կեսով: րային համակարգի կիրառությունը դադարեց

լեռնաշխարհում Վանի թագավորության իշխանության տարածմամբ, որն, ինչպես

հայտնի է, պաշտոնական դարձրեց երեք նոր գրային համակարգեր:

Նշանակիր իրերի եւ արձանագրությունների բնույթի, նշանակության, կիրառման,

ինչպես նաեւ նշանագրման տեխնիկայի վերաբերյալ տեղեկությունները, որպես

օրինաչափություն, օգտակար են լինում գրային համակարգի ուսումնասիրության,

երբեմն նաեւ վերծանության աշխատանքներում: Ներկայացնենք նշանագրված

առարկաների հիմնական խմբերըª իրենց առանձնահատկություններով:

ա) Արձանագրություններ մենհիրանման եւ այլ տեսակի քարակոթողների վրա: Այս

շարքի հուշարձաններից են Շամիրամի մենհիրը, Ծուղրութից եւ Երնջատափից

գտնված կոթողները:

բ) Արձանագրություններ դամբանաքարերի վրա: Այս խմբի մեջ են մտնում

Տանձատափի, Ջավախքի, Քուչակի, Վերին Նավերի դամբանաքարերը: Հատուկ

ուշադրություն է պետք դարձնել դամբարանների ծածկասալերին:

գ) Արձանագրություններ քարերի (ժայռերի) վրա: Այս շարքի մեջ են մտնում

Ցոլակերտի, Արմավիրի, Մեծամորի, Ագարակի, Կաքավաձորի (նաեւ չհրատարակված

մի քանի այլ) արձանագրությունները:

դ) Նշանագրեր խեցեղեն ամանների վրա: Այս խմբում կարելի է տարբերակել

երկու ենթախումբª ամբողջական արձանագրություններ եւ առանձին նշաններ

(երբեմնª մենանշաններ) կրող խեցամաններ: Առաջին ենթախմբի մեջ են մտնում

Ելենենդորֆից, Վանից եւ Այգեշատից գտնված գրակիր խեցանոթները: Երկրորդ

խումբը, որն ի մի բերելու փորձ դեռեւս չի արվել, անհամեմատ մեծ է (մի

քանիսը տե°ս նկ. 1, Քարաշամբից գտնված խեցեղենի պատկերներըª նկ. 2):

ե) Նշանակիր զինատեսակներ: Բացառիկ հետաքրքրություն ներկայացնող այս

խմբում առկա են առանձին նշաններ կրող թրեր, կապարճներ, գոտիներ, մարտական

կացիններ եւ այլն (մի քանիսըª նկ. 3):

զ) Կնիքներ: Ինչպես զինատեսակների, այնպես էլ միջին, ուշ բրոնզի եւ վաղ

երկաթի դարաշրջաններից մեզ հասած կնիքների վրա հանդիպում են միայն

առանձին նշաններ: ծային գրերով ամբողջական գրություններ կրող կնիքներ

դեռեւս չեն հայտնաբերվել:

է) Հմայիլներ: Առայժմ հայտնաբերվել է գրակիր մեկ հմայիլ Մեծամորից:

Սակայն մեծ հավանականությամբ պետք է ենթադրել, որ հմայական նշանակություն

ունեն նաեւ քննարկվող ժամանակաշրջանով թվագրվող բազմաթիվ կախիկներ, որոնց

վրա պատկերված են առանձին գաղափարագրեր:

Մեր ունեցած արձանագրությունները կարելի է դասակարգել ըստ ծավալի եւ

բովանդակային բնույթի: Տեսակավորման համար կարեւոր չափանիշ է նաեւ

արձանագրությունների կառուցվածքը: Քանի դեռ արձանագրությունները

վերծանված չեն, մենք այս չափանիշներից կարող ենք անդրադառնալ միայն

ծավալայինին: Ըստ այդմ, այսօրվա մեր ունեցած գրակիր հուշարձանները կարելի

է բաժանել երկու մեծ խմբիª ծավալուն արձանագրություններ եւ առանձին

նշաններ (երբեմնª մենանշաններ) կրող առարկաներ:

Առաջին խմբի արձանագրությունների թիվը, մեր ոչ վերջնական հաշվարկով,

անցնում է 300-ից: Երկրորդ խմբի գրակիր առարկաների հաշվարկ դեռեւս չի

կատարվել, քանի որ չի կազմվել այս գրահամակարգի արձանագրությունների եւ

մենանշանների լիակատար ժողովածու: Դեռեւս Ֆ. Շամպոլեոնի կողմից եգիպտական

հիերոգլիֆիկայի վերծանության աշխատանքները ցույց տվեցին նույն

բովանդակությամբ բազմալեզու արձանագրությունների անգերագնահատելի

նշանակությունը անհայտ գրերի եւ լեզուների վերծանության գործում:

Դժբախտաբար, Հայաստանի գծային գրերով ոչ մի հուշարձան զուգահեռ այլ

գրությամբ դեռեւս չի հայտնաբերվել, ինչն ավելացնում է այս գրահամակարգի

վերծանության բարդությունները:

րային համակարգերի պատմության մեջ կարելի է հանդիպել գրության

ամենատարբեր ուղղություններիª աջից ձախ, ձախից աջ, վերից վար,

բուստրոֆեդոն (տողերը հորիզոնականª ամեն հաջորդը նախորդին հակառակ

ուղղությամբ), շրջանաձեւ եւ այլն: Ի±նչ ուղղություն է կիրառվել քննարկվող

գրահամակարգում:

Այս հարցում մենք լիակատար անորոշության մեջ ենք. թեպետ խնդրո առարկա

գրային համակարգով մեզ են հասել հարյուրավոր արձանագրություններ,

այնուամենայնիվ, անհասկանալի են մնում դրանց գրության ուղղություն(ներ)ը:

Որոշ դեպքերում տպավորություն է ստացվում, որ գործ ունենք ոչ թե որոշակի

ուղղությամբ դասավորված նշանների, այլ ամբողջական տեսարանների հետ,

որոնցից պետք է ենթադրել ընդհանուր բովանդակությունը:

րային համակարգի կարեւորագույն բնութագրիչներից է նրանում գործածված

նշանների թիվը: Այն, որպես օրինաչափություն, ցույց է տալիս, թե գրային

ինչ տեսակի համակարգ է մեր առջեւ: Սովորաբար, եթե նշանների թիվը չի

անցնում 40-50-ից, ապա մենք գործ ունենք այբուբենի հետ: 50-ից ավելի, մի

քանի հարյուր նշաններ ունեցող համակարգերը լինում են վանկային կամ բառա-

վանկային: Իսկ հազարավոր նշաններ ունեցողները բառային (գաղափարագրային)

համակարգեր ենª առանց հնչյունային նշանների կամ դրանց հազվադեպ կիրառմամբ

(խեթա-լուվիական հիերոգլիֆիկան, օրինակ, որը Ք.ա. XV-VIII դարերում

կիրառվել է նաեւ Հայկական լեռնաշխարհի արեւմուտքում, բաղկացած է շուրջ

500 նշաններից, որոնցից հնչյունային կիրառություն ունեն մոտ 70-ը):

Հայաստանի գծային գրերի դեպքում առայժմ հայտնի են շուրջ 400-500 նշաններ,

սակայն դրանց վերծանված չլինելը դեռեւս հնարավորություն չի տալիս

որոշակիացնելու, թե դրանց մեջ կա±ն հնչյունային կիրառություն ունեցողներ,

եւ եթե այոª քանի±սն են:

Ինչ վերաբերում է գրահամակարգի բնութագրին, ապա առավել հավանական է, որ

այստեղ գործ ունենք բառա-վանկային գրային համակարգի հետ (չի բացառվում,

բայց քիչ հավանական է, որ այն լինի զուտ բառային):

Ինչպես ժամանակակից որոշ լեզուներում, մի շարք հին գրային համակարգերում

եւս որեւէ գոյական բնորոշելու համար դրանից առաջ դրվել է մեկ ուրիշը, որը

դարձել է իր հաջորդի որոշիչը (ինչպես, օրինակ, կոնվերսիայի կանոնը

անգլերենում): Սեպագրության մեջ նույն նպատակով լայնորեն:

Շարունակությունը հղումով

The American Journal of Human Genetics-ը հրապարակել է լայնածավալ գիտահետազոտական զեկույց – The American Journal of Human Genetics опубликовал обширный научный отчет – The American Journal of Human Genetics has published an extensive research report

The American Journal of Human Genetics-ը հրապարակել է լայնածավալ գիտահետազոտական զեկույց, որի համաձայն հայ ժողովուրդը Արևմտյան Ասիայի ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐԻՑ ՄԵԿՆ Է, որը ՍՏԵՂԾՎԵԼ և ՁԵՎԱՎՈՐՎԵԼ Է հենց Հայկական լեռնաշխարհում։ Զեկույցից ուղղակիորեն բխում է, որ հայերը բնակվել են Հայկական լեռնաշխարհում մարդկության, ըստ էության, գիտակցական պատմության սկզբնափուլից։ Խոսքը վերաբերում է շումերա-աքքադական դարաշրջանին, որի սկիզբը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտավորապես 3000-ական թվականներով։
Հիմա հիշենք այն փաստը, որ բազմիցս նշել եմ․ նույն այս ժամանակահատվածում հայերը հիշատակվում են հենց «ՀԱՅ» անունով (HA.A)՝ մի անվանում, որը հաջորդող ավելի քան 5 հազարամյակների ընթացքում մնալու էր անբաժանելի նրանց ինքնությունից։ Նույն ժամանակաշրջանում հիշատակվում է նաև հայերի պետական միավորը՝ «ԱՐՄԵ»-ն, անվանում, որը հաջորդ նույն 5 հազարամյակների ընթացքում, միայն չնչին հնչյունափոխություններով, շարունակելու էր ուղեկցել հայերի բոլոր գլխավոր պետական կազմավորումներին՝ որպես օտարների կողմից կիրառվող անուն։ Հատկանշական է, որ «Արմե» անունով Հայոց պետությունը կոչում էին Էբլա քաղաք-պետության բնակիչները։ Այսինքն՝ սա օտարի կողմից տրված անվանում էր։ Իսկ հայերն իրենք իրենց երկիրը կոչում էին այնպես, ինչպես այսօր՝ ՀԱՅԱՍՏԱՆ, բնականաբար՝ տվյալ դարաշրջանին բնորոշ լեզվական ձևավորումներով։ Ավելին՝ Էբլայից հետո նույն տարածաշրջանում գերիշխած Աքքադական կայսրությունում Հայոց պետությունը հայտնի էր արդեն ԱՐՄԱՆՈՒՄ անունով։
Ավելորդ է անգամ ընդգծել, որ ՆՈՒՅՆԱԲՈՎԱՆԴԱԿ տեղեկություններ են փոխանցում նաև հայկական աղբյուրները՝ ի դեմս Մովսես Խորենացի-ի և նրա օգտագործած ավելի հին պատմիչների, ինչպես նաև բաբելոնյան, հունական, ասորական, պարսկական (պահլավական) և այլ աղբյուրների։ Այս ամբողջ պատկերը լրացուցիչ հաստատվում է հնագիտական պեղումներով, ինչպես նաև տոմարագիտական հաշվարկներով․ Հայկյան տոմարի սկիզբը թվագրվում է մ.թ.ա. 2492 թվականի օգոստոսի 10-ով։ Այս ամենի ֆոնին արդեն իսկապես ՈՂՈՐՄԵԼԻ ՏԵՍՔ ՈՒՆԻ տխրահռչակ Միգրացիոն տեսությունը, ըստ որի հայերը Հայկական լեռնաշխարհ են գաղթել Բալկանյան թերակղզուց ընդամենը մ.թ.ա. VI դարի սկզբին՝ մոտավորապես մ.թ.ա. 590-ական թվականներին։
Իրական պատկերը հետևյալն է․ մի կողմում ունենք գենետիկայի, պատմագիտության, աղբյուրագիտության, հնագիտության, տոմարագիտության և բազմաթիվ այլ գիտակարգերի հսկայածավալ ու փոխլրացնող տեղեկատվություն։ Մյուս կողմում՝ ԸՆԴԱՄԵՆԸ ՄԻԱՅՆ Հերոդոտոսի կարճ հաղորդումն այն մասին, թե հայերը զինված էին փռյուգիացիների նման և, ենթադրաբար, կապված էին Բալկանյան տարածքների հետ։
ԳՆԱՍ ԲԱՐՈՎ ԴԵՊԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆ, Միգրացիոն տեսություն։

The American Journal of Human Genetics опубликовал обширный научный отчет, согласно которому армянский народ является ОДНИМ ИЗ ДРЕВНЕЙШИХ НАРОДОВ Западной Азии, который БЫЛ СОЗДАН и СФОРМИРОВАН непосредственно на Армянском нагорье. Из отчета прямо следует, что армяне населяли Армянское нагорье с самого начального этапа, по сути, сознательной истории человечества. Речь идет о шумеро-аккадской эпохе, начало которой датируется примерно 3000-ми годами до н.э.

Теперь вспомним тот факт, который я неоднократно отмечал: именно в этот период армяне упоминаются под своим именем «АЙ» (HA.A) — названием, которое на протяжении последующих более чем 5 тысячелетий оставалось неотъемлемой частью их идентичности. В ту же эпоху упоминается и государственное объединение армян — «АРМЕ», название, которое на протяжении тех же 5 тысячелетий, лишь с незначительными фонетическими изменениями, продолжало сопровождать все основные государственные формирования армян в качестве имени, используемого иностранцами. Примечательно, что Армянское государство называли именем «Арме» жители города-государства Эбла. То есть, это было название, данное извне. Сами же армяне называли свою страну так же, как и сегодня — АЙАСТАН (АРМЕНИЯ), разумеется, с учетом лингвистических особенностей того времени. Более того, в Аккадской империи, господствовавшей в том же регионе после Эблы, Армянское государство было уже известно под именем АРМАНУМ.

Излишне подчеркивать, что ИДЕНТИЧНУЮ информацию передают и армянские источники в лице Мовсеса Хоренаци и использованных им более древних летописцев, а также вавилонские, греческие, ассирийские, персидские (пехлевийские) и другие источники. Вся эта картина дополнительно подтверждается археологическими раскопками, а также календарными расчетами: начало Айкянского календаря датируется 10 августа 2492 года до н.э. На фоне всего этого поистине ЖАЛКИЙ ВИД имеет пресловутая Миграционная теория, согласно которой армяне мигрировали на Армянское нагорье с Балканского полуострова всего лишь в начале VI века до н.э., примерно в 590-х годах до н.э.

Реальная картина такова: с одной стороны, у нас есть колоссальный объем взаимодополняющей информации из области генетики, истории, источниковедения, археологии, хронологии и многих других дисциплин. С другой стороны — ЛИШЬ ТОЛЬКО краткое сообщение Геродота о том, что армяне были вооружены подобно фригийцам и, предположительно, были связаны с балканскими территориями.

ПОКОЙСЯ С МИРОМ, Миграционная теория.

The American Journal of Human Genetics has published an extensive research report, according to which the Armenian people are ONE OF THE OLDEST PEOPLES of Western Asia, CREATED and FORMED right on the Armenian Highlands. The report directly implies that Armenians have inhabited the Armenian Highlands since the very initial stage of humanity’s conscious history, in essence. This refers to the Sumerian-Akkadian era, which dates back to approximately 3000 BC.

Now, let us recall the fact that I have repeatedly mentioned: in this same period, Armenians were mentioned by the name “HAY” (HA.A)—a name that would remain an inseparable part of their identity for more than 5 millennia to follow. The same era also mentions the Armenian state entity, “ARME,” a name that, with only minor phonetic changes, would continue to accompany all major Armenian state formations over the next 5 millennia as a name used by foreigners. It is noteworthy that the inhabitants of the city-state of Ebla called the Armenian state “Arme.” In other words, this was a name given by outsiders. The Armenians themselves, however, called their country as they do today—HAYASTAN—naturally, with the linguistic forms characteristic of that era. Furthermore, in the Akkadian Empire, which dominated the same region after Ebla, the Armenian state was already known by the name ARMANUM.

It is superfluous to emphasize that IDENTICAL information is also conveyed by Armenian sources, represented by Movses Khorenatsi and the more ancient chroniclers he used, as well as by Babylonian, Greek, Assyrian, Persian (Pahlavi), and other sources. This entire picture is further confirmed by archaeological excavations, as well as by calendrical calculations: the beginning of the Haykyan calendar dates back to August 10, 2492 BC. Against this backdrop, the infamous Migration Theory, which claims that Armenians migrated to the Armenian Highlands from the Balkan Peninsula only in the early 6th century BC, approximately in the 590s BC, looks truly PATHETIC.

The real picture is as follows: on one side, we have a massive and complementary body of information from genetics, historiography, source studies, archaeology, chronometry, and many other disciplines. On the other side, there is ONLY Herodotus’s brief account that Armenians were armed like the Phrygians and were presumably linked to the Balkan territories.

Եվրասիայի էթնոքաղաքական քարտեզը 1000 թվականին — этнополитическая карта евразии 1000 г — Ethnopolitical map of Eurasia in 1000

ԱՄԵՆ ԶՏԱՐՅՈՒՆ ՀԱՅ ՍԱ ՊԻՏԻ ԻՄԱՆԱ։

Հայը, որպես տեսակ, իր բոլոր հիմնական բնութագրերով աշխարհում առանձնակի է, եզակի է.

• Չունի արյունակից ազգություններ, ինչպես մյուսները (գերմանական ցեղեր, կովկասյան ցեղեր, սլավոններ, արաբներ և այլն),

• հայերենը չի մտնում ոչ մի լեզվախմբի մեջ՝ առանձնակի է,

• հայերենը միակ լեզուն է, որ ունի 36 հնչյուն (ըստ հների՝ 36 թիվը Տիեզերքն է և գերագույն երդումը),

• Հայոց գիրը տարբերվում է աշխարհի բոլոր գրերից,

• հայն ունի ուրույն մարդաբանական տիպ, որով տարբերվում է մնացած մարդկությունից,

• հայն ունի իր ուրույն գենոտիպը,

• հայն ունի իր առանձնահատուկ ավանդական մշակույթը,

• Հայոց բնօրրան Հայկական լեռնաշխարհը Երկիր մոլորակի այն եզակի տարածքն է, որտեղ համատեղ գոյություն են ունեցել մշակության ենթակա վայրի բույսերը (ցորեն, գարի, հաճար, սիսեռ, ոսպ և այլն), ընտելացման ենթակա վայրի կենդանիները (կով, այծ, ոչխար, խոզ, էշ և այլն) և մարդուն անհրաժեշտ մետաղահանքերը,

• Հայոց բնօրրանն ու կենսատարածքը՝ Հայկական լեռնաշխարհը, սկսած նախապատմական ժամանակներից, արժանացել է առասպելական բնութագրերի և հին աշխարհում ընկալվել որպես արարչության վայր, աստվածների բնակավայր, փրկության երկիր, քաղաքակրթության օջախ և այլն: Աշխարհի որևէ այլ տարածք նման բնութագրերի չի արժանացել:

Ի՞նչ խորհուրդ կա այս ամենի մեջ, ո՞վ, ե՞րբ, ինչո՞ւ է մեզ զատել մյուսներից: Այս ինչուների պատասխանները գտնելուց հետո միայն կորոշակիանա Հայ ազգի ու Հայքի ապագան։

ЭТО ДОЛЖЕН ЗНАТЬ КАЖДЫЙ ЧИСТОКРОВНЫЙ АРМЯНИН. Армянин как биологический вид уникален и выделяется среди других народов своими основными характеристиками: • У него нет родственных по крови национальностей, как у других (германские племена, кавказские народы, славяне, арабы и т.д.); • Армянский язык не входит ни в одну языковую группу — он уникален; • Армянский язык — единственный язык, имеющий 36 звуков (согласно древним представлениям, число 36 — это Вселенная и высшая клятва); • Армянский алфавит отличается от всех алфавитов мира; • У армян есть свой самобытный антропологический тип, которым они отличаются от остального человечества; • У армян есть свой уникальный генотип; • У армян есть своя особенная традиционная культура; • Колыбель армян, Армянское нагорье — это единственное место на планете Земля, где одновременно существовали дикие растения, пригодные для окультуривания (пшеница, ячмень, полба, нут, чечевица и т.д.), дикие животные, пригодные для одомашнивания (корова, коза, овца, свинья, осел и т.д.), и необходимые человеку месторождения металлов; • Колыбель и жизненное пространство армян — Армянское нагорье — с доисторических времен удостаивалось мифических описаний и в древнем мире воспринималось как место творения, обитель богов, страна спасения, очаг цивилизации и т.д. Ни одна другая территория в мире не удостоилась таких характеристик. В чем смысл всего этого, кто, когда и почему отделил нас от остальных? Только после нахождения ответов на эти «почему» прояснится будущее армянской нации и Армении (Айка).

EVERY PURE-BLOODED ARMENIAN MUST KNOW THIS. The Armenian, as a species, is unique in the world due to all its fundamental characteristics: • It has no blood-related nationalities like others do (Germanic tribes, Caucasian tribes, Slavs, Arabs, etc.); • The Armenian language does not belong to any language family; it is distinct; • The Armenian language is the only language that has 36 sounds (according to the ancients, the number 36 represents the Universe and is the supreme oath); • The Armenian alphabet differs from all other alphabets in the world; • The Armenian has a unique anthropological type that distinguishes them from the rest of humanity; • The Armenian has their own unique genotype; • The Armenian has their own distinct traditional culture; • The Armenian Highlands, the cradle of the Armenians, is the unique territory on planet Earth where wild plants suitable for cultivation (wheat, barley, emmer, chickpeas, lentils, etc.), wild animals suitable for domestication (cows, goats, sheep, pigs, donkeys, etc.), and metal deposits necessary for man coexisted; • The Armenian cradle and living space, the Armenian Highlands, has been described in mythical terms since prehistoric times and was perceived in the ancient world as a place of creation, an abode of gods, a land of salvation, a cradle of civilization, etc. No other territory in the world has been characterized in such a way. What is the deeper meaning in all of this? Who, when, and why separated us from the others? Only after finding the answers to these “whys” will the future of the Armenian nation and Armenia (Hayk) become clear.