Ղարաբաղյան Հակամարտություն և Չեչենական Կամավորներ

2006 թվականի հուլիսի 10-ին Ինգուշեթիայում վերացվել է Շամիլ Սալմանի Բասաևը՝ չեչենական սեպարատիստական շարժման առաջնորդ, Չեչենական Իչքերիայի Հանրապետության (ՉԻՀ) ղեկավարներից մեկը (1995–2006) և բրիգադի գեներալ։

Բասաևը, ով հայտնի էր իր մասնակցությամբ մի շարք ահաբեկչական գործողություններին Ռուսաստանի տարածքում, ներառյալ Բուդյոնովսկի (1995), Դուբրովկայի թատրոնի (2002) և Բեսլանի դպրոցի (2004) գրավումները, ընդգրկված էր ՄԱԿ-ի, ԱՄՆ-ի և Եվրամիության ահաբեկիչների ցուցակներում։ Նրա կյանքն ու գործունեությունը, ներառյալ Ղարաբաղում և Աբխազիայում մասնակցությունը, բարդ և հակասական դեր են խաղացել Կովկասի տարածաշրջանի հակամարտություններում։ 

**Մասնակցությունը Ղարաբաղի Հակամարտությանը** 
1991 թվականի վերջին և 1992 թվականի սկզբին Շամիլ Բասաևը մոտ 100 չեչեն կամավորների հետ մասնակցել է Ղարաբաղի հակամարտությանը՝ կռվելով Ադրբեջանի կողմից։ Այս ժամանակաշրջանը համընկնում էր ԽՍՀՄ փլուզման և Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջև Ղարաբաղի շուրջ ծավալված առաջին պատերազմի սկզբի հետ։ Բասաևը ղեկավարել է կամավորական ջոկատը, սակայն, ինչպես ինքն է խոստովանել բաքվի *ANS* հեռուստաընկերությանը տված հարցազրույցում, նա պարտություն է կրել Մարդակերտի (Մարտակերտ) մոտ տեղի ունեցած մարտում։ Նա նշել է, որ «հայերը պատերազմի համար ավելի լավ էին պատրաստված», մինչդեռ ադրբեջանցիները չեն արդարացրել չեչեն կամավորների սպասելիքները։ Բասաևը ընդգծել է, որ Ղարաբաղ է եկել «ոչ թե թալանի կամ ավարի, այլ ջիհադի համար», սակայն տեղում գտել է, որ «ջիհադի որևէ նշան չկա»։ 

**Հասարակական Կարծիք Չեչնիայում** 
Չեչեն կամավորների մասնակցությունը Ղարաբաղի հակամարտությանը բացասաբար է ընկալվել Չեչնիայի բնակչության շրջանում։ Չեչենների մի մասի կարծիքով՝ հայերի դեմ մարտերը Արցախում եղել են Ռուսաստանի շահերից ելնելով։ Նշվում է, որ այդ ժամանակ հայերի դեմ կռվել են նաև ռուսական օդադեսանտային զորքեր՝ Վլադիմիր Շամանովի հրամանատարությամբ։ 

**Աբխազիայի Պատերազմ և Ռուսաստանի Հետ Հարաբերություններ** 
Ղարաբաղյան հակամարտությունից հետո Բասաևը և նրա կամավորները մասնակցել են Աբխազիայի պատերազմին (1992–1993)՝ կռվելով Վրաստանի դեմ՝ Աբխազիայի կողմից։ Այստեղ Բասաևը ստացել է Կովկասի ժողովուրդների կոնֆեդերացիայի (ԿԺԿ) զորքերի փոխգնդապետի կոչում, ղեկավարել է Գագրայի ճակատը և եղել է ԿԺԿ զորքերի կորպուսի հրամանատար։ Աբխազիայի նախագահ Վլադիսլավ Արձինբայի կողմից  նրան շնորհվել է «Հերոս» տիտղոս, և նա նշանակվել է Աբխազիայի պաշտպանության փոխնախարար։ Սակայն Աբխազիայի պատերազմից հետո Բասաևի և Ռուսաստանի ուղիները բաժանվել են, ինչը հանգեցրել է նրա հետագա գործունեությանը Չեչնիայում՝ Ռուսաստանի դեմ։ 

**Եզրակացություն** 
Շամիլ Բասաևի մասնակցությունը Ղարաբաղի հակամարտությանը եղել է կարճատև, բայց նշանակալի՝ նրա սեփական խոստովանությամբ պարտության և ռազմավարական սխալների տեսանկյունից։ Նրա գործունեությունը Ղարաբաղում և Աբխազիայում ցույց է տալիս Կովկասի տարածաշրջանում 1990-ականների սկզբին տեղի ունեցած բարդ աշխարհաքաղաքական խաղերը, որտեղ տարբեր ուժեր, ներառյալ Ռուսաստանը, փորձել են օգտագործել տարածաշրջանային խմբավորումներ իրենց շահերի համար։ Չեչնիայում Բասաևի գործողությունները ընկալվել են որպես Ռուսաստանի շահերին ծառայող քայլեր, ինչը բացասական արձագանք է առաջացրել տեղի բնակչության շրջանում։ Բասաևի մահը 2006 թվականին դարձել է նրա բուռն և հակասական կյանքի վերջակետը։ 

—

### Русский 
** Нагорно-Карабахский Конфликт и Чеченские Добровольцы** 

10 июля 2006 года в Ингушетии был ликвидирован Шамиль Салманович Басаев — чеченский полевой командир, один из лидеров самопровозглашённой Чеченской Республики Ичкерия (ЧРИ) в 1995–2006 годах, бригадный генерал ЧРИ. Басаев, известный своим участием в ряде террористических актов на территории России, включая захват заложников в Будённовске (1995), театральном центре на Дубровке (2002) и школе в Беслане (2004), был внесён в списки террористов ООН, Госдепартамента США и Евросоюза. Его жизнь и деятельность, включая участие в Нагорно-Карабахском конфликте и войне в Абхазии, сыграли сложную и противоречивую роль в конфликтах на Кавказе. 

**Участие в Нагорно-Карабахском Конфликте** 
В конце 1991 — начале 1992 года Шамиль Басаев с отрядом около 100 чеченских добровольцев участвовал в Нагорно-Карабахском конфликте на стороне Азербайджана. Этот период совпал с распадом СССР и началом Первой Карабахской войны между Азербайджаном и Арменией. Басаев возглавлял добровольческий отряд, однако, как он сам признался в интервью бакинской телекомпании *ANS*, потерпел поражение в бою под Мардакертом (Мардакерт). Он отметил, что «армяне были лучше подготовлены к войне», тогда как азербайджанцы не оправдали ожиданий чеченских добровольцев. Басаев подчеркнул, что прибыл в Карабах «не ради грабежа или трофеев, а ради джихада», но на месте обнаружил, что «никаких признаков джихада нет». 

**Общественное Мнение в Чечне** 
Участие чеченских добровольцев в Карабахском конфликте вызвало негативную реакцию среди жителей Чечни. По мнению части чеченцев, бои против армян в Арцахе велись в интересах России. Упоминается, что в тот же период против армян сражались российские десантники под командованием Владимира Шаманова. 

**Война в Абхазии и Отношения с Россией** 
После Карабаха Басаев и его добровольцы приняли участие в грузино-абхазской войне (1992–1993) на стороне Абхазии против Грузии. Там Басаев получил звание подполковника войск Конфедерации горских народов Кавказа (КГНК), командовал Гагрским фронтом и корпусом войск КГНК. Указом президента Абхазии Владислава Ардзинбы ему было присвоено звание Героя Абхазии, и он занял пост заместителя министра обороны Абхазии. Однако после войны в Абхазии пути Басаева и России разошлись, что привело к его последующей деятельности в Чечне против российских властей. 

**Заключение** 
Участие Шамиля Басаева в Нагорно-Карабахском конфликте было краткосрочным, но значимым с точки зрения его собственного признания поражения и стратегических ошибок. Его действия в Карабахе и Абхазии отражают сложные геополитические игры на Кавказе в начале 1990-х, где различные силы, включая Россию, стремились использовать региональные группировки в своих интересах. В Чечне участие Басаева в этих конфликтах воспринималось как служение интересам России, что вызывало негативную реакцию среди местного населения. Его ликвидация в 2006 году стала финальной точкой в его бурной и противоречивой жизни. 

—

### English 
**The Nagorno-Karabakh Conflict and Chechen Volunteers

On July 10, 2006, Shamil Salmanovich Basayev was killed in Ingushetia — a Chechen field commander, a leader of the self-proclaimed Chechen Republic of Ichkeria (ChRI) from 1995 to 2006, and a brigadier general of the ChRI. Basayev, notorious for his involvement in numerous terrorist attacks on Russian soil, including the Budyonnovsk hostage crisis (1995), the Dubrovka theater siege (2002), and the Beslan school attack (2004), was listed as a terrorist by the UN, the U.S. State Department, and the European Union. His life and activities, including his participation in the Nagorno-Karabakh conflict and the Abkhazian war, played a complex and controversial role in the conflicts of the Caucasus region. 

**Involvement in the Nagorno-Karabakh Conflict** 
In late 1991 and early 1992, Shamil Basayev, leading a group of approximately 100 Chechen volunteers, fought on the side of Azerbaijan in the Nagorno-Karabakh conflict. This period coincided with the collapse of the USSR and the onset of the First Karabakh War between Azerbaijan and Armenia. Basayev commanded the volunteer detachment but, as he admitted in an interview with Baku’s *ANS* television channel, suffered a defeat in a battle near Mardakert (Martakert). He noted that “the Armenians were better prepared for war,” while the Azerbaijanis failed to meet the expectations of the Chechen volunteers. Basayev emphasized that he came to Karabakh “not for looting or trophies, but for jihad,” but found “no signs of jihad” upon arrival.  [

**Public Sentiment in Chechnya** 
The participation of Chechen volunteers in the Karabakh conflict was negatively perceived by the Chechen population. Some Chechens believed that fighting against Armenians in Artsakh served Russia’s interests. It is also noted that Russian paratroopers under the command of Vladimir Shamanov fought against Armenians during the same period.  [](https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/354963/)

**Abkhazian War and Relations with Russia** 
Following the Karabakh conflict, Basayev and his volunteers participated in the Georgian-Abkhazian war (1992–1993) on the side of Abkhazia against Georgia. There, Basayev was awarded the rank of lieutenant colonel of the Confederation of Mountain Peoples of the Caucasus (CMPC) forces, commanded the Gagra front, and led a CMPC military corps. By decree of Abkhazian President Vladislav Ardzinba, he was awarded the title of Hero of Abkhazia and appointed deputy minister of defense. However, after the Abkhazian war, Basayev’s path diverged from Russia, leading to his subsequent anti-Russian activities in Chechnya. 

Conclusion
Shamil Basayev’s participation in the Nagorno-Karabakh conflict was brief but significant, particularly in light of his own admission of defeat and strategic miscalculations. His actions in Karabakh and Abkhazia reflect the complex geopolitical dynamics in the Caucasus in the early 1990s, where various forces, including Russia, sought to leverage regional groups for their own interests. In Chechnya, Basayev’s involvement in these conflicts was seen as serving Russian interests, which sparked negative reactions among the local population. His elimination in 2006 marked the end of his turbulent and controversial life. 

—

### Чеченский (Нохчийн мотт)

**Нохч-ГIалгIайн тIом а, Карабахан тIом а

2006 шеран июлан 10-хьа Ингушетийчохь хIаллакйина Шамиль Салманович Басаев — Нохчийн Ичкерин Республикан (ЧРИ) гIуллакххо, 1995-2006 шерашкахь хилла цхьаъ бригадан генерал. Басаев, Российн меттигехь тIеман гIуллакхаш гIовттина, цхьа могIа террорхойн гIуллакхаш йоккху, оцу Будённовскан (1995), Дубровка театран (2002) а, Бесланан школан (2004) гIуллакхаш а, ООН-ан, АЦШ-н а, Европан Союзан а террорхойн могIахь хилла. Цуьнан кхоллам а, гIуллакхаш а, оцу Нохч-ГIалгIайн тIомехь а, Карабахан а, Абхазин а тIаьхьа хилла гIуллакхаш а, Кавказан регионехь тIаьхьа хьаьжира тIемашкахь зулам болуш хилар гайтина.

**Карабахан тIеман гIуллакх** 
1991 шеран тIаьхьа а, 1992 шеран хьалхара а, Шамиль Басаев 100 гергга нохчийн гIуллакххойца Азербайджанан кIоштара тIом бира Карабахан тIемехь. И хан СССР хIаллакйина, Азербайджана а, Армени а цIерашна юкъахь хьалхара Карабахан тIом хьалхаделира. Басаев гIуллакххойн отряд дIахьош хилла, амма, цо хьалхадаьккхина Бакин *ANS* телекомпанина дийцира, Мардакертна гена тIемехь пурба хIоттийра. Цо билгалдаьккхира, «эрсий хIусамаш тIемна лерина хьалха гIовтама хилла», амма азербайджанхой нохчийн гIуллакххойн хьехамашна кIезиг хилира. Басаев дийцира, цо Карабахе дIаяьккхира «кхераман тIом а, цIий а лаца, амма жихIадан», амма меттигехь хьаьжира, «жихIадан ницкъ хIоттийна яц».

**Нохчийчохь массарна тIаьхьа хетарехь** 
Карабахан тIемехь нохчийн гIуллакххойн гIуллакх бохьуш массарна тIаьхьа бIаьргашца хетарехь хIаллакъяла хьийзара. Нохчийн цхьаболчу хьехамашца, Арцахехь эрсий хIусамашна дуьхьала тIом бохьуш, Оьрсийчоьнан интересашна гIуллакх бира. Цул хан йукъахь эрсий десантан отрядех, Владимир Шамановн дIахьош, эрсий хIусамашна дуьхьала тIом бира, бохуш билгалдаьккхира.

**Абхазин тIом а, Оьрсийчоьнца хIусамаш** 
Карабахан тIомах лахьа, Басаев а, цуьнан гIуллакххой а Абхазин тIемехь (1992–1993) Грузина дуьхьала Абхазин кIоштара тIом бира. Цу меттигехь цо Кавказан халкъашна Конфедерацин (КГНК) тIеман подполковникан сан хIоттийра, Гагрин фронт дIахьош, КГНК-н тIеман корпусан дIахьош хилла. Абхазин президенто Владислав Ардзинбана указаца цунна «ГIалгIайн БIаьстенан» цIе хIоттийра, Абхазин хьалхархоьнан министрнашна юкъахь хIоттийра. Амма Абхазин тIомах лахьа Басаевн а, Оьрсийчоьн а некъаш бен белира, цул тIаьхьа цо Оьрсийчоьн дуьхьала тIом бира Нохчийчохь.

**Кхетам** 
Шамиль Басаевн Карабахан тIемехь гIуллакх кIезиг хан йоьрзу хилла, амма цуьнан сийлахь хьехамца пурба а, стратегин гIалат а хиларна хьалха хIоттийра. Цуьнан Карабахехь а, Абхазехь а гIуллакхаш 1990-гIа шерашкахь Кавказехь хилла зулам болуш геополитикан гIуллакхаш гайтина, уьшца Оьрсийчоьн а цхьаболчу гIуллакххойн а интересаш тIаьхьабуьйлура. Нохчийчохь Басаевн и гIуллакхаш Оьрсийчоьнан интересашна гIуллакх бохуш хетарехь хьийзара, массарна тIаьхьа хIаллакъяла хьоьжуш хилла. Цуьнан хIаллакйина 2006 шарахь цуьнан зулам болуш а, хьалхара а кхан йоьрзу хиларна кIезиг хьаьжира.

—

### Азербайджанский (Azərbaycan dili)

**Qarabağ Münaqişəsi və Çeçen Könüllüləri

2006-cı il iyulun 10-da İnquşetiyada Şamil Salmanoviç Basayev məhv edildi — Çeçen İчкеriya Respublikasının (ÇİR) liderlərindən biri, 1995-2006-cı illərdə briqada generalı. Basayev Rusiyada bir sıra terror aktlarına, o cümlədən Budyonnıvsk (1995), Dubrovka teatrı (2002) və Beslan məktəbi (2004) girov götürmələrinə görə məşhur idi və BMT, ABŞ və Avropa İttifaqının terrorçular siyahısına daxil edilmişdi. Onun həyatı və fəaliyyəti, o cümlədən Dağlıq Qarabağ və Abxaziyada iştirakı, Qafqaz regionundakı münaqişələrdə mürəkkəb və ziddiyyətli rol oynadı.

**Dağlıq Qarabağ Münaqişəsində İştirak** 
1991-ci ilin sonu və 1992-ci ilin əvvəlində Şamil Basayev təxminən 100 çeçen könüllüdən ibarət dəstə ilə Dağlıq Qarabağ münaqişəsində Azərbaycan tərəfində döyüşdü. Bu dövr SSRİ-nin dağılması və Azərbaycanla Ermənistan arasında Birinci Qarabağ Müharibəsinin başlanğıcı ilə üst-üstə düşdü. Basayev könüllü dəstəyə rəhbərlik etdi, lakin Bakının *ANS* telekanalına verdiyi müsahibədə etiraf etdi ki, Mardakert (Martakert) yaxınlığında döyüşdə məğlub oldu. O, qeyd etdi ki, “ermənilər müharibəyə daha yaxşı hazırlaşmışdılar”, azərbaycanlılar isə çeçen könüllülərin gözləntilərini doğrultmadı. Basayev vurğuladı ki, Qarabağa “talan və ya qənimət üçün deyil, cihad üçün” gəlib, lakin yerində “cihadın heç bir əlamətini” görməyib.

**Çeçenistanda İctimai Rəy** 
Çeçen könüllülərinin Qarabağ münaqişəsində iştirakı Çeçenistan əhalisi tərəfindən mənfi qarşılandı. Bəzi çeçenlərin fikrincə, Artsaxda ermənilərə qarşı döyüşlər Rusiyanın maraqlarına xidmət edirdi. Həmin dövrdə ermənilərə qarşı Vladimir Şamanovun komandanlığı altında rus desant qoşunları da döyüşürdüyü qeyd olunur.

**Abxaziya Müharibəsi və Rusiya ilə Münasibətlər** 
Qarabağ münaqişəsindən sonra Basayev və könüllüləri Gürcüstan-Abxaziya müharibəsində (1992–1993) Gürcüstana qarşı Abxaziya tərəfində döyüşdülər. Orada Basayev Qafqaz Xalqları Konfederasiyasının (QXK) qoşunlarında podpolkovnik rütbəsi aldı, Gagra cəbhəsinə rəhbərlik etdi və QXK qoşunlarının korpusunu idarə etdi. Abxaziya prezidenti Vladislav Ardzınbanın fərmanı ilə ona “Qəhrəman” adı verildi və Abxaziyanın müdafiə nazirinin müavini təyin olundu. Lakin Abxaziya müharibəsindən sonra Basayevin və Rusiyanın yolları ayrıldı və o, Çeçenistanda Rusiyaya qarşı fəaliyyətə başladı.

**Nəticə** 
Şamil Basayevin Dağlıq Qarabağ münaqişəsində iştirakı qısa müddətli, lakin öz etirafı ilə məğlubiyyət və strateji səhvlər baxımından əhəmiyyətli idi. Onun Qarabağ və Abxaziyadakı fəaliyyətləri 1990-cı illərin əvvəllərində Qafqazdakı mürəkkəb geosiyasi oyunları əks etdirir, burada Rusiya da daxil olmaqla müxtəlif qüvvələr öz maraqları üçün regional qruplardan istifadə etməyə çalışırdı. Çeçenistanda Basayevin bu münaqişələrdə iştirakı Rusiyanın maraqlarına xidmət kimi qəbul olundu və yerli əhali arasında mənfi reaksiyaya səbəb oldu. Onun 2006-cı ildə məhv edilməsi onun fırtınalı və ziddiyyətli həyatının son nöqtəsi oldu.

—