1991 թվականի օգոստոսի հեղաշրջումը և դրա ազդեցությունը Արցախի հակամարտության վրա

1991 թվականի օգոստոսի 18-ին Ղրիմի Ֆորոս ամառանոցում ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը, ով այդ ժամանակ արձակուրդում էր, մեկուսացվեց խորհրդային անվտանգության ծառայությունների կողմից: Հաջորդ օրը՝ օգոստոսի 19-ին, ստեղծվեց Արտակարգ դրության պետական կոմիտեն (ГКЧП), որը փորձեց վերականգնել ԽՍՀՄ-ում կոմունիստական վերահսկողությունը՝ հայտարարելով արտակարգ դրություն ամբողջ երկրում:

Այդ ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղում արդեն գործում էր արտակարգ դրություն՝ կապված հայ-ադրբեջանական հակամարտության սրման հետ: Այս իրադարձությունները և դրանց ձախողումը դարձան կարևոր խթան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (Արցախ) հռչակման համար 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին:

Օգոստոսի հեղաշրջումը և Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտություն
1980-ականների վերջին ԽՍՀՄ-ում «Պերեստրոյկայի» քաղաքականությունը խթանեց ազգային շարժումները, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղում: 1988 թվականին հայերը սկսեցին պահանջել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի վերամիավորումը Հայաստանի հետ, ինչը հանգեցրեց Բաքվի կոշտ արձագանքին: 1991 թվականին հակամարտությունն արդեն վերածվել էր բացահայտ առճակատման՝ բռնություններով, էթնիկ զտումներով և խորհրդային զորքերի միջամտությամբ:

Հեղաշրջման ձախողումը, որը ղեկավարվում էր Գենադի Յանաևի և Վլադիմիր Կրյուչկովի կողմից, թուլացրեց ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունները: Բորիս Ելցինի՝ Ռուսաստանի նախագահի, հաղթանակը հեղաշրջման դեմ խորհրդանշում էր կոմունիստական վերահսկողության վերջը: Սա առիթ դարձավ ԽՍՀՄ հանրապետությունների համար՝ հայտարարելու իրենց անկախությունը: Լեռնային Ղարաբաղում հայ բնակչությունը, օգտվելով կենտրոնական իշխանության թուլացումից, սեպտեմբերի 2-ին հռչակեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (ԼՂՀ): Այս քայլը դարձավ պատասխան Բաքվի կողմից հայերի նկատմամբ իրականացվող ճնշումներին և խորհրդային ռեպրեսիվ մեքենայի գործողություններին:

ԽՍՀՄ զինված ուժերի և ՕՄՕՆ-ի գործողությունները
1988-1991 թվականներին Լեռնային Ղարաբաղում խորհրդային զինված ուժերն և ՕՄՕՆ-ի ստորաբաժանումները ներգրավված էին բռնությունների մեջ, որոնք հաճախ ուղղված էին հայ բնակչության դեմ: 1991 թվականի գարնանը «Կոլցո» (Օղակ) գործողության շրջանակներում խորհրդային զորքերը, Ադրբեջանի ՕՄՕՆ-ի հետ համատեղ, իրականացրին հայկական գյուղերի դեպորտացիա՝ նպատակ ունենալով «մաքրել» տարածքը հայերից: Գետաշեն և Մարտունաշեն գյուղերում տեղի ունեցան ջարդեր, սպանություններ և բռնի տեղահանություններ: Ըստ Human Rights Watch-ի տվյալների՝ այս գործողությունների ընթացքում սպանվել են տասնյակ հայեր, իսկ հարյուրավոր մարդիկ բռնի կերպով տեղահանվել են:

Խորհրդային զորքերի գործողությունները հաճախ քողարկվում էին որպես «կարգուկանոնի վերականգնում», սակայն դրանք նպաստում էին հակամարտության սրմանը: ՕՄՕՆ-ի ստորաբաժանումները, հատկապես Ռիգայի և Բաքվի ՕՄՕՆ-ը, հայտնի էին իրենց դաժանությամբ: 1990-1991 թվականներին Բաքվում հայերի դեմ կազմակերպված ջարդերը, որոնց մասնակցում էին նաև խորհրդային ուժային կառույցները, խորացրին հայերի անվստահությունը ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունների նկատմամբ:

Հետևանքներ
Հեղաշրջման ձախողումը արագացրեց ԽՍՀՄ փլուզումը, ինչը հնարավորություն տվեց ԼՂՀ-ին ամրապնդել իր դիրքերը: 1991 թվականի դեկտեմբերին ԽՍՀՄ-ի պաշտոնական լուծարումը Բելովեժի համաձայնագրերով նշանակում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը դուրս եկավ խորհրդային վերահսկողությունից՝ վերածվելով լայնամասշտաբ պատերազմի Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև: 1992-1994 թվականների Առաջին Ղարաբաղյան պատերազմը դարձավ այս իրադարձությունների տրամաբանական շարունակությունը:

Այսպիսով, 1991 թվականի օգոստոսի հեղաշրջումը ոչ միայն ազդեց ԽՍՀՄ-ի ճակատագրի վրա, այլև կտրուկ փոխեց Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության ընթացքը՝ հանգեցնելով ԼՂՀ-ի հռչակմանը և դրա հետագա պայքարին անկախության համար:

—

### Russian
Три дня, изменившие Кавказ: Августовский путч 1991 года и Карабахский конфликт

18 августа 1991 года на государственной даче в Форосе, Крым, президент СССР Михаил Горбачёв, находившийся в отпуске, был изолирован сотрудниками КГБ. На следующий день, 19 августа, был создан Государственный комитет по чрезвычайному положению (ГКЧП), который объявил о введении чрезвычайного положения по всему Советскому Союзу. До этого чрезвычайное положение уже действовало в Нагорном Карабахе из-за обострения армяно-азербайджанского конфликта. Неудача путча и предшествующие ему события ускорили политическую развязку в конфликте между Баку и Степанакертом, приведя к провозглашению Нагорно-Карабахской Республики (НКР) 2 сентября 1991 года.

Августовский путч и Карабахский конфликт
К концу 1980-х годов политика «перестройки» Горбачёва привела к подъёму национальных движений в СССР. В Нагорном Карабахе армяне начали требовать воссоединения автономной области с Арменией, что вызвало жёсткую реакцию Баку. К 1991 году конфликт перерос в открытое противостояние с применением насилия, этническими чистками и вмешательством советских войск. Августовский путч, организованный консервативными силами под руководством Геннадия Янаева и Владимира Крючкова, стал попыткой предотвратить распад СССР и подписание нового Союзного договора, который должен был трансформировать СССР в конфедерацию суверенных государств.

Провал путча, во многом благодаря сопротивлению президента РСФСР Бориса Ельцина и массовым протестам в Москве, ослабил центральную власть СССР. Это создало вакуум власти, которым воспользовались республики, включая Армению и Азербайджан. В Нагорном Карабахе армянское население, столкнувшееся с репрессиями со стороны Баку и советских сил, увидело в ослаблении Москвы возможность для решительных действий. 2 сентября 1991 года была провозглашена НКР, что стало ответом на эскалацию насилия и попытки Баку подавить армянское самоопределение.

Преступные действия ВС СССР и ОМОНа
В 1988–1991 годах советские вооружённые силы (ВС) и отряды ОМОНа активно участвовали в карабахском конфликте, часто поддерживая азербайджанскую сторону. Весной 1991 года операция «Кольцо», проведённая советскими войсками совместно с азербайджанским ОМОНом, была направлена на депортацию армян из сёл Нагорного Карабаха. В деревнях Геташен и Мартунашен произошли массовые убийства и насильственные выселения. По данным Human Rights Watch, в ходе операции погибло несколько десятков армян, а сотни были депортированы. Эти действия сопровождались грабежами, изнасилованиями и разрушением армянских населённых пунктов.

ОМОН, особенно бакинский, прославился своей жестокостью. В 1990 году в Баку произошли погромы армян, в которых участвовали не только местные радикалы, но и силовые структуры, подконтрольные советским властям. Эти события усилили недоверие армян к центральной власти СССР, что подтолкнуло их к провозглашению НКР. Советские войска, действуя под предлогом «восстановления порядка», часто способствовали эскалации конфликта, а не его урегулированию.

Последствия
Провал путча ускорил распад СССР, завершившийся подписанием Беловежских соглашений в декабре 1991 года. Это вывело Карабахский конфликт из-под контроля Москвы, превратив его в полномасштабную войну между Арменией и Азербайджаном в 1992–1994 годах. Провозглашение НКР стало важным шагом в борьбе армян за самоопределение, хотя и привело к дальнейшей эскалации конфликта.

Августовский путч 1991 года стал переломным моментом не только для СССР, но и для Нагорного Карабаха, определив дальнейший ход борьбы за независимость региона.

—

English
A Turning Point in the Caucasus: The August 1991 Coup and Its Impact on the Nagorno-Karabakh Conflict

On August 18, 1991, Soviet President Mikhail Gorbachev, vacationing at his state dacha in Foros, Crimea, was isolated by KGB operatives. The next day, August 19, the State Committee on the State of Emergency (GKChP) was formed, declaring a nationwide state of emergency. Prior to this, a state of emergency had already been in place in Nagorno-Karabakh due to the escalating Armenian-Azerbaijani conflict. The failed coup and the preceding events in the region accelerated the political resolution of the conflict between Baku and Stepanakert, leading to the proclamation of the Nagorno-Karabakh Republic (NKR) on September 2, 1991.

The August Coup and the Nagorno-Karabakh Conflict
By the late 1980s, Gorbachev’s “perestroika” policy had sparked national movements across the USSR. In Nagorno-Karabakh, Armenians demanded reunification with Armenia, provoking a harsh response from Baku. By 1991, the conflict had escalated into open violence, ethnic cleansing, and Soviet military intervention. The August coup, led by conservative figures like Gennady Yanayev and Vladimir Kryuchkov, aimed to prevent the dissolution of the USSR and block the signing of a new Union Treaty that would transform the Soviet Union into a confederation of sovereign states.

The coup’s failure, largely due to resistance from Russian President Boris Yeltsin and mass protests in Moscow, severely weakened the Soviet central authority. This power vacuum emboldened Soviet republics to assert their independence. In Nagorno-Karabakh, the Armenian population, facing repression from Baku and Soviet forces, seized the opportunity to declare the NKR on September 2, 1991. This move was a direct response to escalating violence and Baku’s attempts to suppress Armenian self-determination.

Criminal Actions of Soviet Armed Forces and OMON
Between 1988 and 1991, Soviet Armed Forces (VS) and OMON units were heavily involved in the Nagorno-Karabakh conflict, often siding with Azerbaijan. In spring 1991, Operation “Ring” saw Soviet troops and Azerbaijani OMON forcibly deport Armenians from villages like Getashen and Martunashen. According to Human Rights Watch, these operations resulted in dozens of Armenian deaths and the forced displacement of hundreds. The actions were marked by looting, sexual violence, and the destruction of Armenian settlements.

OMON units, particularly those from Riga and Baku, gained notoriety for their brutality. In 1990, anti-Armenian pogroms in Baku, involving local radicals and Soviet-aligned forces, claimed numerous lives and deepened Armenian distrust of Moscow. These actions, often justified as “restoring order,” fueled the conflict rather than resolving it, pushing Armenians toward declaring the NKR.

Consequences
The coup’s failure hastened the USSR’s collapse, formalized by the Belovezh Accords in December 1991. This removed the Karabakh conflict from Soviet control, transforming it into a full-scale war between Armenia and Azerbaijan from 1992 to 1994. The NKR’s proclamation marked a critical step in the Armenian struggle for self-determination, though it escalated the conflict further.

The August 1991 coup was a pivotal moment, not only for the USSR’s fate but also for shaping the trajectory of the Nagorno-Karabakh conflict.

—

### Azerbaijani
Qafqazda Dönüm Nöqtəsi: 1991-ci ilin Avqust çevrilişi və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə təsiri

1991-ci il avqustun 18-də Krımın Foros şəhərindəki dövlət bağ evində tətildə olan SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçov DTK əməkdaşları tərəfindən təcrid olundu. Növbəti gün, avqustun 19-da Fövqəladə Vəziyyət üzrə Dövlət Komitəsi (GKÇP) yaradıldı və ölkə daxilində fövqəladə vəziyyət elan etdi. Bu vaxta qədər Dağlıq Qarabağda erməni-azərbaycan münaqişəsinin kəskinləşməsi səbəbindən artıq fövqəladə vəziyyət qüvvədə idi. Çevrilişin uğursuzluğu və ondan əvvəlki hadisələr Bakı ilə Stepanakert arasındakı münaqişənin siyasi həllini sürətləndirdi və 1991-ci il sentyabrın 2-də Dağlıq Qarabağ Respublikasının (DQR) elan edilməsinə səbəb oldu.

#### Avqust çevrilişi və Dağlıq Qarabağ münaqişəsi
1980-ci illərin sonlarında Qorbaçovun “perestroyka” siyasəti SSRİ-də milli hərəkatları alovlandırdı. Dağlıq Qarabağda ermənilər muxtar vilayətin Ermənistanla birləşdirilməsini tələb etdilər ki, bu da Bakının sərt reaksiyasına səbəb oldu. 1991-ci ilə qədər münaqişə zorakılıq, etnik təmizləmə və sovet qoşunlarının müdaxiləsi ilə açıq qarşıdurmaya çevrildi. Gennadi Yanayev və Vladimir Kryuçkov kimi konservativ fiqurların rəhbərlik etdiyi avqust çevrilişi SSRİ-nin dağılmasının və yeni İttifaq Müqaviləsinin imzalanmasının qarşısını almağa çalışdı.

Çevrilişin Rusiya prezidenti Boris Yeltsinin müqaviməti və Moskvadakı kütləvi etirazlar səbəbindən uğursuzluğa düçar olması SSRİ mərkəzi hakimiyyətini zəiflətdi. Bu, respublikaların, o cümlədən Ermənistan və Azərbaycanın müstəqillik elan etməsi üçün imkanlar yaratdı. Dağlıq Qarabağda erməni əhalisi Bakının repressiyaları və sovet qüvvələrinin hərəkətləri ilə üzləşərək, sentyabrın 2-də DQR elan etdi. Bu, Bakının erməni özünüdərkini boğmaq cəhdlərinə cavab idi.

SSRİ Silahlı Qüvvələri və OMON-un cinayət əməlləri
1988–1991-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələri (VS) və OMON bölmələri Dağlıq Qarabağ münaqişəsində fəal iştirak edirdilər və çox vaxt Azərbaycan tərəfini dəstəkləyirdilər. 1991-ci ilin yazında “Halqa” əməliyyatı çərçivəsində sovet qoşunları və Azərbaycan OMON-u erməniləri Qetaşen və Martunaşen kəndlərindən zorla köçürmüşdür. Human Rights Watch-ın məlumatlarına görə, bu əməliyyatlar zamanı onlarla erməni öldürülmüş, yüzlərlə insan isə məcburi köçürülmüşdür. Bu hərəkətlər talan, zorlama və erməni yaşayış məntəqələrinin dağıdılması ilə müşayiət olunurdu.

Riqa və Bakı OMON bölmələri xüsusilə qəddarlıqları ilə tanınırdı. 1990-cı ildə Bakıda ermənilərə qarşı poqromlar yerli radikallar və sovet hakimiyyətinə bağlı qüvvələr tərəfindən həyata keçirildi. Bu hadisələr ermənilərin Moskvaya inamını sarsıtdı və DQR-in elan edilməsinə təkan verdi. Sovet qoşunları “nizamın bərpası” bəhanəsi ilə hərəkət etsə də, əslində münaqişəni alovlandırırdı.

Nəticələr
Çevrilişin uğursuzluğu 1991-ci ilin dekabrında Belovej razılaşmaları ilə rəsmiləşən SSRİ-nin dağılmasını sürətləndirdi. Bu, Dağlıq Qarabağ münaqişəsini Moskvanın nəzarətindən çıxararaq, 1992–1994-cü illərdə Ermənistan və Azərbaycan arasında tam miqyaslı müharibəyə çevirdi. DQR-in elan edilməsi ermənilərin öz müqəddəratını təyin etmək uğrunda mübarizəsində mühüm addım oldu, lakin münaqişəni daha da kəskinləşdirdi.

1991-ci ilin avqust çevrilişi təkcə SSRİ-nin taleyinə deyil, həm də Dağlıq Qarabağın müstəqillik uğrunda mübarizəsinin gedişatına təsir etdi.