1974 թվականի հունվարի 22-ին Երևանում ծնվեց Արսեն Ռոբերտի Գրիգորյանը՝ հայ ժողովրդական երգերի մեկնաբան, Հայաստանի վաստակավոր արտիստ, որի ձայնը դարձավ հայկական ավանդական երաժշտության խորհրդանիշը:

Ասո անունով հայտնի դարձած արտիստը 1991-ին ավարտեց Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան թիվ 84 միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև 1991-1994 թվականներին սովորեց Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում՝ Վլադիմիր Խաչատրյանի դասարանում, իսկ 1997-2002 թվականներին շարունակեց կրթությունը Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում՝ Սվետլանա Կոլոսարյանի և Ռուբեն Մաթևոսյանի մոտ, ասպիրանտուրան ավարտելով 2004-ին Արզաս Ոսկանյանի ղեկավարությամբ: 2004-ից դասավանդում է կոնսերվատորիայի ժողովրդական երգեցողության ամբիոնում: 2001-ին «Սայաթ-Նովա» մրցանակաբաշխության ժամանակ արժանացավ առաջին մրցանակի և «Տարվա ժողովրդական երգիչ» կոչմանը: 2008 և 2025 թվականներին մասնակցեց Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության «Երկու աստղ» նախագծին: 2008-ի նոյեմբերին ստեղծեց «Երգող թվեր» մուլտֆիլմը: Համերգներով շրջագայել է ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում, Եվրոպայում, Հեռավոր և Մերձավոր Արևելքում, Հարավային Ամերիկայում՝ նկարահանելով վեց տեսահոլովակ: Արսեն Գրիգորյանը (Ասո) մնաց որպես երգիչ, որի ձայնը կյանք տվեց հայկական ժողովրդական երգերին՝ դարձնելով դրանք ժամանակակից և հավերժ:

Русская версия

Создатель народной песни и мультфильма «Поюшие числа»

22 января 1974 года в Ереване родился Арсен Робертович Григорян, известный как Асо — исполнитель армянских народных песен, Заслуженный артист Армении, чей голос стал символом современной армянской традиционной музыки. Асо окончил среднюю школу №84 имени Хачатура Абовяна в 1991 году, затем в 1991–1994 годах учился в Музыкальном училище имени Романоса Меликяна в классе Владимира Хачатряна, а в 1997–2002 годах продолжил образование в Ереванской государственной консерватории имени Комитаса — сначала у Светланы Колосарян по оперному пению, а с 3-го курса — у Рубена Матевосана по народному пению, аспирантуру окончил в 2004 году под руководством Арзаса Восканяна. С 2004 года преподаёт на кафедре народного пения консерватории. В 2001 году на ежегодной премии «Саят-Нова» получил первую премию и звание «Народный певец года». В 2008 и 2025 годах участвовал в проекте «Две звезды» Общественного телевидения Армении. В ноябре 2008 года создал мультфильм «Поюшие числа». С гастролями выступал в США, России, Европе, на Дальнем и Ближнем Востоке, в Южной Америке, сняв шесть видеоклипов. Арсен Григорян (Асо) остался как певец, чей голос оживил армянские народные песни, сделав их современными и вечными.

English Version

Creator of Folk Song and the “Singing Numbers” Cartoon

On January 22, 1974, in Yerevan, Arsen Roberti Grigoryan, known as Aso, was born — an Armenian performer of folk songs, Honored Artist of Armenia, whose voice became a symbol of contemporary Armenian traditional music. Aso graduated from Yerevan Secondary School No. 84 named after Khachatur Abovyan in 1991, then studied from 1991–1994 at the Romanos Melikyan Music College in Vladimir Khachatryan’s class, and from 1997–2002 continued at the Komitas State Conservatory of Yerevan — initially under Svetlana Kolosaryan in opera singing, and from the 3rd year under Ruben Matevosyan in folk singing, completing his postgraduate studies in 2004 under Arzas Voskanyan. Since 2004, he has taught at the conservatory’s folk singing department. In 2001, at the annual Sayat-Nova awards, he won first prize and the title of “Folk Singer of the Year.” In 2008 and 2025, he participated in the “Two Stars” project of Public Television of Armenia. In November 2008, he created the cartoon “Singing Numbers.” He toured with concerts in the USA, Russia, Europe, the Far and Middle East, and South America, shooting six music videos. Arsen Grigoryan (Aso) remains as a singer whose voice brought Armenian folk songs to life, making them modern and eternal.

1. 1974 թվականի հունվարի 22. Արսեն Գրիգորյան (Ասո). Հայկական ժողովրդական երգի անմահ ձայնը
2. Ասո՝ Արսեն Գրիգորյան. Երևանից մինչև աշխարհի բեմեր՝ Սայաթ-Նովայի ժառանգորդը
3. Հայաստանի վաստակավոր արտիստ Ասո. Ժողովրդական երգի և «Երգող թվերի» ստեղծողը

1. 22 января 1974 года: Арсен Григорян (Асо). Бессмертный голос армянской народной песни
2. Асо — Арсен Григорян: От Еревана до мировых сцен — наследник Саят-Новы
3. Заслуженный артист Армении Асо: Создатель народной песни и мультфильма «Поюшие числа»

1. January 22, 1974: Arsen Grigoryan (Aso). The Immortal Voice of Armenian Folk Song
2. Aso — Arsen Grigoryan: From Yerevan to World Stages — Heir to Sayat-Nova
3. Honored Artist of Armenia Aso: Creator of Folk Song and the “Singing Numbers” Cartoon

Հունվսրի  21-ին, 1924 թ., մահացավ Վ.Ի. Լենինը՝ բոլշևիկների առաջնորդը, ով դարձավ Հայաստանի ճակատագրի առանցքային դեմքերից մեկը 20-րդ դարի սկզբին:

1920 թվականին, երբ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ճգնաժամի մեջ էր թուրքական բանակի հարվածների տակ, Լենինը խաղադրույք կատարեց խորհրդայնացման վրա: 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Կարմիր բանակը մտավ Երևան, և Հայաստանը դարձավ խորհրդային: Սա փրկեց երկիրը լիակատար կործանումից, բայց ինչ գնով:
Լենինը դաշնակիցներ էր փնտրում և գտավ նրանց Մուստաֆա Քեմալի դեմքով: Խորհրդային Ռուսաստանը Թուրքիային աջակցեց զենքով և ոսկով՝ հույս ունենալով հեղափոխական դաշինք կնքել: Արդյունքում՝ Մոսկվայի (1921) և Կարսի պայմանագրերով Թուրքիային հանձնվեցին Կարսը, Արդահանը և սուրբ Արարատը: Նախիջևանը բաժին հասավ Ադրբեջանին: Հայաստանը, զրկվելով իր պատմական հողերից, մնաց սահմաններում, որոնք հեռու էին ազգային ձգտումներից:
Ոմանց համար Լենինը փրկիչ է, ով պատերազմների կրակի մեջ պահպանեց հայկական պետականությունը: Մյուսների համար՝ պրագմատիկ, ով զոհաբերեց Արարատը Քեմալի հետ դաշինքի համար: Խորհրդայնացումը Հայաստանին տվեց կայունություն ԽՍՀՄ կազմում, բայց կորուստների ցավը մնաց հավերժ:
Լենինն ու Հայաստանը՝ ընտրության պատմություն է գոյատևման և երազանքի միջև, որտեղ հաղթանակը խառնվեց դառնության հետ:

On 01-21 1924, V.I. Lenin, the Bolshevik leader, died, becoming a pivotal figure in Armenia’s fate in the early 20th century. In 1920, as the First Republic of Armenia was collapsing under Turkish military assaults, Lenin opted for Sovietization. On December 2, 1920, the Red Army entered Yerevan, and Armenia became Soviet. This saved the country from total destruction, but at what cost?
Lenin sought allies and found them in Mustafa Kemal. Soviet Russia supported Turkey with weapons and gold, hoping for a revolutionary alliance. The result was the Moscow (1921) and Kars treaties, which ceded Kars, Ardahan, and sacred Mount Ararat to Turkey. Nakhichevan was given to Azerbaijan. Armenia, stripped of historic lands, was left with borders far from national aspirations.
For some, Lenin is a savior who preserved Armenian statehood amid the flames of war. For others, he is a pragmatist who sacrificed Ararat for an alliance with Kemal. Sovietization brought Armenia stability within the USSR, but the pain of losses lingered forever.
Lenin and Armenia—a story of choosing between survival and dreams, where victory was bittersweet.

21 января 1924 года скончался В.И.Ленин, вождь большевиков, стал ключевой фигурой в судьбе Армении в начале XX века. В 1920 году, когда Первая Республика Армения агонизировала под ударами турецкой армии, Ленин сделал ставку на советизацию. 2 декабря 1920 года Красная Армия вошла в Ереван, и Армения стала советской. Это спасло страну от полного разгрома, но какой ценой?
Ленин искал союзников и нашел их в Мустафе Кемале. Советская Россия поддержала Турцию оружием и золотом, надеясь на революционный альянс. Итог — Московский (1921) и Карсский договоры, отдавшие Турции Карс, Ардаган и священный Арарат. Нахичеван достался Азербайджану. Армения, лишенная исторических земель, осталась в границах, далеких от национальных чаяний.
Для одних Ленин — спаситель, сохранивший армянскую государственность в огне войн. Для других — прагматик, пожертвовавший Араратом ради союза с Кемалем. Советизация дала Армении стабильность в составе СССР, но боль утрат осталась навсегда.
Ленин и Армения — история выбора между выживанием и мечтой, где победа смешалась с горечью.

Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյան ծնվել է 1961 թվականի հունվարի 21-ին Դամխլու գյուղում (Լեռնային Ղարաբաղ)՝ պաշտպանության բանակի գեներալ-մայոր (2004), Արցախյան ազատամարտի մասնակից, ով իր կյանքը նվիրել է հայրենիքի պաշտպանությանը և զինված ուժերի զարգացմանը։

1988–1992 թվականներին եղել է Ձայլու գյուղի կամավորական ջոկատի ազատամարտիկ։ 1992–1993 թվականներին՝ Մարտակերտի Պաշտպանության շտաբի հրետանային դիվիզիոնի հրամանատար, ապա՝ հրետանու պետ։ 1994–1996 թվականներին՝ Պաշտպանության բանակի հրետանու շտաբի պետ, 1996–1997 թվականներին՝ Մարտակերտի Պաշտպանության շտաբի հրետանու պետ, 1997–1999 թվականներին՝ Պաշտպանության բանակի լեռնահրաձգային դիվիզիայի խառը հրետանային գնդի հրամանատար, 2000 թվականից՝ Պաշտպանության բանակի հրամանատարի տեղակալ։

Ավարտել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտը (1982)։ Նրա ռազմական կարիերան սկսվել է Արցախյան առաջին պատերազմի առաջին օրերից և շարունակվել է մինչև բարձրաստիճան պաշտոններ։

Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյանը մնաց Դամխլուից մինչև Արցախի պաշտպանության բանակի բարձունքներ տանող կամուրջը՝ իր անձնվեր ծառայությամբ, հրետանային գիտելիքներով և հայրենասիրությամբ ոգեշնչելով սերունդներին հայրենիքի պաշտպանության և զինվորական արվեստի խորքերով։

Русский

патриот-артиллерист и генерал

Владик Рубенович Хачатрян родился 21 января 1961 года в селе Дамхлу (Нагорный Карабах) — генерал-майор Армии обороны Нагорного Карабаха (2004), участник Карабахской освободительной войны, посвятивший свою жизнь защите Родины и развитию вооружённых сил.

В 1988–1992 годах был бойцом добровольческого отряда села Дзайлу. В 1992–1993 годах — командир артиллерийского дивизиона штаба обороны Мартакерта, затем — начальник артиллерии. В 1994–1996 годах — начальник штаба артиллерии Армии обороны, в 1996–1997 годах — начальник артиллерии штаба обороны Мартакерта, в 1997–1999 годах — командир смешанного артиллерийского полка горно-стрелковой дивизии Армии обороны, с 2000 года — заместитель командующего Армией обороны.

Окончил Степанакертский педагогический институт (1982). Его военная карьера началась с первых дней Карабахской войны и продолжилась до высоких командных должностей.

Владик Рубенович Хачатрян остался мостом от Дамхлу до вершин Армии обороны Арцаха — своей самоотверженной службой, артиллерийскими знаниями и патриотизмом, вдохновляя поколения глубинами защиты Родины и военного искусства.

English

Patriot Artilleryman and General

Vladik Rubenovich Khachatryan was born on January 21, 1961, in the village of Damkhlu (Nagorno-Karabakh) — Major General of the Nagorno-Karabakh Defense Army (2004), participant in the Karabakh Liberation War, who dedicated his life to defending the homeland and developing the armed forces.

In 1988–1992 he was a freedom fighter in the volunteer detachment of the village of Dzaylu. In 1992–1993 — commander of the artillery division of the Martakert Defense Headquarters, then — chief of artillery. In 1994–1996 — chief of the artillery headquarters of the Defense Army, in 1996–1997 — chief of artillery of the Martakert Defense Headquarters, in 1997–1999 — commander of the mixed artillery regiment of the mountain rifle division of the Defense Army, since 2000 — deputy commander of the Defense Army.

Graduated from Stepanakert Pedagogical Institute (1982). His military career began from the first days of the Karabakh war and continued to high command positions.

Vladik Rubenovich Khachatryan remained the bridge from Damkhlu to the heights of the Artsakh Defense Army — with his selfless service, artillery knowledge and patriotism, inspiring generations with the depths of homeland defense and military art.

1. Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյան՝ Արցախի պաշտպանության բանակի գեներալ-մայոր / Владик Рубенович Хачатрян — генерал-майор Армии обороны Арцаха / Vladik Rubenovich Khachatryan — Major General of the Artsakh Defense Army
2. Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյան՝ Ձայլու կամավորական ջոկատից մինչև հրամանատարի տեղակալ / Владик Рубенович Хачатрян — от добровольческого отряда Дзайлу до заместителя командующего / Vladik Rubenovich Khachatryan — From Volunteer Detachment of Dzaylu to Deputy Commander
3. Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյան՝ Դամխլուից մինչև Արցախի պաշտպանություն / Владик Рубенович Хачатрян — от Дамхлу до защиты Арцаха / Vladik Rubenovich Khachatryan — From Damkhlu to Defense of Artsakh
4. Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյան՝ հայրենասեր հրետանավոր և գեներալ / Владик Рубенович Хачатрян — патриот-артиллерист и генерал / Vladik Rubenovich Khachatryan — Patriot Artilleryman and General
5. Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյան՝ Արցախյան ազատամարտի և զինուժի նվիրյալ / Владик Рубенович Хачатрян — преданный освободительной войне Арцаха и вооружённым силам / Vladik Rubenovich Khachatryan — Devoted to the Liberation War of Artsakh and Armed Forces

Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան ծնվել է 1932 թվականի հունվարի 21-ին Դոնի Ռոստովում՝ հայ տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր (1970), պրոֆեսոր (1971), ՌՍՖՍՌ գիտության վաստակավոր գործիչ (1980), ով իր գիտական և կազմակերպչական գործունեությամբ մեծ ներդրում ունեցավ խորհրդային և հետխորհրդային տնտեսագիտության զարգացման գործում։ Մահացել է 1995 թվականի հունվարի 13-ին Մոսկվայում։

1954 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ավիացիայի ինստիտուտը։ 1972–1995 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական համալսարանի արդյունաբերության տնտեսագիտության ամբիոնի վարիչը։ 1976–1990 թվականներին՝ Հաշվապահական հաշվառման կենտրոնի ղեկավարը, 1990–1995 թվականներին՝ Մոսկվայի փոքր բիզնեսի զարգացման միջազգային կենտրոնի տնօրենը։ 1993 թվականից մասնակցել է պետական հակաճգնաժամային կառավարման ծրագրերի մշակմանը։ Եղել է Մոսկովյան ազգային բանկի ղեկավարներից, ղեկավարել է «Պրեսս» հրատարակչությունը։

Մոսկվայի պետական համալսարանում դասավանդել է սոցիալիստական արդյունաբերության տնտեսություն և արդյունաբերության հիմունքներ առարկաները։ Ավելի քան 120 գիտական աշխատանքների հեղինակ է։

Հիմնական աշխատություններից են՝

• «Материальное стимулирование за новую технику» (1964),
• «Коллективный материальный интерес в социалистической экономике» (1968),
• «Эффективность квалифицированного труда» (1968),
• «Экономика социалистической промышленности» (учебник, 1977)։

Գևորգ Աշոտի Եղիազարյանը մնաց Դոնի Ռոստովից Մոսկվա տանող հայ տնտեսագիտության կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, դասախոսական նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին տնտեսագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

армянский экономист и заведующий кафедрой МГУ

Геворг Ашотович Егиазарян родился 21 января 1932 года в Ростове-на-Дону — армянский экономист, доктор экономических наук (1970), профессор (1971), заслуженный деятель науки РСФСР (1980), который внёс значительный вклад в развитие советской и постсоветской экономической науки. Умер 13 января 1995 года в Москве.

В 1954 году окончил Московский авиационный институт. В 1972–1995 годах был заведующим кафедрой экономики промышленности Московского государственного университета. В 1976–1990 годах — руководитель Центра бухгалтерского учёта, в 1990–1995 годах — директор Международного центра развития малого бизнеса в Москве. С 1993 года участвовал в разработке государственных антикризисных программ управления. Был одним из руководителей Московского национального банка, возглавлял издательство «Пресс».

В Московском государственном университете преподавал экономику социалистической промышленности и основы промышленности. Автор более 120 научных работ.

Основные работы:

• «Материальное стимулирование за новую технику» (1964),
• «Коллективный материальный интерес в социалистической экономике» (1968),
• «Эффективность квалифицированного труда» (1968),
• «Экономика социалистической промышленности» (учебник, 1977).

Геворг Ашотович Егиазарян остался мостом армянской экономической мысли от Ростова-на-Дону до Москвы — своими научными достижениями, преподавательской преданностью и бесконечной любовью, вдохновляя поколения глубинами экономической науки и профессионализмом.

English

Armenian Economist and Head of Department at Moscow State University

Gevorg Ashotovich Yegiazaryan was born on January 21, 1932, in Rostov-on-Don — Armenian economist, Doctor of Economics (1970), Professor (1971), Honored Scientist of the RSFSR (1980), who made a significant contribution to the development of Soviet and post-Soviet economic science. Died on January 13, 1995, in Moscow.

In 1954 graduated from the Moscow Aviation Institute. In 1972–1995 headed the Department of Industrial Economics at Moscow State University. In 1976–1990 — head of the Accounting Center, in 1990–1995 — director of the International Center for Small Business Development in Moscow. Since 1993 participated in the development of state anti-crisis management programs. Was one of the leaders of the Moscow National Bank, headed the “Press” publishing house.

At Moscow State University taught economics of socialist industry and fundamentals of industry. Author of more than 120 scientific works.

Main works:

• “Material Incentives for New Technology” (1964),
• “Collective Material Interest in the Socialist Economy” (1968),
• “Efficiency of Qualified Labor” (1968),
• “Economics of Socialist Industry” (textbook, 1977).

Gevorg Ashotovich Yegiazaryan remained the bridge of Armenian economic thought from Rostov-on-Don to Moscow — with his scientific achievements, teaching dedication and boundless love, inspiring generations with the depths of economic science and professionalism.

1. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ հայ տնտեսագետ և Մոսկվայի պետական համալսարանի ամբիոնի վարիչ / Геворг Ашотович Егиазарян — армянский экономист и заведующий кафедрой МГУ / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Armenian Economist and Head of Department at Moscow State University
2. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ տնտեսագիտության դոկտոր և պրոֆեսոր / Геворг Ашотович Егиазарян — доктор экономических наук и профессор / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Doctor of Economics and Professor
3. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ Դոնի Ռոստովից Մոսկվա՝ հայ տնտեսագիտության կամուրջ / Геворг Ашотович Егиазарян — от Ростова-на-Дону до Москвы: мост армянской экономики / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — From Rostov-on-Don to Moscow: Bridge of Armenian Economics
4. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ ՌՍՖՍՌ գիտության վաստակավոր գործիչ / Геворг Ашотович Егиазарян — заслуженный деятель науки РСФСР / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Honored Scientist of the RSFSR
5. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ հայկական տնտեսագիտության և արդյունաբերության նվիրյալ / Геворг Ашотович Егиазарян — преданный армянской экономике и промышленности / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Devoted to Armenian Economics and Industry

Ֆելիքս Դանիելի Դանիելյան ծնվել է 1938 թվականի հունվարի 21-ին Երևանում՝ հայ կենդանաբան, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1989), պրոֆեսոր (2002), Երևանի պետական համալսարանի կենդանաբանության ամբիոնի վարիչ (2004-ից)։ Մահացել է 2021 թվականի օգոստոսի 31-ին։

1962 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1960 թվականից աշխատել է նույն համալսարանում՝ որպես կենդանաբանության ամբիոնի լաբորանտ, 1962–1969 թվականներին՝ ավագ լաբորանտ, 1969–1971 թվականներին՝ ասիստենտ, 1971–1979 թվականներին՝ ավագ դասախոս, 1979–1990 թվականներին՝ դոցենտ, 1990–2004 թվականներին՝ պրոֆեսոր, իսկ 2004 թվականից՝ ամբիոնի վարիչ։

Նրա գիտական հետազոտությունները նվիրված են սողունների կուսածնության (պարտենոգենեզ), կարգաբանության, բնապահպանական կենսաքիմիայի, իմունաբանության, կենդանիների պաշտպանության և պոպուլյացիոն գենետիկայի հարցերին։

Հեղինակ է բազմաթիվ գիտական աշխատությունների, համահեղինակել է ավագ դպրոցի կենսաբանության դասագրքերը և ուսուցչի ձեռնարկները (10-12-րդ դասարաններ)։

Ֆելիքս Դանիելի Դանիելյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական կենդանաբանության բարձունքներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, դասախոսական նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին կենսաբանության խորքերով և բնության պահպանության գաղափարով։

Русский

преданный армянской зоологии и охране природы

Феликс Даниелович Даниелян родился 21 января 1938 года в Ереване — армянский зоолог, доктор биологических наук (1989), профессор (2002), заведующий кафедрой зоологии Ереванского государственного университета (с 2004). Умер 31 августа 2021 года.

В 1962 году окончил Ереванский государственный университет. С 1960 года работал на той же кафедре зоологии — лаборантом, старшим лаборантом (1962–1969), ассистентом (1969–1971), старшим преподавателем (1971–1979), доцентом (1979–1990), профессором (1990–2004), с 2004 года — заведующим кафедрой.

Его научные исследования посвящены партеногенезу у пресмыкающихся, систематике, экологической биохимии, иммунологии, охране животных и популяционной генетике.

Автор многочисленных научных работ, соавтор учебников и методических пособий по биологии для старших классов (10–12 классы).

Феликс Даниелович Даниелян остался мостом от Еревана до вершин армянской зоологии — своими научными достижениями, преподавательской преданностью и бесконечной любовью, вдохновляя поколения глубинами биологии и идеей сохранения природы.

English

Devoted to Armenian Zoology and Nature Conservation

Felix Danielovich Danielyan was born on January 21, 1938, in Yerevan — Armenian zoologist, Doctor of Biological Sciences (1989), Professor (2002), head of the Department of Zoology at Yerevan State University (since 2004). Died on August 31, 2021.

In 1962 graduated from Yerevan State University. Since 1960 worked at the same Department of Zoology — laboratory assistant, senior laboratory assistant (1962–1969), assistant (1969–1971), senior lecturer (1971–1979), associate professor (1979–1990), professor (1990–2004), since 2004 — head of the department.

His scientific research is devoted to parthenogenesis in reptiles, systematics, environmental biochemistry, immunology, animal protection and population genetics.

Author of numerous scientific papers, co-author of biology textbooks and teacher’s guides for senior classes (grades 10–12).

Felix Danielovich Danielyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian zoology — with his scientific achievements, teaching dedication and boundless love, inspiring generations with the depths of biology and the idea of nature conservation.

1. Ֆելիքս Դանիելի Դանիելյան՝ հայ կենդանաբան և ԵՊՀ կենդանաբանության ամբիոնի վարիչ / Феликс Даниелович Даниелян — армянский зоолог и заведующий кафедрой зоологии ЕГУ / Felix Danielovich Danielyan — Armenian Zoologist and Head of the Department of Zoology at YSU
2. Ֆելիքս Դանիելի Դանիելյան՝ սողունների կուսածնության հետազոտող / Феликс Даниелович Даниелян — исследователь партеногенеза у пресмыкающихся / Felix Danielovich Danielyan — Researcher of Parthenogenesis in Reptiles
3. Ֆելիքս Դանիելի Դանիելյան՝ Երևանից մինչև հայկական կենսաբանության գագաթներ / Феликс Даниелович Даниелян — от Еревана до вершин армянской биологии / Felix Danielovich Danielyan — From Yerevan to the Heights of Armenian Biology
4. Ֆելիքս Դանիելի Դանիելյան՝ կենսաբանական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր / Феликс Даниелович Даниелян — доктор биологических наук и профессор / Felix Danielovich Danielyan — Doctor of Biological Sciences and Professor
5. Ֆելիքս Դանիելի Դանիելյան՝ հայկական կենդանաբանության և բնապահպանության նվիրյալ / Феликс Даниелович Даниелян — преданный армянской зоологии и охране природы / Felix Danielovich Danielyan — Devoted to Armenian Zoology and Nature Conservation

Հակոբ Ս. Անտոնյան ծնվել է 1887 թվականի հունվարի 21-ին Կոստանդնուպոլսում՝ հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ, որի ստեղծագործական կյանքը դարձել է արևմտահայ գրականության կարևոր էջերից մեկը։ Մահացել է 1967 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Նյու Յորքում։

Ուսումը ստացել է Ռոբերտ քոլեջում, 1906-ին ավարտել է այն և զբաղվել մանկավարժական աշխատանքով, ապա պաշտոնավարել Կոստանդնուպոլսի ամերիկյան դեսպանատանը։ 1916-ին, որպես ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուի անձնական քարտուղար, մեկնել է ԱՄՆ, շարունակել ուսումը Նյու Յորքի համալսարանում։

Բանաստեղծություններով և հոդվածներով աշխատակցել է հայկական մամուլին՝ «Շանթ», «Հայաստանի կոչնակ», «Հայ կին», «Անահիտ», «Նոր գիր» և այլ պարբերականներում։ 1920-ին Կոստանդնուպոլսում լույս է տեսել նրա բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ «Բյուրեղներ»։ Զբաղվել է նաև թարգմանությամբ՝ Շառլ Բոդլերից, Հենրի Լոնգֆելլոյից, Շեքսպիրից, Վիկտոր Հյուգոյից և ուրիշներից։ Շելլիի «Պրոմեթեոս արձակած» երկը նրա չափածո թարգմանությամբ տպագրվել է Արշակ Չոպանյանի «Անահիտ» հանդեսում։

Օգտագործել է Ա., Ասուրհակոբ Անտոնբալ, Յ. Ա., Յ. Ս. Ա. ծածկանունները։

Հակոբ Ս. Անտոնյանը մնաց Կոստանդնուպոլսից Նյու Յորք տանող արևմտահայ գրականության կամուրջը՝ իր բանաստեղծություններով, հրապարակախոսությամբ և թարգմանություններով ոգեշնչելով սերունդներին հայ գրականության խորքերով և սփյուռքի հայերի հոգևոր կյանքի պահպանման գաղափարով։

Русский

армянский переводчик Бодлера, Шекспира и Шелли

Акоп С. Антонян родился 21 января 1887 года в Константинополе — армянский поэт, публицист, переводчик, чья творческая жизнь стала одной из важных страниц западноармянской литературы. Умер 4 декабря 1967 года в Нью-Йорке.

Образование получил в Роберт-колледже, который окончил в 1906 году, занимался педагогической работой, затем служил в американском посольстве в Константинополе. В 1916 году в качестве личного секретаря американского посла Генри Моргентау уехал в США, продолжил учёбу в Нью-Йоркском университете.

Стихи и статьи публиковал в армянской периодике — «Шант», «Голос Армении», «Армянская женщина», «Анахит», «Нор кир» и других изданиях. В 1920 году в Константинополе вышел его первый сборник стихов «Хрустали». Занимался также переводами — с Шарля Бодлера, Генри Лонгфелло, Шекспира, Виктора Гюго и других. Перевод «Освобождённого Прометея» Шелли в его стихотворном варианте был опубликован в журнале Аршака Чопаняна «Анахит».

Использовал псевдонимы А., Асурхакоб Антонбал, Я. А., Я. С. А.

Акоп С. Антонян остался мостом западноармянской литературы от Константинополя до Нью-Йорка — своими стихами, публицистикой и переводами, вдохновляя поколения глубинами армянской литературы и идеей сохранения духовной жизни армян диаспоры.

English

Armenian Translator of Baudelaire, Shakespeare and Shelley

Hakob S. Antonyan was born on January 21, 1887, in Constantinople — Armenian poet, publicist, translator, whose creative life became one of the important pages of Western Armenian literature. Died on December 4, 1967, in New York.

Received education at Robert College, which he graduated in 1906, engaged in teaching work, then served in the American embassy in Constantinople. In 1916, as personal secretary to American ambassador Henry Morgenthau, he went to the USA and continued studies at New York University.

Published poems and articles in Armenian periodicals — “Shant”, “Voice of Armenia”, “Armenian Woman”, “Anahit”, “Nor Kir” and others. In 1920 in Constantinople his first collection of poems “Crystals” was published. Also engaged in translations — from Charles Baudelaire, Henry Longfellow, Shakespeare, Victor Hugo and others. His verse translation of Shelley’s “Prometheus Unbound” was published in Arshak Chopanyan’s magazine “Anahit”.

Used pseudonyms A., Asurhakob Antonbal, Ya. A., Ya. S. A.

Hakob S. Antonyan remained the bridge of Western Armenian literature from Constantinople to New York — with his poems, publicism and translations, inspiring generations with the depths of Armenian literature and the idea of preserving the spiritual life of diaspora Armenians.

1. Հակոբ Ս. Անտոնյան՝ արևմտահայ բանաստեղծ և «Բյուրեղներ»-ի հեղինակ / Акоп С. Антонян — западноармянский поэт и автор «Хрустали» / Hakob S. Antonyan — Western Armenian Poet and Author of Crystals
2. Հակոբ Ս. Անտոնյան՝ Կոստանդնուպոլսից Նյու Յորք՝ հայ գրականության կամուրջ / Акоп С. Антонян — от Константинополя до Нью-Йорка: мост армянской литературы / Hakob S. Antonyan — From Constantinople to New York: Bridge of Armenian Literature
3. Հակոբ Ս. Անտոնյան՝ Բոդլերի, Շեքսպիրի և Շելլիի հայ թարգմանիչ / Акоп С. Антонян — армянский переводчик Бодлера, Шекспира и Шелли / Hakob S. Antonyan — Armenian Translator of Baudelaire, Shakespeare and Shelley
4. Հակոբ Ս. Անտոնյան՝ սփյուռքահայ գրականության և հրապարակախոսության դեմք / Акоп С. Антонян — лицо литературы и публицистики армянской диаспоры / Hakob S. Antonyan — Figure of Literature and Publicism in the Armenian Diaspora
5. Հակոբ Ս. Անտոնյան՝ հայ գրականության անմոռանալի ձայնը / Акоп С. Антонян — незабываемый голос армянской литературы / Hakob S. Antonyan — Unforgettable Voice of Armenian Literature

1990 թվականի հունվարի 19-20-ին խորհրդային զորքերի մուտքը Բաքու դարձավ պատմության արյունալի էջ՝ որտեղ Մոսկվան, օգտագործելով հայերի պոգրոմները որպես քող, փրկեց ադրբեջանական կոմունիստական վերնախավին Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) սպառնալիքից՝ ճնշելով ազգային շարժումը և հանգեցնելով հարյուրավոր զոհերի:

Ադրբեջանական կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը՝ Աբդուրահման Վեզիրովի գլխավորությամբ և մասնակիորեն Այազ Մութալիբովի մասնակցությամբ, ոչ միայն չէր դեմ մուտքին, այլև տեսնում էր դրանում իր իշխանության փրկություն՝ խնդրելով օգնություն Մոսկվայից, քանի որ ԱԺՃ-ն արդեն վերահսկում էր քաղաքի մեծ մասը և սպառնում էր տապալել հանրապետական ղեկավարությունը: Մուտքից հետո Վեզիրովը հեռացվեց (նրան տեղափոխեցին Մոսկվա հարձակումից առաջ), իսկ Մութալիբովը 1990 թվականի հունվարի 24-ին նշանակվեց ԱԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար՝ ցույց տալով, որ մուտքը օգնեց հին նոմենկլատուրային պահպանել իշխանությունը (թեկուզ կարճ ժամանակով՝ Մութալիբովը տապալվեց 1992-ին ԱԺՃ-ի ճնշման տակ): Հայերը Բաքվում գրեթե չէին մնացել մինչև հունվարի 19-ը, իսկ կենտրոնական իշխանության սպառնալիքը դարձել էր կրիտիկական՝ այդպիսով զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու, այլ ադրբեջանական ցուցարարներին ճնշելու համար: Շատ պատմաբաններ (Թոմաս դե Վաալ, HRW) նշում են ցինիզմը կամ անգործունակությունը՝ զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու համար (որոնք արդեն գրեթե ավարտվել էին), այլ ընդդիմությունը ջախջախելու և հանրապետությունում կոմունիստական իշխանությունը պահպանելու համար: Գորբաչովը և Պոլիտբյուրոն չէին շտապում միջամտել հենց պոգրոմների դեմ. Պոլիտբյուրոյի պատվիրակությունը (Պրիմակովի հետ) Բաքու եկավ հունվարի 14-ին, բայց արտակարգ դրություն հայտարարեցին միայն ԼՂԻՄ-ում, սահմանամերձ շրջաններում և Գյանջայում՝ ոչ Բաքվում: Հայերի պոգրոմները (հունվարի 13-19) տևեցին մեկ շաբաթ, բայց տեղական իշխանությունները և զորքերը չմիջամտեցին ակտիվորեն՝ սահմանափակվելով կառավարական օբյեկտների պահպանմամբ, ինչը հաստատում են Human Rights Watch-ի զեկույցները, ականատեսների հիշողությունները և հետաքննությունները (այդ թվում՝ «Շչիտ» և այլն): Ներքին զորքերը հաճախ պարզապես դիտում էին: Մոսկվայի հիմնական նպատակը ոչ թե հայերի պաշտպանությունն էր, այլ ազգայնական շարժման և Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) ճնշումը: Հայերի պոգրոմները օգտագործվեցին որպես պատրվակ, բայց զորքերի մասշտաբային մուտքի որոշումը ընդունվեց հենց այն ժամանակ, երբ ԱԺՃ-ն սկսեց սպառնալ հանրապետական կոմունիստական իշխանության տապալմանը (շենքերի գրավում, բարիկադներ քաղաքի մուտքերում հունվարի 18-ին): Տեխնիկապես խորհրդային ղեկավարությունը կարող էր զորքեր մտցնել Բաքու արդեն հունվարի 13-ին (կամ ավելի վաղ), երբ հայերի դեմ պոգրոմները նոր էին սկսվում և արագորեն աճում էին: Սակայն դա չեղավ, և մուտքը տեղի ունեցավ միայն հունվարի 19-ի գիշերը 20-ին: Բաքվում և շրջակայքում արդեն կային զգալի ուժեր՝ մոտ 12 հազար ՄՆԿ ներքին զորքեր, Խորհրդային բանակի մասեր (այդ թվում՝ դեսանտայինները, որոնք իջան հունվարի 12-ին օդանավակայանում), գարնիզոններ և պահեստներ: Մոսկվան կարող էր արագ տեղափոխել լրացուցիչ ստորաբաժանումներ (ինչպես արեց հետո՝ 26-35 հազար մարդ տանկերով և սպեցնազով): ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը կարող էր արտակարգ դրություն հայտարարել ցանկացած պահի (ինչպես արեց հունվարի 19-ին Բաքվի համար): Հայկական տեսանկյունից Բաքվի պոգրոմները էթնիկ զտումների գագաթնակետն էին, որոնք հանգեցրին հայերի ամբողջական վտարմանը Ադրբեջանից (մոտ 250-400 հազար 1988-1990 թթ.): Ադրբեջանական տեսանկյունից հաճախ շեշտվում է, որ զորքերը փրկեցին հայերի մնացորդները, բայց մուտքը տեսնում են որպես ազգային շարժման ճնշում: Փաստերը ցույց են տալիս՝ մինչև հարձակումը հայերը արդեն հիմնականում վտարված էին, և զորքերը դադարեցրին հետագա քաոսը, բայց չկանխարգելեցին հայկական համայնքի հիմնական ողբերգությունը: Հունվարի 19-ին պոգրոմները հասել էին գագաթնակետին, և հայերի հիմնական խմբերը կամ սպանված էին, կամ վտարված/թաքնված ադրբեջանցի ծանոթների մոտ, կամ էվակուացված: Առանց զորքերի մուտքի քաոսը կարող էր շարունակվել ևս մի քանի օր՝ հանգեցնելով լրացուցիչ սպանությունների (հնարավոր է՝ տասնյակներ, ոչ հարյուրավոր), հատկապես նրանց մեջ, ովքեր թաքնվել էին կամ չէին հասցրել փախչել: Հունվարին մնացել էր մոտ 30-40 հազար մարդ, հիմնականում կանայք, տարեցներ և թոշակառուներ: Դա տեղի ունեցավ նախորդ բռնությունների ալիքների պատճառով (Սումգայիթ 1988, Կիրովաբադ/Գյանջա 1988-1989) և աճող վախի: Հայերի դեմ պոգրոմները սկսվեցին 1990 թվականի հունվարի 13-ին (կամ նույնիսկ 12-ին որոշ աղբյուրներով) և շարունակվեցին մինչև 19-ը՝ ճիշտ մեկ շաբաթ: Այդ ժամանակահատվածում, ամենահաճախ մեջբերվող չեզոք գնահատականներով (Human Rights Watch, Թոմաս դե Վաալ և այլք) զոհվել են 48-ից 90 հայեր (երբեմն նշվում է մինչև 100+ կամ նույնիսկ 300 հայկական աղբյուրներում, բայց դա վիճելի է և ներառում է անհետ կորածներին): ԱՄՆ-ը սկզբում աջակցեց մուտքին որպես «հումանիտար պատասխան» սպանություններին և տեռորին հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում:

Русская версия

Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян

19–20 января 1990 года ввод советских войск в Баку стал кровавой страницей истории, где Москва, используя погромы армян как ширму, спасла азербайджанскую коммунистическую верхушку от угрозы Народного фронта Азербайджана (НФА) — подавив национальное движение и приведя к сотням жертв. Партийная верхушка Азербайджана под руководством Абдурахмана Везирова и частично Аяза Муталибова не была против ввода — напротив, видела в нём спасение своей власти от националистов, запрашивая помощь из Москвы, поскольку НФА уже де-факто контролировал значительную часть города и угрожал свергнуть республиканское руководство. После ввода Везиров был смещён (его вывезли в Москву накануне штурма), а Муталибов 24 января 1990 года назначен первым секретарём ЦК КП Азербайджана — показывая, что ввод помог старой номенклатуре удержаться у власти (хотя ненадолго: Муталибова свергли в 1992-м под давлением НФА). Армян в Баку почти не осталось к 19 января, а угроза для центральной власти стала критической — поэтому войска ввели не для остановки погромов, а для подавления азербайджанских протестующих. Многие историки (Томас де Ваал, HRW) отмечают цинизм или некомпетентность: войска ввели не для остановки погромов (которые уже почти закончились), а для разгрома оппозиции и сохранения коммунистической власти в республике. Горбачёв и Политбюро не спешили вмешиваться именно против погромов: делегация Политбюро (с Примаковым) прибыла в Баку 14 января, но чрезвычайное положение объявили только в НКАО, приграничных районах и Гяндже — не в самом Баку. Погромы армян (13–19 января) длились неделю, но местные власти и войска не вмешивались активно — ограничивались охраной правительственных объектов, что подтверждают отчёты Human Rights Watch, воспоминания очевидцев и расследования (включая “Щит” и другие). Внутренние войска часто просто наблюдали. Основная цель Москвы была не в защите армян, а в подавлении националистического движения и Народного фронта Азербайджана (НФА). Погромы армян использовались как предлог, но решение о масштабном вводе войск приняли именно тогда, когда НФА начал угрожать свержению республиканской коммунистической власти (захват зданий, баррикады на въездах в город 18 января). Технически советское руководство могло ввести войска в Баку уже 13 января 1990 года (или даже раньше), когда погромы против армян только начинались и быстро набирали обороты. Однако этого не произошло, и ввод случился только в ночь с 19 на 20 января. В Баку и окрестностях уже находились значительные силы: около 12 тысяч внутренних войск МВД СССР, части Советской армии (включая десантников, высадившихся 12 января в аэропорту), гарнизоны и резервы. Москва могла быстро перебросить дополнительные подразделения (как это сделали позже — 26–35 тысяч человек с танками и спецназом). Президиум Верховного Совета СССР мог объявить чрезвычайное положение в любой момент (как это сделали 19 января для Баку). В армянской перспективе погромы в Баку — это кульминация этнических чисток, приведших к полному изгнанию армян из Азербайджана (около 250–400 тыс. с 1988–1990). В азербайджанской — часто подчёркивается, что войска якобы спасли остатки армян, но ввод видят как подавление национального движения. Факты показывают: к моменту штурма Баку армяне уже были в основном изгнаны, и войска остановили дальнейший хаос, но не предотвратили основную трагедию армянской общины. К 19 января погромы уже достигли пика, и основные группы армян были либо убиты, либо изгнаны/спрятаны у знакомых азербайджанцев, либо эвакуированы. Без ввода войск хаос мог продолжиться ещё несколько дней, что привело бы к дополнительным убийствам (возможно, десятки, а не сотни), особенно среди тех, кто прятался или не успел уехать. К январю осталось около 30–40 тысяч человек, в основном женщины, пожилые люди и пенсионеры. Это произошло из-за предыдущих волн насилия (Сумгаит 1988, Кировабад/Гянджа 1988–1989) и нарастающего страха. Погромы против армян начались 13 января 1990 года (или даже 12-го по некоторым источникам) и продолжались до 19 января — ровно неделю. За это время: По наиболее часто цитируемым нейтральным оценкам (Human Rights Watch, Томас де Ваал и другие) погибли от 48 до 90 армян (иногда упоминают до 100+ или даже 300 в армянских источниках, но это спорно и включает пропавших без вести). США изначально поддержали ввод как “гуманитарный ответ” на убийства и террор в контексте армяно-азербайджанского конфликта.

Soviet Troops Enter Baku — Saving Communists and the Armenian Tragedy

January 19–20, 1990: The entry of Soviet troops into Baku became a bloody chapter in history, where Moscow, using the Armenian pogroms as a pretext, saved the Azerbaijani communist elite from the threat of the Popular Front of Azerbaijan (PFA) — suppressing the national movement and resulting in hundreds of casualties. The leadership of the Communist Party of Azerbaijan, under Abdurahman Vezirov and partially involving Ayaz Mutalibov, was not only not opposed to the entry but saw it as a way to preserve their power — requesting help from Moscow, as the PFA already de facto controlled much of the city and threatened to overthrow the republican leadership. After the entry, Vezirov was removed (evacuated to Moscow before the assault), and Mutalibov was appointed first secretary of the CPA Central Committee on January 24, 1990 — demonstrating that the entry helped the old nomenklatura retain power (albeit briefly: Mutalibov was overthrown in 1992 under PFA pressure). Almost no Armenians remained in Baku by January 19, and the threat to central authority had become critical — so troops entered not to stop pogroms but to crush Azerbaijani protesters. Many historians (Thomas de Waal, HRW) note the cynicism or incompetence: troops were introduced not to halt pogroms (which had nearly ended) but to dismantle opposition and maintain communist rule in the republic. Gorbachev and the Politburo did not rush to intervene specifically against pogroms: the Politburo delegation (with Primakov) arrived in Baku on January 14, but emergency was declared only in NKAR, border districts, and Ganja — not in Baku itself. Armenian pogroms (January 13–19) lasted a week, but local authorities and troops did not actively intervene — limiting themselves to guarding government facilities, as confirmed by Human Rights Watch reports, eyewitness accounts, and investigations (including “Shield” and others). Internal troops often simply observed. Moscow’s primary goal was not Armenian protection but suppressing the nationalist movement and Popular Front of Azerbaijan (PFA). Armenian pogroms were used as a pretext, but the decision for large-scale troop entry was made precisely when the PFA began threatening to overthrow republican communist power (seizing buildings, barricades at city entrances on January 18). Technically, Soviet leadership could have entered troops into Baku as early as January 13 (or even earlier), when pogroms against Armenians were just starting and rapidly escalating. However, this did not happen, and entry occurred only on the night of January 19–20. Significant forces were already in Baku and surroundings: about 12,000 internal troops of the USSR Ministry of Internal Affairs, parts of the Soviet Army (including paratroopers who landed at the airport on January 12), garrisons, and reserves. Moscow could quickly transfer additional units (as done later — 26–35 thousand people with tanks and special forces). The Presidium of the USSR Supreme Soviet could declare emergency at any moment (as done on January 19 for Baku). From the Armenian perspective, Baku pogroms were the culmination of ethnic cleansings leading to the complete expulsion of Armenians from Azerbaijan (about 250–400 thousand from 1988–1990). From the Azerbaijani perspective, it’s often emphasized that troops supposedly saved Armenian remnants, but entry is seen as suppression of the national movement. Facts show: by the assault on Baku, Armenians were mostly expelled, and troops stopped further chaos but did not prevent the main tragedy of the Armenian community. By January 19, pogroms had peaked, and main Armenian groups were either killed, expelled/hidden with Azerbaijani acquaintances, or evacuated. Without troop entry, chaos could continue a few more days, leading to additional killings (possibly dozens, not hundreds), especially among those hiding or unable to flee. By January, about 30–40 thousand remained, mostly women, elderly, and pensioners. This happened due to previous waves of violence (Sumgait 1988, Kirovabad/Ganja 1988–1989) and growing fear. Pogroms against Armenians began on January 13, 1990 (or even 12th per some sources) and lasted until the 19th — exactly a week. During this time: According to most cited neutral estimates (Human Rights Watch, Thomas de Waal, and others), 48 to 90 Armenians died (sometimes up to 100+ or even 300 in Armenian sources, but disputed and including missing). The USA initially supported the entry as a “humanitarian response” to killings and terror in the Armenian-Azerbaijani conflict context.

Azərbaycan dili versiyası

Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması — kommunistlərin xilas olması və ermənilərin faciəsi

1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.Azərbaycan dili versiyası1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.

1. 19–20 января 1990 года: Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян
2. Кровавая ночь Баку: Как Москва спасла азербайджанских коммунистов от народа
3. Под покровом погромов: Советские танки в Баку ради сохранения власти

Գևորգ Ալեքսանդրի Աշուղյան ծնվել է 1911 թվականի հունվարի 18-ին Թիֆլիսում (այժմ՝ Թբիլիսի)՝ հայ դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1967), ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1952), ով իր ամբողջ կյանքը նվիրել է հայկական թատրոնին և կինոյին՝ դառնալով Սունդուկյանի անվան թատրոնի լեգենդար դեմքերից մեկը։ Մահացել է 2006 թվականի մարտի 21-ին Երևանում։

1927–1929 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի հայկական թատրոնին կից ստուդիայում, 1935–1937 թվականներին՝ Մոսկվայի հայկական դրամատիկական ստուդիաներում։ 1927–1939 թվականներին (ընդհատումներով) եղել է Թիֆլիսի հայկական թատրոնի դերասան, 1939 թվականից՝ Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոնի դերասան։

Թատրոնում հիշարժան դերեր է խաղացել՝

• Նեզնամով («Անմեղ մեղավորներ», Օստրովսկի),
• Քարամյան («Խիզախում», Օվչիննիկով, որի համար արժանացել է ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի 1952 թվականին),
• Սերոբ («Հարսնացու հյուսիսից», Ժորա Հարությունյան),
• Ալեքսանդր («Կույր երաժիշտը», Մ. Քոչարյան) և շատ ուրիշներ։

Նրա դերասանական ոճին բնորոշ էին խորքային հոգեբանական մոտեցումը, կերպարների նուրբ ու ճշգրիտ վերլուծությունը և բեմական խարիզման։

Գևորգ Ալեքսանդրի Աշուղյանը մնաց Թիֆլիսից Երևան տանող հայկական թատրոնի կամուրջը՝ իր խորքային դերերով, նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բեմարվեստի խորքերով և հավերժականությամբ։

Русский

легенда Театра Сундукяна

Геворг Александрович Ашугян родился 18 января 1911 года в Тифлисе (ныне Тбилиси) — армянский актёр, народный артист Армянской ССР (1967), лауреат Государственной премии СССР (1952), посвятивший всю жизнь армянскому театру и кино, ставший одной из легендарных фигур Театра им. Сундукяна. Умер 21 марта 2006 года в Ереване.

В 1927–1929 годах учился в студии при армянском театре в Тифлисе, в 1935–1937 годах — в московской армянской драматической студии. В 1927–1939 годах (с перерывами) был актёром Тифлисского армянского театра, с 1939 года — актёром Театра им. Сундукяна в Ереване.

Запоминающиеся роли в театре:

• Незнамов («Без вины виноватые», Островский),
• Карамян («Хищники», Овчинников, за которую получил Государственную премию СССР в 1952 году),
• Сероб («Невеста с севера», Жора Арутюнян),
• Александр («Слепой музыкант», М. Кочарян) и многие другие.

Геворг Александрович Ашугян остался мостом армянского театра от Тифлиса до Еревана — своими глубокими ролями, преданностью и бесконечной любовью, вдохновляя поколения глубинами армянского сценического искусства и вечностью.

English

Legend of the Sundukyan Theater

Gevorg Alexandrovich Ashughyan was born on January 18, 1911, in Tiflis (now Tbilisi) — Armenian actor, People’s Artist of the Armenian SSR (1967), laureate of the State Prize of the USSR (1952), who dedicated his entire life to Armenian theater and cinema, becoming one of the legendary figures of the Sundukyan Theater. Died on March 21, 2006, in Yerevan.

In 1927–1929 studied at the studio attached to the Armenian Theater in Tiflis, in 1935–1937 — at the Moscow Armenian Dramatic Studio. In 1927–1939 (with interruptions) was an actor at the Tiflis Armenian Theater, since 1939 — actor at the Sundukyan Theater in Yerevan.

Memorable roles in theater:

• Neznamov (“Guilty Without Guilt”, Ostrovsky),
• Karamyan (“Predators”, Ovchinnikov, for which he received the State Prize of the USSR in 1952),
• Serob (“Bride from the North”, Zhora Harutyunyan),
• Alexander (“Blind Musician”, M. Kocharyan) and many others.

Gevorg Alexandrovich Ashughyan remained the bridge of Armenian theater from Tiflis to Yerevan — with his profound roles, dedication, and boundless love, inspiring generations with the depths of Armenian stage art and eternity.

1. Գևորգ Ալեքսանդրի Աշուղյան՝ հայ դերասան և ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիր / Геворг Александрович Ашугян — армянский актёр и лауреат Государственной премии СССР / Gevorg Alexandrovich Ashughyan — Armenian Actor and Laureate of the State Prize of the USSR
2. Գևորգ Ալեքսանդրի Աշուղյան՝ Սունդուկյանի թատրոնի լեգենդ / Геворг Александрович Ашугян — легенда Театра Сундукяна / Gevorg Alexandrovich Ashughyan — Legend of the Sundukyan Theater
3. Գևորգ Ալեքսանդրի Աշուղյան՝ Թիֆլիսից Երևան / Геворг Александрович Ашугян — от Тифлиса до Еревана / Gevorg Alexandrovich Ashughyan — From Tiflis to Yerevan
4. Գևորգ Ալեքսանդրի Աշուղյան՝ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ և դերասան / Геворг Александрович Ашугян — народный артист АрмССР и актёр / Gevorg Alexandrovich Ashughyan — People’s Artist of the Armenian SSR and Actor
5. Գևորգ Ալեքսանդրի Աշուղյան՝ հայկական բեմի խորքային վարպետ / Геворг Александрович Ашугян — глубокий мастер армянской сцены / Gevorg Alexandrovich Ashughyan — Profound Master of the Armenian Stage