Թորգոմ Բ-ն (Թորգոմ Մանուկյան) մահացել է 2012 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Երուսաղեմում, 93 տարեկանում։ Հայ եկեղեցական գործիչ, գրող, Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարք (1990-2012)։

Ծնվել է 1919 թվականի փետրվարի 16-ին Բաղդադի հյուսիսում, Բակուբա քաղաքի մոտ փախստականների ճամբարում, Օսմանյան կայսրություն (այժմ՝ Իրաք)։ Բաղդադի Սրբոց Թարգմանչաց հայկական դպրոցում ստացել է նախակրթություն, ապա ընդունվել Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքարանի Սրբոց Հակոբյանց ժառանգավորաց վարժարան։ 1936 թվականի օգոստոսի 2-ին սարկավագ է ձեռնադրվել Պատրիարք Թորգոմ Գուշակյանի ձեռքերով, 1939 թվականի հուլիսի 23-ին՝ քահանա՝ ստանալով Թորգոմ անունը։ 1939-1946 թվականներին Պատրիարքարանում վարել է տարբեր պաշտոններ, աշխատել «Սիոն» ամսագրի խմբագրությունում, եղել ճեմարանի փոխտեսուչ։ 1946 թվականի հուլիսին մեկնել է ԱՄՆ՝ Հյուսիսային Ֆիլադելֆիայի Ս. Երրորդություն եկեղեցու հոգևոր հովիվ, 1951 թվականին՝ Արևելյան թեմի առաջնորդական փոխանորդ, 1954 թվականին վերադարձել Երուսաղեմ՝ ճեմարանի տեսուչ և Պատրիարքարանի դիվանապետ։ 1960 թվականին ընդհատել է ծառայությունը՝ ուսումը շարունակելու համար Քեմբրիջի Եպիսկոպոսական աստվածաբանական դպրոցում (Մասաչուսեթս)։ 1962 թվականին ընտրվել է Ամերիկայի Արևմտյան թեմի առաջնորդ, 1966 թվականին՝ Արևելյան թեմի առաջնորդ, 1968 թվականին ստացել արքեպիսկոպոսի աստիճան։ 1990 թվականի մարտի 22-ին ընտրվել է Երուսաղեմի 96-րդ Պատրիարք։ 1994 թվականի օգոստոսի 19-ին, Վազգեն Ա Կաթողիկոսի մահից հետո, նշանակվել է Կաթողիկոսական Տեղապահ։ Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկյանը ստացել է մի շարք ակադեմիական պարգևներ, արժանացել Նյու Յորքի Ընդհանուր աստվածաբանական ճեմարանի պատվավոր դոկտորի կոչման, «Ազատության Արձան» և «Էլիզ Այլընդ» շքանշաններին (ԱՄՆ, 1986), ինչպես նաև «Վիֆլեեմ-2000» մեդալին (Պաղեստինյան ազգային վարչություն, 2000) և Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանին (ՀՀ, 2010)։ Նրա գրական աշխատանքները ներառում են 20 մենագրություններ, այդ թվում՝ բանաստեղծական երեք ժողովածու («Վանքի Օրեր», «Հայրիկ Ջան», «Վերելք»), հայկական Ս. Պատարագի ուսումնասիրություն («Կոմիտասի Հանճարը Իր Պատարագին մէջ», «Սարկաւագի Ուղեցոյց Ս. Պատարագի մէջ»), Հայոց Մեծ Եղեռնին նվիրված գրքեր («Հայ Եկեղեցւոյ Կորուստը Եղեռնին») և Երուսաղեմի սուրբ վայրերի ուղեցույց («Արարողութիւնք Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց Տաճարի և Սուրբ Տեղեաց մէջ»)։ Նա ճանաչված կոմիտասագետ էր, աշխատել է ԱՄՆ-ում Քրիստոսի եկեղեցիների ազգային խորհրդի հանձնաժողովում, նախագահել «Կրոնը ամերիկյան կյանքում» խորհուրդը, եղել «Խղճմտանքի կոչ» հիմնադրամի տնօրինության անդամ։ Թորգոմ Պատրիարքը մեծ ավանդ ունի միջազգային էկումենիկ հարաբերությունների զարգացման գործում։ Մահից հետո նրա հիշատակը հարգանքի է արժանացել հայկական եկեղեցու համայնքներում, և նրա աշխատանքները շարունակում են ծառայել հայկական հոգևոր և մշակութային ժառանգության պահպանմանը։

—

### Русский 
Хранитель армянского духовного наследия

Торгом II (Торгом Манукян) умер 12 октября 2012 года в Иерусалиме в возрасте 93 лет. Армянский церковный деятель и писатель, 96-й Патриарх Иерусалима (1990–2012). Родился 16 февраля 1919 года недалеко от Багдада, в лагере беженцев в Бакубе, Османская империя (ныне Ирак). Получил начальное образование в Армянской школе Святых Переводчиков в Багдаде, затем поступил в Семинарию Святых Яковлян при Армянском патриархате в Иерусалиме. 2 августа 1936 года был рукоположён в диаконы архиепископом Торгомом Гушакяном, а 23 июля 1939 года — в священника, получив имя Торгом. В 1939–1946 годах занимал различные должности в Патриархате, работал в редакции журнала «Сион» и был заместителем настоятеля семинарии. В июле 1946 года уехал в США, став духовным пастырем церкви Святой Троицы в Северной Филадельфии (Пенсильвания). В 1951 году назначен заместителем предстоятеля Восточной епархии. В 1954 году вернулся в Иерусалим, став настоятелем семинарии и канцлером Патриархата. В 1960 году прервал службу для продолжения обучения в Эпископальной Теологической школе в Кембридже (Массачусетс). В 1962 году избран предстоятелем Западной епархии Армянской церкви в Америке, в 1966 году — Восточной епархии, а в 1968 году получил сан архиепископа. 22 марта 1990 года избран 96-м Патриархом Иерусалима. 19 августа 1994 года, после смерти Католикоса всех армян Вазгена I, назначен Локагистом Католикосата. Архиепископ Торгом Манукян получил множество академических наград, включая звание почётного доктора Нью-Йоркской общей теологической семинарии, американские награды «Статуя Свободы» и орден «Элизабет Эйланд» (1986), а также медаль «Вифлеем-2000» (Палестинская национальная администрация, 2000) и орден Святого Месропа Маштоца (Республика Армения, 2010). Его литературные работы включают 20 монографий, в том числе три сборника стихов («Дни монастыря», «Дорогой отец», «Восхождение»), исследования армянской Святой Литургии («Гений Комитаса в его Литургии», «Путеводитель диакона по Святой Литургии»), книги о Великом Геноциде армян («Потери Армянской церкви в Геноциде») и путеводители по святыням Иерусалима («Церемонии в храме Святых Яковлян и святых местах Иерусалима»). Он был признанным специалистом по Комитасу, работал в Национальном совете церквей Христа в США, возглавлял Совет «Религия в американской жизни» и был членом совета директоров Фонда «Призыв совести». Патриарх Торгом внёс значительный вклад в развитие экуменических отношений. После смерти его память почитается в армянских церковных общинах, а его работы продолжают служить сохранению армянского духовного и культурного наследия.

—

### English 
Preserver of Armenian Spiritual Heritage

Torgom II (Torgom Manukyan) died on October 12, 2012, in Jerusalem at the age of 93. An Armenian church leader and writer, he served as the 96th Patriarch of Jerusalem (1990–2012). Born on February 16, 1919, near Baghdad in the Bakuba refugee camp, Ottoman Empire (now Iraq), he received his early education at the Armenian School of St. Translators in Baghdad before enrolling in the St. Jacob Seminary of the Armenian Patriarchate in Jerusalem. On August 2, 1936, he was ordained a deacon by Archbishop Torgom Gushakyan, and on July 23, 1939, a priest, taking the name Torgom. From 1939 to 1946, he held various roles in the Patriarchate, including working in the editorial office of the *Sion* magazine and serving as deputy abbot of the seminary. In July 1946, he moved to the USA as the spiritual pastor of St. Trinity Armenian Church in North Philadelphia (Pennsylvania). In 1951, he was appointed deputy primate of the Eastern Diocese. In 1954, he returned to Jerusalem as abbot of the seminary and chancellor of the Patriarchate. In 1960, he paused his service to study at the Episcopal Theological School in Cambridge (Massachusetts). In 1962, he was elected primate of the Western Diocese of the Armenian Church in America, and in 1966, of the Eastern Diocese. In 1968, he was elevated to archbishop. On March 22, 1990, he was elected the 96th Patriarch of Jerusalem. On August 19, 1994, following the death of Catholicos of All Armenians Vazgen I, he was appointed Locum Tenens of the Catholicosate. Archbishop Torgom Manukyan received numerous academic honors, including an honorary doctorate from New York’s General Theological Seminary, the U.S. “Statue of Liberty” and “Elizabeth Elyland” awards (1986), the “Bethlehem-2000” medal (Palestinian National Authority, 2000), and the Order of St. Mesrop Mashtots (Republic of Armenia, 2010). His literary works include 20 monographs, such as three poetry collections (*Monastery Days*, *Dear Father*, *Ascension*), studies on the Armenian Holy Liturgy (*The Genius of Komitas in His Liturgy*, *Deacon’s Guide to the Holy Liturgy*), books on the Armenian Genocide (*The Losses of the Armenian Church in the Genocide*), and guides to Jerusalem’s holy sites (*Ceremonies in the St. Jacob Cathedral and Holy Places of Jerusalem*). A recognized Komitas scholar, he served on the National Council of Churches of Christ in the USA, chaired the “Religion in American Life” Council, and was a member of the board of the “Call of Conscience” Foundation. Patriarch Torgom made significant contributions to ecumenical relations. After his death, his memory is honored in Armenian church communities, and his works continue to preserve Armenian spiritual and cultural heritage.

—

Ղազար Վարդանի Այվազյանը ծնվել է 1913 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Սամարղանդում, Ռուսական կայսրություն։ Նա հայ գրականագետ էր, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1965 թվականից։ Ղազարը 1929-1932 թվականներին աշխատել է «Ուզբեկիստանսկայա պրավդա», «Կարականդինսկայա կոմունա» և «Պրիբալխաշսկայա պրավդա» թերթերի խմբագրություններում որպես գրական աշխատող և բաժնի վարիչ։

1937 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1937-1941 թվականներին դասախոսել է Երևանի ռուսական ուսուցչական ինստիտուտում և համալսարանում։ 1941-1943 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում և մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1943-1947 թվականներին եղել է Երևանի ռուսական մանկավարժական ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ, 1947-1950 թվականներին՝ Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի գիտական քարտուղար։ 1950-1971 թվականներին եղել է Երևանի համալսարանի ռուս գրականության ամբիոնի դոցենտ, իսկ 1971-1978 թվականներին՝ նույն ամբիոնի վարիչ։ 1978 թվականից աշխատել է Երևանի համալսարանի հայագիտական կենտրոնում՝ ղեկավարելով ԽՍՀՄ ժողովուրդների գրական կապերի ուսումնասիրության բաժինը։ 1940 թվականին նա պաշտպանել է «Պոեզիայի ծագումը» թեմայով դիսերտացիա և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ Նրա գրքերը, ինչպիսիք են «Ռուսիայում հայերի բնակության տարեթվի մասին» (1973), «Տարոնի պատմությունը և 4-7-րդ դարերի հայ գրականությունը» (1976), լույս են տեսել ռուսերեն։ Նա կազմել է դասագրքեր, «Բրյուսովյան ընթերցումներ» ժողովածուները և «Հովհաննես Թումանյանը և ԽՍՀՄ ժողովուրդների գրականությունը» (1968)։ Ղազարը պարգևատրվել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մեդալով 1973 թվականին և Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշանով 1985 թվականին։ Նրա աշխատանքները մեծ ներդրում են ունեցել հայ և ռուս գրականության կապերի ուսումնասիրության մեջ։

### Русский

Мост между армянской и русской литературой

Газар Варданович Айвазян родился 5 сентября 1913 года в Самарканде, Российская империя. Он был армянским литературоведом, кандидатом филологических наук, членом Союза писателей СССР с 1965 года. Газар в 1929–1932 годах работал в редакциях газет «Узбекистанская правда», «Каракандинская коммуна» и «Прибалхашская правда» в качестве литературного сотрудника и заведующего отделом. В 1937 году окончил филологический факультет Московского университета. В 1937–1941 годах преподавал в Ереванском русском учительском институте и университете. В 1941–1943 годах служил в советской армии и участвовал в Великой Отечественной войне. В 1943–1947 годах был заместителем директора Ереванского русского педагогического института, в 1947–1950 годах — научным секретарём Института литературы имени Манука Абегяна Академии наук Армянской ССР. С 1950 по 1971 год работал доцентом кафедры русской литературы Ереванского университета, а с 1971 по 1978 год был заведующим этой кафедрой. С 1978 года трудился в Центре арменоведения Ереванского университета, возглавляя отдел изучения литературных связей народов СССР. В 1940 году защитил диссертацию на тему «Происхождение поэзии» и получил степень кандидата филологических наук. Его книги, такие как «О датировке пребывания армян в России по армянским и русским источникам» (1973) и «История Тарона и армянская литература IV–VII веков» (1976), были опубликованы на русском языке. Он составил учебники, сборники «Брюсовские чтения» и «Ованес Туманян и литература народов СССР» (1968). Газар был награждён медалью имени Хачатура Абовяна в 1973 году и орденом Отечественной войны II степени в 1985 году. Его работы внесли значительный вклад в изучение связей армянской и русской литературы.

### English

A Bridge Between Armenian and Russian Literature

Ghazar Vardanovich Ayvazyan was born on September 5, 1913, in Samarkand, Russian Empire. He was an Armenian literary scholar, candidate of philological sciences, and a member of the USSR Writers’ Union from 1965. From 1929 to 1932, Ghazar worked in the editorial offices of the newspapers “Uzbekistanskaya Pravda,” “Karakandinskaya Kommuna,” and “Pribalhashskaya Pravda” as a literary employee and department head. In 1937, he graduated from the philological faculty of Moscow University. From 1937 to 1941, he taught at the Yerevan Russian Teachers’ Institute and University. During 1941–1943, he served in the Soviet army and participated in the Great Patriotic War. From 1943 to 1947, he was deputy director of the Yerevan Russian Pedagogical Institute, and from 1947 to 1950, he served as the scientific secretary of the Manuk Abeghyan Institute of Literature at the Armenian SSR Academy of Sciences. From 1950 to 1971, he was an associate professor at the Russian Literature Department of Yerevan University, and from 1971 to 1978, he headed the same department. From 1978, he worked at the Yerevan University Center for Armenian Studies, leading the department for studying literary connections among USSR peoples. In 1940, he defended his dissertation on “The Origin of Poetry,” earning a candidate’s degree in philological sciences. His books, such as “On the Dating of Armenians’ Presence in Russia According to Armenian and Russian Sources” (1973) and “The History of Taron and Armenian Literature of the 4th–7th Centuries” (1976), were published in Russian. He compiled textbooks, the “Bryusov Readings” collections, and “Hovhannes Tumanyan and the Literature of the Peoples of the USSR” (1968). Ghazar was awarded the Khachatur Abovyan Medal in 1973 and the Order of the Patriotic War, 2nd degree, in 1985. His work made a significant contribution to the study of Armenian and Russian literary connections.

1387 թվականի սեպտեմբերի  1-ը Հայաստում  նշանավորվեց մի խավար օրով, երբ Վանի բերդի ամուր պարիսպները, որոնք դարեր շարունակ պաշտպանել էին հայ ժողովրդին, ծնկի բերվեցին Լենկ Թեմուրի անողոք զորքերի կողմից:

Լճի ափին կանգնած այս հաստատուն բերդը, որը խորհրդանշում էր հայոց դիմադրության ոգին, ընկավ 20 օր տևած հերոսական պայքարից հետո՝ դառնալով Թեմուրի ավերիչ արշավանքների ևս մեկ զոհ: 

Լենկ Թեմուր՝ միջինասիական սարսափելի զորապետը, ում անունը դող էր առաջացնում ժողովուրդների սրտերում, 1386 թվականին սկսել էր իր արշավանքները Հայաստանում: Նա գրավել էր Նախիջևանը, Երևանը և Այրարատի այլ վայրեր՝ ամենուր թողնելով ավերածություններ և կոտորածներ: 1387 թվականի գարնանը նրա հայացքն ընկավ Վանի վրա: Բերդը, որի բնական պաշտպանությունը լրացվում էր հզոր պարիսպներով, հայտնի էր իր անառիկությամբ: Սակայն Թեմուրի բանակը, որը բաղկացած էր թյուրքական և մոնղոլական ցեղերից, անդադար հարվածներ էր հասցնում: 

Հայ պաշտպանները՝ տեղի բնակիչներն ու զինվորները, քաջությամբ դիմակայեցին: Իրենց հայրենիքի և սրբավայրերի համար նրանք 20 օր պայքարեցին՝ չնայելով սննդի սղությանն ու թշնամու ճնշող գերակայությանը: Բայց ճակատագիրը անողոք էր: Սեպտեմբերի 1-ին Թեմուրի զորքերը ճեղքեցին պաշտպանությունը: Բերդի անկումը բերեց սարսափելի հետևանքներ՝ բնակչության մեծ մասը կոտորվեց, իսկ կանայք և երեխաները գերեվարվեցին՝ տարվելով Միջին Ասիա: 

Վանի բերդի անկումը ոչ միայն ռազմական պարտություն էր, այլև հայ ժողովրդի համար խորը վերք: Լենկ Թեմուրի արշավանքները խաթարեցին Հայաստանի ժողովրդագրությունը, տեղահանելով հազարավոր հայերի և բնակեցնելով քոչվոր ցեղեր: Սակայն Վանի պաշտպանների սխրանքը մնաց հայ ժողովրդի հիշողության մեջ՝ որպես աննկուն ոգու և զոհաբերության խորհրդանիշ: 

—

### Русский

Ван под ударом: Триумф и трагедия под натиском Тимура»


В первый день сентября 1387 года над Ванской крепостью, что возвышалась на берегу озера Ван, нависла тень беды. Могучие стены, веками защищавшие армянский народ, пали под натиском безжалостных войск Ленк-Тимура, известного как Тамерлан. Двадцать дней отчаянного сопротивления не смогли остановить его армию, и этот день стал ещё одной трагической главой в истории Армении, полной мужества и жертв. 

Ленк-Тимур, грозный военачальник из Средней Азии, чьё имя наводило ужас на целые народы, начал свои опустошительные походы в Армению в 1386 году. Он захватил Нахичевань, Ереван и другие земли Айрарата, оставляя за собой разрушенные города и горы тел. Весной 1387 года его взор обратился к Вану. Крепость, окружённая водами озера и укреплённая мощными стенами, казалась неприступной. Но армия Тимура, состоявшая из тюркских и монгольских воинов, была неумолима. 

Местные защитники — армянские жители и воины — сражались с неукротимым мужеством. Двадцать дней они держали оборону, несмотря на нехватку продовольствия и подавляющее превосходство врага. Каждый камень крепости был пропитан их решимостью защитить родную землю. Но силы были неравны. 1 сентября войска Тимура ворвались в крепость, и началась бойня. Мужчин перебили, а женщин и детей угнали в плен, отправив в далёкую Среднюю Азию. 

Падение Ванской крепости стало не только военным поражением, но и глубокой раной для армянского народа. Походы Тимура разрушили демографию Армении, вынудив тысячи людей покинуть родные земли и заменив их кочевыми племенами. Однако подвиг защитников Вана остался в памяти народа как символ стойкости и самопожертвования, вдохновляющий поколения. 

—

### English

Van’s Last Stand: The Tragedy of Timur’s Conquest


On the first day of September 1387, the ancient Van Fortress, standing proudly on the shores of Lake Van, faced a dark fate. Its formidable walls, which had shielded the Armenian people for centuries, crumbled under the relentless assault of Timur’s merciless army. For twenty days, the defenders held their ground with unwavering courage, but the fortress fell, marking a sorrowful chapter in Armenia’s history—a tale of heroism drowned in tragedy. 

Timur, known as Tamerlane, was a fearsome Central Asian warlord whose name struck terror across continents. By the late 14th century, he had forged a vast empire centered in Samarkand, uniting Turkic and Mongol tribes. His campaigns swept through Central Asia, Persia, Azerbaijan, Georgia, and Armenia. In 1386, he first invaded Armenia, seizing Nakhchivan, Yerevan, and other regions of Ayrarat, leaving behind a trail of devastation and slaughter. By the spring of 1387, his sights were set on Van. 

The Van Fortress, with its natural defenses and sturdy fortifications, was a symbol of Armenian resilience. Yet, Timur’s army, vast and ruthless, surrounded it with unyielding determination. The Armenian defenders—local residents and soldiers—fought fiercely for twenty days, their spirits unbroken despite dwindling supplies and the enemy’s overwhelming numbers. But on September 1, the fortress fell. The aftermath was brutal: most men were killed, and women and children were taken captive, marched off to Central Asia as prisoners. 

The fall of Van was more than a military defeat; it was a wound to the heart of the Armenian people. Timur’s campaigns displaced thousands, reshaping the region’s demographics as nomadic tribes were settled in their place. Yet, the courage of Van’s defenders endures in Armenian memory, a testament to their unyielding spirit and sacrifice in the face of impossible odds. 

—

1227 թվականի օգոստոսի 25-ին , Չինաստանի Քանսու նահանգում մահացավ Չինգիզ Խանը, մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը, մահանում է՝ թողնելով մի կայսրություն, որի ստվերը ծածկել էր աշխարհի կեսը։

Նրա արշավանքները, որոնք ցնցել էին Եվրասիայի ժողովուրդներին, հասան նաև հայոց երկիր։ Թեև Չինգիզ Խանն անձամբ չի եղել Հայաստանում, նրա զորքերի արշավանքները Կովկասում խոր հետք են թողել հայ ժողովրդի պատմության վրա։

1220-1222 թվականներին Չինգիզ Խանի հրամանով նրա զորավարներ Ջեբեն և Սուբեդեյը կատարեցին արշավանք դեպի Կովկաս։ Նրանք, հետապնդելով Խորեզմի շահին, անցան Վրաստանի և Հայաստանի հողերով։ Հայկական բնակավայրերը, որոնք այդ ժամանակ մասամբ գտնվում էին Վրացական թագավորության կազմում, դիմակայեցին մոնղոլական բանակի կայծակնային հարվածներին։ 1221 թվականին Խունան գետի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հայ-վրացական ուժերը պարտություն կրեցին։ Գյուղերն այրվեցին, բայց հայ ժողովուրդը ցույց տվեց իր ճկունությունը՝ հարմարվելով նոր իրողություններին։

Չինգիզ Խանի կայսրությունն աչքի էր ընկնում իր կրոնական հանդուրժողականությամբ։ Հայերն, որպես քրիստոնյա ժողովուրդ, կարողացան պահպանել իրենց հավատքն ու ավանդույթները։ Հետագայում, Իլխանության ժամանակաշրջանում, հայկական իշխանությունները, հատկապես Կիլիկիայի Հայոց թագավորությունում, դաշնակցային հարաբերություններ հաստատեցին մոնղոլների հետ։ Սա հայերին թույլ տվեց ամրապնդել իրենց դիրքերը սելջուկների և մամլուքների դեմ պայքարում։

Հայ մատենագիր Կիրակոս Գանձակեցին իր գրառումներում նկարագրում է մոնղոլների արշավանքները որպես աղետ, սակայն նաև ընդգծում է հայերի կարողությունը՝ հարմարվելու և նոր տերությունների հետ համագործակցելու։ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը դարձավ մոնղոլների կարևոր դաշնակիցը՝ միասին պայքարելով ընդհանուր թշնամիների դեմ։

Չինգիզ Խանի ժառանգությունը հայերի համար երկակի է։ Նրա արշավանքները բերեցին ավերածություններ, բայց նաև բացեցին նոր հնարավորություններ։ Հայ ժողովուրդը, ինչպես միշտ, գտավ ուղիներ՝ գոյատևելու և բարգավաճելու նույնիսկ ամենամութ ժամանակներում։

—

### На русском языке

Буря над армянской землёй: Чингисхан и его наследие

25  августа 1227 года, провинция Ганьсу, Китай умер  Чингисхан, основатель Монгольской империи, умер, оставив после себя государство, простиравшееся от Тихого океана до Каспия. Его завоевательные походы потрясли мир, и армянские земли не стали исключением. Хотя сам Чингисхан не ступал на армянскую землю, его полководцы оставили неизгладимый след в истории региона.

В 1220–1222 годах полководцы Чингисхана, Джебе и Субэдэй, провели стремительный рейд через Кавказ, преследуя хорезмшаха. Их путь пролегал через Грузию и армянские земли, которые частично входили в состав Грузинского царства. В 1221 году в битве на реке Хунан грузино-армянские войска потерпели поражение. Деревни были разорены, но армяне проявили удивительную способность к адаптации.

Чингисхан был известен своей религиозной терпимостью, что позволило армянам, как христианскому народу, сохранить свою веру и традиции. Впоследствии, в период Илханидов, армянские княжества, особенно Киликийское царство, установили союзнические отношения с монголами. Это помогло армянам укрепить свои позиции в борьбе против сельджуков и мамлюков.

Армянский хронист Киракос Гандзакеци описывает монгольские вторжения как катастрофу, но подчёркивает умение армян приспосабливаться и сотрудничать с новыми властителями. Киликийская Армения стала важным союзником монголов, участвуя в их походах против общих врагов.

Наследие Чингисхана для армян двойственно: его походы принесли разрушения, но открыли новые возможности. Армяне, как и всегда, нашли способы выжить и процветать даже в самые тёмные времена.

—

### На английском

Storm Over Armenia: Chinggis Khan and His Legacy**

August 25 , 1227, Gansu Province, China
Chinggis Khan, the founder of the Mongol Empire, dies, leaving behind a dominion that stretched from the Pacific to the Caspian Sea. His conquests shook the world, and the Armenian lands were no exception. While Chinggis Khan himself never set foot in Armenia, his generals left a profound mark on the region’s history.

Between 1220 and 1222, Chinggis Khan’s commanders, Jebe and Subedei, conducted a lightning raid through the Caucasus, pursuing the Khwarazmian Shah. Their path crossed Georgia and the Armenian territories, which were partly under the Georgian Kingdom’s control. In 1221, the Armenian-Georgian forces were defeated in the Battle of the Khunan River. Villages were ravaged, yet the Armenians demonstrated remarkable resilience.

Chinggis Khan’s empire was known for its religious tolerance, allowing Armenians, as Christians, to preserve their faith and traditions. Later, during the Ilkhanid period, Armenian principalities, particularly the Kingdom of Cilicia, forged alliances with the Mongols. This enabled Armenians to strengthen their position against the Seljuks and Mamluks.

The Armenian chronicler Kirakos Gandzaketsi describes the Mongol invasions as devastating but highlights the Armenians’ ability to adapt and collaborate with the new rulers. Cilician Armenia became a key Mongol ally, joining campaigns against shared enemies.

Chinggis Khan’s legacy for Armenians is twofold: his campaigns brought destruction but also opened new opportunities. As always, the Armenian people found ways to survive and thrive, even in the darkest of times.

—