Պատմագիտական և մատենագրական հիշատակություններ

​Չնայած Թոփրաքքալեն կառուցվել է Ուրարտական դարաշրջանում, հայ միջնադարյան պատմիչները (օրինակ՝ Մովսես Խորենացին) Վանի տարածաշրջանի հսկայական կառույցները հաճախ վերագրել են առասպելական Շամիրամին կամ Արա Գեղեցիկին:

​Գարեգին Սրվանձտյանց. 1874 թվականին նա առաջին հայ հեղինակն էր, ով իր «Թորոս Աղբար» աշխատության մեջ հիշատակել է Թոփրաքքալեի բլրից հայտնաբերված հնությունների մասին։ Նրա նկարագրությունները հիմք դարձան հետագա հնագիտական հետաքրքրության համար։

​Ագռավաքարի առասպելը. Հայկական ժողովրդական ավանդույթներում Թոփրաքքալեի բլուրը հաճախ նույնացվում է «Ագռավաքարի» հետ, որտեղ, ըստ էպոսի, փակված է Փոքր Մհերը: Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես են ուրարտական հնությունները սերտաճել հայկական բանահյուսությանը։

​2. Հայ հնագետների և գիտնականների ներդրումը

​Հայաստանի և Սփյուռքի հայագետները վճռորոշ դեր են խաղացել քաղաքի վերծանման հարցում.

​Հովսեփ Օրբելի. 1916 թվականին, ռուսական արշավախմբի կազմում, հայ անվանի գիտնական Հովսեփ Օրբելին մասնակցել է Վանի և շրջակայքի (այդ թվում՝ Թոփրաքքալեի) պեղումներին։ Նրա աշխատությունները օգնեցին հասկանալ ամրոցի կառուցվածքը և Ուրարտուի կապը հայկական մշակույթի հետ։

​Նիկողայոս Մառ. Օրբելու հետ միասին նա ուսումնասիրել է Թոփրաքքալեի սեպագիր արձանագրությունները, որոնք փաստում են, որ քաղաքը կոչվել է Ռուսախինիլի (հիմնադիր Ռուսա Ա-ի պատվին)։

​Բորիս Պիոտրովսկի. Թեև նա աշխատել է Կարմիր Բլուրում (Թեյշեբաինի), նրա համեմատական վերլուծությունները Թոփրաքքալեի հետ ապացուցեցին, որ այս երկու քաղաքները եղել են Ուրարտուի վերջին շրջանի հզորագույն վարչական կենտրոնները։

​3. Արձանագրություններ և Տեղանուններ

​Հայկական աղբյուրները և տեղացի հայերի վկայությունները պահպանել են կարևոր մանրամասներ.

​Ռուսախինիլի Էյդուրուի դիմաց. Սեպագիր արձանագրություններում քաղաքը կոչվում է «Ռուսախինիլի Էյդուրու լեռան առջև»։ Հայ պատմաբանները նույնացնում են Էյդուրուն ներկայիս Վարագա լեռան հետ։

​Ոռոգման համակարգ. Հայկական ավանդույթը Ռուսա Ա-ի կառուցված ջրանցքները և արհեստական լիճը (Քեշիշ գյոլ) համարել է հայկական հնագույն ինժեներական մտքի դրսևորում, որը դարեր շարունակ ծառայել է Վանի հայ բնակչությանը։