Հայ իրականության մեջ առաջին անգամ նա է քննության առարկա դարձրել տնտեսագիտության հետ կապված հարցերը

1859 թ-ի նոյեմբերի 30-ին  Կոստանդնուպոլսում-մահացել է Նիկողոս Մկրտչի Զորայանը– տնտեսագետ, հրապարակախոս, մանկավարժ։

Հետևելով ֆրանսիացի լուսավորիչների հայացքներին՝ Նիկողայոս Զորայանը նշել Է, որ մարդիկ ի ծնե հավասար են, ուստի հասարակությունը պետք է հոգա բոլորի մասին հավասարապես։ Քաղաքատնտեսության մի շարք կատեգորիաների ու խնդիրների ուսումնասիրությանն է նվիրված նրա «Քաղաքական տնտեսութեան վրայ տեղեկութիւններ» (1849 թվական) երկը, որը նոր երևույթ էր արևմտահայ տնտեսագիտական մտքի պատմության մեջ։ Նա քաղաքատնտեսությունը բնութագրում է որպես հարստության, արտադրության, բաշխման և սպառման օրենքներն ուսումնասիրող գիտություն։ Ապրանքային արտադրությունն ու նրա բնորոշ կատեգորիաները վերլուծելիս՝ Նիկողայոս Զորայանը հիմնականում առաջնորդվել է արժեքի աշխատանքային տեսությամբ և ձգտել տնտեսական տարբեր երևույթները բացատրել մեկ ընդհանուր օրենքով՝ արժեքի օրենքով։ Արժեքի սուբստանցը նա, ինչպես Ադամ Սմիթը և Դավիթ Ռիկարդոն, համարել է աշխատանքն ընդհանրապես՝ հասարակական հարաբերություններից մեկուսի։ Ապրանքի արտադրության համար ծախսված աշխատանքը դիտել է միայն քանակական տեսակետից։ Որպես արժեքի անհրաժեշտ տարրեր, առաջ է քաշել իրի оգտակարությունը, հազգվագյուտությունը, փոխադրելիությունը։ Հասարակական վերընթացը կապելով նյութական արտադրության, հատկապես մեքենական խոշոր արտադրության հետ՝ Նիկողայոս Զորայանը երազել է Արևմտյան Հայաստանը դուրս բերել դարավոր խավարի ու հետամնացության վիճակից, հասցնել եվրոպական զարգացած երկրների մակարդակին։ Իր ապրած ժամանակաշրջանի համար Նիկողայոս Զորայանի հայացքները, հակասականությամբ հանդերձ, առաջադիմական էին և հնչում էիև որպես բուրժուական հարաբերությունների հաստատման կոչ՝ ֆեոդալական, սուլթանական Թուրքիայի դժնդակ պայմաններում, ուր, սոցիալական հարստահարմանը զուգընթաց, այլադավանները (այդ թվում հայ ժողովուրդը) ենթարկվում էին ազգային հալածանքի։

Հայ իրականության մեջ առաջին անգամ նա է քննության առարկա դարձրել տնտեսագիտության հետ կապված հարցերը, օգտագործելով արևմտաեվրոպական քաղաքատնտեսների երկերը։ Նույն այդ թվականներին հրատարակել է «Վարժություն ընթերցանության» գիրքը՝ համաձայն ժամանակի մանկավարժական նոր մեթոդների։ 1852 թվականին Կ. Պոլսում լույս է տեսել նրա «Ընթերցանությունը» աշխարհաբար լեզվով։ Բացի «Հայաստան» և «Մասիս» պարբերականներից, աշխատակցել է «Բազմավեպ», «Մասյաց աղավնի» և այլ հանդեսների ու թերթերի։ Կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է պետական մաքսատանը։

30 ноября 1859 года в Константинополе скончался Николос Мкртичевич Зораян – экономист, оратор, педагог.  Следуя взглядам французских просветителей, Никогайос Зораян отмечал, что люди рождаются равными, поэтому общество должно заботиться обо всех одинаково.  Его книга «Сведения о политической экономии» (1849), ставшая новым явлением в истории западноармянской экономической мысли, посвящена изучению ряда категорий и проблем политической экономии.  Он характеризует политическую экономию как науку, изучающую законы богатства, производства, распределения и потребления.  Анализируя товарное производство и его характерные категории, Никогайос Зораян руководствовался главным образом трудовой теорией стоимости и стремился объяснить различные экономические явления одним общим законом — законом стоимости.  Подобно Адаму Смиту и Давиду Рикардо, он считал субстанцией ценности труд вообще, изолированный от общественных отношений.  На труд, затраченный на производство продукта, он смотрел только с количественной точки зрения.  В качестве необходимых элементов ценности он выдвигал полезность, редкость, портативность вещи.  Соединяя общественный прогресс с материальным производством, особенно крупным машинным производством, Никогайос Зораян мечтал вывести Западную Армению из состояния вековой тьмы и отсталости, доведя ее до уровня развитых европейских стран.  Для периода его жизни взгляды Никогайоса Зораяна, несмотря на их противоречивость, были прогрессивными и звучали как призыв к установлению буржуазных отношений в суровых условиях феодальной, султанской Турции, где наряду с социальной бедностью существовали и другие религии (в том числе армянский народ) подвергались национальным гонениям.

Впервые в армянской действительности он сделал предметом рассмотрения вопросы, связанные с экономикой, используя труды западноевропейских политэкономов.  В эти же годы он издал книгу «Упражнения по чтению» по новым педагогическим методам того времени.  В 1852 году К.  Его «Чтения» на светском языке были изданы в Стамбуле.  Помимо периодических изданий «Айастан» и «Масис», он работал в журналах «Базмавеп», «Масяц агавни» и других журналах и газетах.  В последние годы жизни работал на государственной таможне.

On November 30, 1859, Nikolhos Mkrtchi Zorayan died in Constantinople – economist, public speaker, pedagogue.  Following the views of the French enlighteners, Nikoghayos Zorayan noted that people are born equal, so the society should take care of everyone equally.  His book “Information on Political Economy” (1849), which was a new phenomenon in the history of Western Armenian economic thought, is dedicated to the study of a number of categories and problems of political economy.  He characterizes political economy as a science that studies the laws of wealth, production, distribution and consumption.  When analyzing commodity production and its characteristic categories, Nikoghayos Zorayan was mainly guided by the labor theory of value and sought to explain various economic phenomena with one general law, the law of value.  Like Adam Smith and David Ricardo, he considered the substance of value to be work in general, isolated from social relations.  He looked at the work spent for the production of the product only from a quantitative point of view.  As necessary elements of value, he put forward the usefulness, rarity, portability of the thing.  Connecting social progress with material production, especially large-scale machine production, Nikoghayos Zorayan dreamed of bringing Western Armenia out of the state of age-old darkness and backwardness, bringing it to the level of developed European countries.  For the period he lived in, Nikogayos Zorayan’s views, despite their contradictions, were progressive and sounded like a call for the establishment of bourgeois relations in the harsh conditions of feudal, sultanate Turkey, where, along with social poverty, other religions (including the Armenian people) were subjected to national persecution.
For the first time in Armenian reality, he made the issues related to economics the subject of examination, using the works of Western European political economists.  In the same years, he published the book “Reading Exercise” according to the new pedagogical methods of the time.  In 1852, K.  His “Reading” in secular language was published in Istanbul.  Besides Hayastan and Masis periodicals, he worked for Bazmavep, Masyats agavni and other magazines and newspapers.  In the last years of his life, he worked at the state customs house.