Խոշոր հոգևոր և քաղաքական գործիչ, Հայաստանի առաջին Կաթողիկոսը

257 թ-ի ապրիլի 29-ին ծնվեց Սուրեն Պարթևը, ով հետագայում մկրտությամբ դարձավ Գրիգոր Լուսավորիչ (Հայաստանի առաջին Կաթողիկոս, 302 թվականից):

Երբ Գրիգորը դեռ մեկ ամսական էր, նրա դայակ Սոֆիան և Եվթագ անունով մի անձ փախան Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաք՝ փրկելով նրան Արշակունիների վրեժխնդրությունից (նրա հայրը՝ Անակ Պարթևը, մասնակցել էր հայոց Խոսրով II արքայի սպանությանը, և Անակի ընտանիքը, բացի Սուրենից, ոչնչացվել էր): Կեսարիայում նա անմիջապես մկրտվեց որպես քրիստոնյա՝ ստանալով Գրիգոր անունը: Այնտեղ նա ստացավ բարձրագույն կրթություն և խոր քրիստոնեական դաստիարակություն՝ Կեսարիայի արքեպիսկոպոս Փիրմիլիանի ղեկավարությամբ:
Ընտանիք և Կյանք
Գրիգորը ամուսնացավ Դավիթ Կեսարացու դստեր՝ Մարիամի հետ: Նրանք ունեցան երկու որդի՝ Վրթանեսը և Արիստակեսը, որոնք հետագայում դարձան Հայաստանի Կաթողիկոսներ (Արիստակես I Պարթև, Վրթանես I Պարթև): Ամուսնությունից հետո նրանք բաժանվեցին: Գրիգորը մտավ արքունական ծառայության, Մարիամը կրտսեր որդու հետ մտավ կանանց վանք, իսկ ավագ որդին հանձնվեց խնամակալ ընտանիքի:
Փորձություններ
Ըստ Գրիգոր Տաթևացու՝ Գրիգոր Լուսավորիչը կրել է առաքյալների տասներկու տառապանքները՝ դառնալով բոլոր առաքյալների նմանակը: 287 թվականին, երբ նահարար Արտավազդ Մանդակունու քրոջ ամուսինը՝ Տաճատ Աշոտյանը, հայտարարեց, որ Գրիգորը արքայի հոր սպանողի որդին է, Տրդատ արքայի հրամանով Գրիգորին գցեցին մահապատժի համար նախատեսված բանտ՝ Խոր Վիրապ: Ըստ ավանդության, նա այնտեղ անցկացրեց մոտ 13 տարի: Նրա կյանքը բանտում համարվում է հրաշք, քանի որ ողջ մնալը վերագրվում է աստվածային զորությանը: Լեգենդի համաձայն՝ մի այրի կանոնավոր կերպով հաց էր նետում բանտ, իսկ հրեշտակը ամեն օր այցելում էր Գրիգորին՝ քաջալերելով նրան:
Քրիստոնեության Հաստատում
Երբ հայոց Տրդատ արքան ընկավ մոլեգնության մեջ, նրա քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, հինգ անգամ տեսիլք ստացավ, որ միայն Գրիգորը կարող է բժշկել արքային: Իշխան Օտա Ամատունին նրան հանդիսավոր կերպով դուրս բերեց բանտից և տարավ Վաղարշապատ: Գրիգորը նախ հավաքեց Տրդատի կողմից նահատակված Հռիփսիմեան կույսերի մասունքները, ապա քարոզեց Ավետարանը և հնգօրյա պահքով պատրաստեց ժողովրդին քրիստոնեության ընդունմանը: Նա բժշկեց արքային, և Տրդատ Մեծը, զղջալով, հրամայեց դադարեցնել քրիստոնյաների հալածանքները և ժողովրդին կոչ արեց ընդունել Քրիստոսի հավատը: 301 թվականին Տրդատը հայտարարեց քրիստոնեությունը Հայաստանի պետական կրոն՝ առաջինը աշխարհում: Սկսվեց նաև հեթանոսական տաճարների ոչնչացումը:
Քրիստոնեության Տարածում
Գրիգոր Լուսավորիչը քրիստոնեություն տարածեց Վիրքում, Աղվանքում, Հյուսիսային Կովկասում, Խաղտիքում, Միջագետքում, Ատրպատականում և Մասքթաց երկրում: Նրա երիտասարդ թոռը՝ Գրիգորիսը, ձեռնադրվեց որպես Վրաստանի և Աղվանքի (Կովկասյան Ալբանիա) առաջին եպիսկոպոս:
Պատվում
Գրիգոր Լուսավորիչը հարգվում է որպես սուրբ ոչ միայն Հայ Առաքելական Եկեղեցում, այլև այլ քրիստոնեական դավանանքներում:

29 апреля 257 года родился Сурен Партев, позднее по крещению ставший Григорием Просветителем (Григор Лусаворич) — выдающийся духовный и политический деятель, архиепископ Армении с 302 года, первый Католикос Всех Армян.
Ранние Годы
Будучи месячным младенцем, Сурен был спасен своей няней Софьей и неким Евтагом, которые бежали в Кесарию (город в Каппадокии), чтобы укрыть его от мести Аршакуни. Его отец, Анак Партев, участвовал в убийстве армянского царя Хосрова II, и вся семья Анака, кроме Сурена, была уничтожена. В Кесарии младенец был крещен как христианин под именем Григор. Там же он получил высшее образование и глубокое христианское воспитание под руководством архиепископа Пирмилиана.
Семья и Жизнь
Григорий женился на Марии, дочери Давида Кесарийского. У них родились двое сыновей — Вртанес и Аристакес, будущие католикосы Армении (Аристакес I Партев и Вртанес I Партев). После рождения детей супруги расстались: Григорий поступил на царскую службу, Мария с младшим сыном ушла в женский монастырь, а старшего сына отдали в приемную семью.
Испытания
По словам Григора Татеваци, Григорий Просветитель пережил все двенадцать страданий апостолов, став их подражателем. В 287 году, после обвинения со стороны Тачата Ашотяна (мужа сестры нахарара Артавазда Мандакуни), что Григорий — сын убийцы отца царя, по приказу царя Трдата он был брошен в тюрьму смертников — Хор Вирап. Считается, что Григорий провел там около 13 лет. Его выживание в темнице считается чудом, связанным с божественным вмешательством. Согласно преданию, некая вдова регулярно бросала ему хлеб, а ангел ежедневно посещал и ободрял его.
Утверждение Христианства
Когда царь Трдат впал в одержимость, его сестре Хосровидухт пять раз явилось видение, что только Григорий может исцелить царя. Князь Ота Аматуни торжественно доставил его из темницы в Вагаршапат. Григорий сначала собрал останки замученных царем Рипсимеянских дев, затем проповедовал Евангелие и пятидневным постом подготовил народ к принятию христианства. Он исцелил царя, после чего Трдат Великий, раскаявшись, прекратил гонения на христиан и призвал народ принять христианскую веру. В 301 году Трдат провозгласил христианство государственной религией Армении — первым в мире. Началось также уничтожение языческих храмов.
Распространение Христианства
Григорий Просветитель распространял христианство в Вирке, Агуанке, на Северном Кавказе, в Хагтик, Месопотамии, Атрпатакане и стране Масктац. Его юный внук Григорис был рукоположен в сан первосвященника Грузии и Агванка (Кавказская Албания).
Почитание
Григорий Просветитель почитается как святой не только в Армянской Апостольской Церкви, но и в других христианских конфессиях.

On April 29, 257, Suren Partev was born, later baptized as Gregory the Illuminator (Grigor Lusavorich), a prominent spiritual and political figure, Archbishop of Armenia from 302, and the first Catholicos of All Armenians.
Early Life
As a one-month-old infant, Suren was saved by his nurse Sophia and a man named Eutag, who fled to Caesarea (a city in Cappadocia) to protect him from the vengeance of the Arshakuni. His father, Anak Partev, was involved in the assassination of Armenian King Khosrov II, and Anak’s entire family, except Suren, was killed. In Caesarea, he was immediately baptized as a Christian under the name Gregory. There, he received a higher education and thorough Christian upbringing under the guidance of Archbishop Firmilian.
Family and Life
Gregory married Mariam, the daughter of David of Caesarea. They had two sons, Vrtanes and Aristakes, who later became Catholicoi of Armenia (Aristakes I Partev and Vrtanes I Partev). After the birth of their children, the couple separated: Gregory entered royal service, Mariam and their younger son joined a convent, and their elder son was given to a foster family.
Trials
According to Grigor Tatevatsi, Gregory the Illuminator endured all twelve sufferings of the apostles, becoming their emulator. In 287, after Tachata Ashotyan (the husband of the sister of Naxarar Artavazd Mandakuni) accused Gregory of being the son of the king’s father’s murderer, King Trdat ordered him thrown into the death row prison, Khor Virap. It is believed that Gregory spent about 13 years there. His survival in the dungeon is considered a miracle attributed to divine intervention. According to legend, a widow regularly threw bread into the pit, and an angel visited and encouraged Gregory daily.
Establishment of Christianity
When King Trdat fell into madness, his sister Khosrovidukht received five visions stating that only Gregory could heal the king. Prince Ota Amatuni solemnly brought him from the dungeon to Vagharshapat. Gregory first gathered the remains of the martyred Hripsimean Virgins, then preached the Gospel and prepared the people for Christianity with a five-day fast. He healed the king, after which Trdat the Great, repenting, ended the persecution of Christians and called on the people to embrace the Christian faith. In 301, Trdat proclaimed Christianity the state religion of Armenia—the first in the world. The destruction of pagan temples also began.
Spreading Christianity
Gregory the Illuminator spread Christianity in Iberia, Albania, the North Caucasus, Khaghtik, Mesopotamia, Atropatene, and the land of the Masktae. His young grandson Grigoris was ordained as the first bishop of Georgia and Albania (Caucasian Albania).
Veneration
Gregory the Illuminator is revered as a saint not only in the Armenian Apostolic Church but also in other Christian denominations.