1918-ի 22 հուլիսը. Արցախի ինքնորոշման առաջին քայլը

22 հուլիսի 1918 թվականին կայացավ Արցախի հայերի առաջին համագումարը, որը հռչակեց Արցախը որպես անկախ վարչական և քաղաքական միավոր և ձևավորեց կառավարություն:

Երկու օր անց, 24 հուլիսի 1918 թվականին, ընդունվեց կառավարության հայտարարագիրը, որում ներկայացվեցին նորաստեղծ պետական իշխանության նպատակներն ու խնդիրները: Հայտարարագրում ընդգծվեց այլ ազգերի ժողովրդավարական ուժերի հետ բարիդրացիական հարաբերությունները և ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը՝ որպես Արցախի կառավարության գործունեության մեկնակետ: Զինված ուժերի ստեղծումը արտաքին սպառնալիքներից բնակչության պաշտպանության համար:

Համագումարի օրակարգում ընդգրկված էին հետևյալ 8 հարցեր. միջկուսակցական բյուրոյի և կոմիսարների խորհրդի զեկույցներ, սննդամթերքի մատակարարում, հարկեր, դատարաններ, արտաքին քաղաքականություն, Կարաբախի Արարատյան Հանրապետության անբաժանելի մաս լինելու ճանաչում, ինքնապաշտպանություն, ընտրություններ: Համագումարի արձանագրությունները այրվել են 1920 թվականի մարտին Շուշիում հայերի կոտորածի ընթացքում:

Այնուամենայնիվ, հայտնի է, որ համագումարը հայտարարեց Արցախ-Կարաբաղը անկախ վարչական-քաղաքական միավոր, ընտրեց 7 հոգանոց ժողովրդական կառավարություն, որը կատարում էր օրենսդրական և գործադիր գործառույթներ: Դա աշխարհի պատմության մեջ հազվագյուտ նախ theorem է, երբ ամբողջ շրջան երկու տարի ղեկավարվել է համագումարների միջոցով: Այդ ժամանակահատվածում ընդհանուր առմամբ կայացել է 10 համագումար, որոնք քննարկել են տարբեր կարևորագույն հարցեր:

—

### Азәрбајҹан дили

1918-чи йил 22 июль: Артсахин оз-өзүн билмəнин биринчи адимлари

22 июль 1918-чи ildə Артсах ермянинин биринчи конгресси чагрилишди، ол Артсахи мустаqил идари ве сијаси ваһид оlaraq эълaн етди ве ҳүкумəт ташкил етди. Ики гюн сондə، 24 июль 1918-чи ildə، ҳүкумəтин бяjаннамəси қəбул олунду، бу бяjаннамəдə جاjлаштирилди јени ташкил олунмуش дөвлəт идарəсинин мəqsədləри ве вазيفəлəри. Бяjаннамəдə башqa миллəтлəрин демократ буйруqлары илə достлуq мəнаби олунду ве миллəтлəрин оз-өзүн билмə хaqّи Артсах ҳүкумəтинин фəалијјəтинин башлангич нөqtəси оlaraq эълaн олунду. Халqin харичдəн гəлəн тəхдиклəрдəн мудafaəси учун öz-өзүн мудafaə къуввəлəри ташкил олунду.

Конгрессинин гюндемəсиндə ашağıдаки 8 сؤал юз а чыкди: Партијалар араси бюро ве Комиссарлар Шурасинин хəбəрлəри، азыق-иштиха материалларини тəмин атмa، вəرəслəр، мəhkəмəлəр، харичи сијасəт، Қарабагийн Арарат Республикасинин ајри-айри олмајан хиссəси оlaraq тəşкил етемə، öz-өзүн мудafaə، сəс олунма. Конгрессини протоколлари 1920-чи йил март ајинда Шуша да ермяни кəсدینəси ваqти јаныб чикди.

Бununла биразə، конгресси Артсах-Қарабағи мустаqил идари-сијаси ваһид оlaraq эълaн етди، 7 нəфəрдəн ибарəт халq ҳүкумəтини сəс олунду، бу ҳүкумəт qanun-чиqarma ве ичра етирирди фəалијјəтлəри. Бу، дüнија тарихининдə бир баша өлкəнин ики ил бөйүк конгресслəр арمیли арајلاندیرилмəси дəрəсиндə нəدəр нəدəр хəйли нəزəрдəн кечирилмəди، ол бу гедəр гедəр конгресслəрин юму 10-лу конгресслəр чагریلدی، бу конгресслəр фərqli мühüm мəsəлəлəри муzakirə етди.

—

### Русский

22 июля 1918 года: Первый шаг к самоопределению Арцаха

22 июля 1918 года был созван первый съезд армян Арцаха, который провозгласил Арцах самостоятельной административной и политической единицей и сформировал правительство. Через два дня, 24 июля 1918 года, была принята Декларация правительства, в которой излагались цели и задачи новообразованной государственной власти. В Декларации было подчеркнуто дружественное отношение к демократическим силам других народов и провозглашено право наций на самоопределение в качестве отправной точки деятельности правительства Арцаха. Для защиты населения от внешних угроз были созданы силы самообороны.

В повестке съезда были следующие восемь вопросов: отчеты межпартийного бюро и Совета комиссаров, продовольственное обеспечение, налоги, суды, внешняя политика, признание Карабаха неотъемлемой частью Араратской Республики, самооборона, выборы. Протоколы съезда сгорели в марте 1920 года во время резни армян в Шуши.

Тем не менее известно, что съезд объявил Арцах-Карабах независимой административно-политической единицей, избрал народное правительство из семи человек, осуществляющее законодательные и исполнительные функции. Между прочим, это редкий прецедент в мировой истории, когда целый край в течение двух лет возглавлялся посредством съездов. За этот период было созвано в общей сложности десять съездов, обсуждавших самые разные важнейшие вопросы.

—

### English

July 22, 1918: The First Step Toward Artsakh’s Self-Determination

On 22 July 1918, the first congress of Armenians of Artsakh was convened, proclaiming Artsakh as an independent administrative and political entity and establishing a government. Two days later, on 24 July 1918, the government’s Declaration was adopted, outlining the goals and objectives of the newly formed state authority. The Declaration emphasized a friendly relationship with the democratic forces of other nations and proclaimed the right of nations to self-determination as the starting point of the Artsakh government’s activities. Forces of self-defense were created to protect the population from external threats.

The agenda of the congress included the following eight issues: reports from the interparty bureau and the Council of Commissioners, food supply, taxes, courts, foreign policy, recognition of Karabakh as an integral part of the Arax Republic, self-defense, and elections. The congress protocols were burned in March 1920 during the massacre of Armenians in Shushi.

Nevertheless, it is known that the congress declared Artsakh-Karabakh an independent administrative-political entity and elected a seven-member people’s government, performing legislative and executive functions. Notably, this is a rare precedent in world history where an entire region was governed through congresses for two years. During this period, a total of ten congresses were held, addressing a wide range of critical issues.

—