Աբխազիայի անկախության հռչակումը և դուրս գալը Վրաստանի կազմից

23 հուլիսի 1992 թվականին Աբխազիայի Գերագույն խորհուրդը հռչակեց հանրապետության անկախությունը և դուրս գալը Վրաստանի կազմից, ինչը դարձավ տարածաշրջանի պատմության մեջ կարևոր փուլ և սկիզբ դրեց վրաց-աբխազական հակամարտությանը, որը օգոստոսին վերածվեց զինված պատերազմի:

Անկախության համար պայքարի սկզբնական փուլում, հայերը որոնք կազմում էին Աբխազիայի բնակչության մոտ կեսը, պահպանում էին չեզոքություն՝ խուսափելու համար էթնիկական հակամարտության մեջ ներգրավվելուց: Սակայն իրավիճակը սրվեց արտաքին միջամտության և ներքին սադրանքների պատճառով:

Ըստ որոշ վկայությունների, Ռուսաստանի Դաշնության ՖՍԲ-ն կաշառել է վրաց «Մխեդրիոնի» պարամիլիտար խմբավորման բռնակալներին, որպեսզի նրանք կատարեն հայերի նկատմամբ դաժանություններ: Այս գործողությունները, ենթադրաբար, ուղղված էին հայերին ստիպելու զենք վերցնել և աջակցել աբխազական կողմին՝ խորացնելու տարածաշրջանում բաժանում,  վրաց ուժերի վրա է վերագրվում՝ զանգվածային սպանություններ, բռնաբարություններ և հայկական գյուղերի թալան, հատկապես Գագրայում և Սոչումում: Օրինակ, 1992 թվականի հոկտեմբերին Գագրայի համար մղվող մարտերի ընթացքում հայտնի դարձավ, որ հայ ընտանիքները հատուկ  ենթարկվում էին դաժանությունների , ինչը հանգեցրեց տասնյակ խաղաղ բնակիչների մահվան: Այս դաժանությունները դարձան պատճառ, որ հայերը չեզոքությունից անցան ակտիվ մասնակցության՝ աբխազական կողմի կողմից, ինչը փոխեց պատերազմի ընթացքը:

Վրաստանը, չնայած սկզբնական ռազմական հաջողություններին, բախվեց լուրջ դիմադրության, երբ հայկական ջոկատները, ներառյալ Մարշալ Բաղրամյանի անվան գումարտակը, միացան աբխազական ուժերին: Դրանից հետո վրացական պատմագրությունում հաճախ հնչում են Աբխազիայի հայերի մեղադրանքներ, թե նրանք «վաճառվել են» արտաքին ուժերին, մասնավորապես ՌԴ ՖՍԲ-ին: Այս տեսակետի քննադատները պնդում են, որ հայերը սկզբնապես չունեին մասնակցելու մոտիվ և ստիպված էին պաշտպանվել բռնությունից, որը, հնարավոր է, սադրել է արտաքին դերակատարները: Հակամարտությունը ավարտվեց 1993 թվականին աբխազական ուժերի հաղթանակով, բայց թողեց խորը հետք, ներառյալ մարդասիրական աղետ և ռազմական հանցագործությունների մեղադրանքներ:

—

### Русский

Провозглашение независимости Абхазии и выход из состава Грузии

23 июля 1992 года Верховный Совет Абхазии провозгласил независимость республики и её выход из состава Грузии, что стало поворотным моментом в истории региона и положило начало грузино-абхазскому конфликту, который перерос в вооружённую войну в августе того же года. На первом этапе борьбы за независимость армяне, составлявшие около половины населения Абхазии, сохраняли нейтралитет, стремясь избежать вовлечения в межэтнический конфликт. Однако ситуация осложнилась из-за действий внешних сил и внутренних провокаций.

Согласно некоторым свидетельствам, ФСБ России  подкупила грузинских боевиков из парамилитарной группировки “Мхедриони”, чтобы те совершили зверства против армянского населения. Эти действия, предположительно, были направлены на то, чтобы вынудить армян взять в руки оружие и поддержать абхазскую сторону, тем самым усиливая раскол в регионе. Среди наиболее тяжких преступлений, приписываемых грузинским силам, упоминаются массовые убийства, изнасилования и грабежи армянских сёл, особенно в районах Гагры и Сухуми. Например, в ходе боёв за Гагру в октябре 1992 года имели место случаи, когда армянские семьи подвергались целенаправленным нападениям, что привело к гибели десятков мирных жителей. Эти зверства стали причиной смены нейтралитета армян на активное участие в конфликте на стороне абхазов, что изменило ход войны.

Грузия, несмотря на первоначальные успехи в военных действиях, столкнулась с серьёзным сопротивлением после того, как армянские формирования, включая батальон имени маршала Баграмяна, присоединились к абхазским силам. Впоследствии в грузинской историографии часто звучат обвинения в адрес армян Абхазии, утверждая, что те “продались” внешним силам, в частности ФСБ России. Однако критики этой версии указывают, что армяне изначально не имели мотивов участвовать в конфликте и были вынуждены защищаться от насилия, спровоцированного, возможно, внешними акторами. Конфликт завершился в 1993 году победой абхазских сил, но оставил глубокий след, включая гуманитарную катастрофу и обвинения в военных преступлениях.

—

### ქართული (грузинский)

აფხაზეთის დამოუკიდებლობის გამოცხადება და საქართველოდან გასვლა

1992 წლის 23 ივლისს აფხაზეთის უზენაესმა საბჭომ გამოაცხადა რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა და საქართველოს შემადგენლობიდან გასვლა, რამაც გახდა რეგიონის ისტორიაში გარდამტეხი მომენტი და დააყენა საფუძველი ქართულ-აფხაზურ კონფლიქტს, რომელმაც აგვისტოში გადაიზარდა სამხედრო ომში. დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის საწყის ეტაპზე, აფხაზეთის მოსახლეობის თითქმის ნახევარს შეადგენდნენ სომხები, რომლებმაც ნეიტრალიტეტი შეინარჩუნეს, რათა თავიდან აეცილათ ეთნიკური კონფლიქტში ჩართვა. თუმცა, სიტუაცია გართულდა გარე ჩარევისა და შიდა პროვოკაციების გამო.

ზოგიერთი მოწმობის თანახმად, რუსეთის ფედერალურმა უსაფრთხოების სამსახურმა (ФСБ) მიიღო ქართველ პარამilitარულ ჯგუფ “მხედრიონის” მებრძოლების გარკვეულად ქრთამი, რათა ისინი ჩაერთონ სომხების წინააღმდეგ სისასტიკის აქტებში. ეს ქმედებები, სავარაუდოდ, ითვალისწინებდა იმას, რომ სომხები აიძულონ იარაღი ჩაეჭიდონ და დაეხმარონ აფხაზეთის მხარეს, რაც გააღრმავებდა რეგიონში გაყოფას. გარდა ამისა, ქართულმა ძალებმა ჩაიდინეს მასობრივი მკვლელობები, გამოწვევა და გაძარცვა სომხურ სოფლებში, განსაკუთრებით გაგრასა და სოხუმის რაიონებში. მაგალითად, 1992 წლის ოქტომბერში გაგრისთვის ბრძოლის დროს, გავრცელდა ინფორმაცია, რომ სომხური ოჯახები განიცდიდნენ სამიზნე შეტევებს, რამაც ათობით სამოქალაქო პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა. ეს სისასტიკე გახდა მიზეზი, რომ სომხებმა ნეიტრალიტეტიდან გადავიდნენ აქტიურ მონაწილეობაზე აფხაზეთის მხარეს, რამაც შეცვალა ომის მიმდინარეობა.



—

### English

Proclamation of Abkhazia’s Independence and Withdrawal from Georgia

On 23 July 1992, the Supreme Council of Abkhazia proclaimed the republic’s independence and its withdrawal from Georgia, marking a pivotal moment in the region’s history and initiating the Georgian-Abkhazian conflict, which escalated into an armed war in August of that year. At the initial stage of the struggle for independence, Armenians, who made up nearly half of Abkhazia’s population, maintained neutrality to avoid involvement in the ethnic conflict. However, the situation worsened due to external interference and internal provocations.

According to some accounts, the Russian Federation’s FSB allegedly bribed members of the Georgian paramilitary group “Mkhedrioni” to commit atrocities against the Armenian population. These actions were presumably aimed at forcing Armenians to take up arms and support the Abkhaz side, deepening the division in the region. Among the most severe crimes attributed to Georgian forces were mass murders, rapes, and looting of Armenian villages, particularly in the Gagra and Sukhumi areas. For instance, during the October 1992 battles for Gagra, it became known that Armenian families were subjected to targeted attacks, resulting in the deaths of dozens of civilians. These atrocities prompted Armenians to shift from neutrality to active participation on the Abkhaz side, altering the course of the war.

Georgia, despite initial military successes, faced significant resistance when Armenian units, including the Marshal Baghramyan Battalion, joined the Abkhaz forces. Subsequently, Georgian historiography often accuses Abkhazia’s Armenians of “selling out” to external forces, particularly the Russian FSB. Critics of this view argue that Armenians initially had no motive to participate and were compelled to defend themselves against violence, possibly provoked by external actors. The conflict ended in 1993 with a victory for the Abkhaz forces but left a deep scar, including a humanitarian crisis and allegations of war crimes.