Մուրացանը (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) մահացել է 1908 թվականի օգոստոսի 30-ին Թիֆլիսում, Ռուսական կայսրություն։ Հայ գրող, պատմավիպասան և դրամատուրգ, նա հայ գրականության մեջ առանձնանում է իր ռոմանտիկական և հայրենասիրական ստեղծագործություններով։

Ծնվել է Շուշիում, Արցախ, հողագործի ընտանիքում, որտեղ հայրը օժտված էր բանաստեղծելու և երգելու ձիրքով։ Կրթությունը ստացել է մասնավոր դպրոցներում և Շուշիի թեմական հոգևոր դպրոցում, որտեղ սովորել է հայոց պատմություն, լեզու, մատենագրություն, ֆրանսերեն և ռուսերեն։ Հոր մահից հետո ընտանիքը հայտնվել է կարիքի մեջ, սակայն մայրը աջակցել է նրա ուսմանը։ 1877 թվականին ճանապարհորդել է Սյունիքում և Արցախում՝ ուսումնասիրելով պատմական հուշարձաններ և ձեռագրեր։ 1878 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս, աշխատել որպես հաշվապահ՝ համատեղելով գրական աշխատանքը։ Նրա առաջին լուրջ գործը՝ «Ռուզան» (1881) պատմական դրաման, մեծ հաջողություն է բերել։ Հայտնի ստեղծագործություններից են «Գևորգ Մարզպետունի» (1896), «Անդրեաս երեց» (1897), «Նոյի ագռավը» (1899), «Առաքյալը» (1902)։ Նրա գործերը, որոնք արծարծում են հայրենասիրություն, բարոյական արժեքներ և ազգային միասնություն, դարձել են հայ դասական գրականության կարևոր մաս։ Ծանր աշխատանքը ազդել է նրա հոգեկան վիճակի վրա, և նա մահացել է 54 տարեկանում՝ Միքայելյան հիվանդանոցում։ Նրա աճյունն ամփոփվել է Խոջիվանքի գերեզմանատանը, սակայն 1937-1938 թվականներին գերեզմանը ոչնչացվել է։ Մուրացանի անունով կոչվում են Երևանի փողոց և դպրոց, իսկ նրա կիսանդրիներ կան Երևանում և Ծովագյուղում։ 

—

**Русский** 

Символ армянского романтизма и патриотизма

Мурацан (Григор Тер-Ованнисян) скончался 30 августа 1908 года в Тифлисе, Российская империя. Армянский писатель, исторический романист и драматург, он выделяется в армянской литературе своими романтическими и патриотическими произведениями. Родился в Шуши, Арцах, в семье земледельца, наделенного даром поэзии и пения. Образование получил в частных школах и Шушинской духовной семинарии, где изучал армянскую историю, язык, литературу, французский и русский языки. После смерти отца семья оказалась в нужде, но мать поддерживала его обучение. В 1877 году путешествовал по Сюнику и Арцаху, изучая исторические памятники и рукописи. В 1878 году переехал в Тифлис, работал бухгалтером, совмещая это с литературной деятельностью. Его первое значительное произведение, историческая драма «Рузан» (1881), принесла большой успех. Среди известных работ — «Геворг Марзпетуни» (1896), «Андреас Ерец» (1897), «Ноев ворон» (1899), «Апостол» (1902). Его произведения, затрагивающие патриотизм, моральные ценности и национальное единство, стали важной частью армянской классической литературы. Тяжелая работа повлияла на его психическое состояние, и он умер в возрасте 54 лет в Михайловской больнице. Его останки были захоронены на кладбище Ходживанк, но в 1937–1938 годах могила была уничтожена. Имя Мурацана носят улица и школа в Ереване, а его бюсты установлены в Ереване и Цовагюхе. 

—

**English** 

Symbol of Armenian Romanticism and Patriotism

Muratsan (Grigor Ter-Hovhannisyan) passed away on August 30, 1908, in Tiflis, Russian Empire. An Armenian writer, historical novelist, and playwright, he is distinguished in Armenian literature for his romantic and patriotic works. Born in Shushi, Artsakh, in a farmer’s family, his father was gifted in poetry and singing. He received his education in private schools and the Shushi Theological Seminary, studying Armenian history, language, literature, French, and Russian. After his father’s death, the family faced hardship, but his mother supported his education. In 1877, he traveled through Syunik and Artsakh, studying historical monuments and manuscripts. In 1878, he moved to Tiflis, working as an accountant while pursuing literary activities. His first major work, the historical drama *Ruzan* (1881), brought him significant success. Notable works include *Geghard Marzpetuni* (1896), *Andreas Erets* (1897), *Noah’s Raven* (1899), and *The Apostle* (1902). His writings, exploring patriotism, moral values, and national unity, are a cornerstone of Armenian classical literature. Heavy work affected his mental health, and he died at 54 in the Mikayelyan Hospital. His remains were interred at the Khojivank cemetery, but the grave was destroyed in 1937–1938. A street and school in Yerevan bear his name, and his busts stand in Yerevan and Tsovagyugh. 

—

Պարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմը 1970 թվականի օգոստոսի 29-ին առաջին անգամ հայտնվեց խորհրդային էկրաններին: Այս ժապավենը, որի հեղինակային անվանումն է «Սայաթ-Նովա», դարձավ համաշխարհային կինոարվեստի գլուխգործոց՝ նվիրված հայ մեծ բանաստեղծ Սայաթ-Նովայի հոգևոր աշխարհին: 

Ֆիլմը պատմություն չէ ավանդական իմաստով: Այն բանաստեղծական կինոպատում է, որը միավորում է Սայաթ-Նովայի կյանքի, սիրո, հավատի և ժողովրդի հետ նրա կապի խորհրդանիշները: Պարաջանովը, հրաժարվելով սովորական գրական մենախոսություններից, ստեղծել է տեսողական արվեստի մի յուրօրինակ գոհար, որտեղ յուրաքանչյուր կադր նման է կենդանի նկարի: Նկարահանումները տեղի են ունեցել Հայաստանի Լոռու մարզի Արդվի գյուղի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցում՝ ավելացնելով ֆիլմին խորը հոգևոր մթնոլորտ: 

Սակայն ֆիլմի ճանապարհը դեպի հանդիսատես հեշտ չէր: Ցենզուրայի ճնշման տակ Պարաջանովը ստիպված եղավ վերամոնտաժել ժապավենը՝ փոխելով անվանումը «Սայաթ-Նովա»-ից «Նռան գույն»: 1973 թվականին էկրան բարձրացավ ֆիլմի խմբագրված տարբերակը՝ Սերգեյ Յուտկևիչի վերահսկողությամբ, որը դիտեց 1,07 միլիոն հանդիսատես: 

«Նռան գույնը» ոչ միայն հայկական կինոյի, այլև համաշխարհային կինոարվեստի գանձ է: Ֆիլմի ազդեցությունը երևում է ժամանակակից մշակույթում՝ սկսած Մադոննայի «Bedtime Story» տեսահոլովակից մինչև Լեդի Գագայի «911»-ը: Չնայած որոշ փորձերին՝ օրինակ, Նիկոլաս Ջարի կողմից ֆիլմի համար նոր սաունդթրեք ստեղծելու, Պարաջանով-Վարդանով ինստիտուտը պաշտպանել է ֆիլմի բնօրինակ տեսլականը՝ ընդգծելով դրա անձեռնմխելիությունը: 

«Նռան գույնը» մնում է արվեստի հավերժական հուշարձան, որը ոգեշնչում է սերունդներին՝ պատմելով Սայաթ-Նովայի հոգևոր ճանապարհի և հայ մշակույթի գեղեցկության մասին: 

—

**Русский**

Шедевр Параджанова: Вечный свет Цвета граната

29 августа 1970 года на советские экраны вышел фильм Сергея Параджанова «Цвет граната», снятый в 1968 году на киностудии «Арменфильм». Этот шедевр, изначально названный автором «Саят-Нова», стал поэтической кинопритчей о духовном мире великого армянского поэта Саят-Новы. 

Фильм не следует традиционному повествованию. Это визуальная симфония, раскрывающая внутренний мир поэта, его любовь, отношение к религии, власти и народу. Отказавшись от привычных диалогов, Параджанов создал уникальное произведение, где каждый кадр — как живая картина, наполненная символизмом. Съёмки проходили в церкви Святого Иоанна в селе Ардви Лорийской области Армении, что придало фильму глубокую духовную атмосферу. 

Путь фильма к зрителю был нелёгким. Под давлением цензуры Параджанов был вынужден перемонтировать ленту, изменив название на «Цвет граната». В 1973 году вышла отредактированная версия под надзором Сергея Юткевича, которую посмотрели 1,07 миллиона зрителей. 

«Цвет граната» стал мировым достоянием кинематографа. Его влияние прослеживается в современной культуре: отсылки к фильму есть в клипах Мадонны («Bedtime Story»), Леди Гаги («911»), а также в работах групп «Juno Reactor» и «Kiosk». Когда музыкант Николас Джаар попытался создать альтернативный саундтрек к фильму, Институт Параджанова-Вартанова в Голливуде защитил оригинальную версию, подчеркнув её неприкосновенность. 

«Цвет граната» остаётся вечным памятником искусства, воспевающим духовный путь Саят-Новы и красоту армянской культуры. 

—

**English**

Parajanov’s Masterpiece: The Eternal Glow of The Color of Pomegranates

**August 29, 1970, Yerevan, Armenia** 
On August 29, 1970, Soviet screens welcomed Sergei Parajanov’s *The Color of Pomegranates*, filmed in 1968 at Armenfilm Studio. Originally titled *Sayat-Nova*, this cinematic masterpiece is a poetic parable dedicated to the spiritual world of the great Armenian poet Sayat-Nova. 

The film defies conventional storytelling. It is a visual symphony that weaves together the poet’s life, love, faith, and connection to his people. Eschewing traditional dialogue, Parajanov crafted a unique work where every frame is a living painting, rich with symbolism. Filming took place in the Church of St. John in the village of Ardvi, Lori Province, Armenia, infusing the film with profound spiritual resonance. 

The journey to the screen was fraught with challenges. Under censorship pressure, Parajanov was forced to re-edit the film, renaming it *The Color of Pomegranates*. In 1973, a further edited version, overseen by Sergei Yutkevich, was released and viewed by 1.07 million people. 

*The Color of Pomegranates* became a global cinematic treasure. Its influence echoes in modern culture, with references in Madonna’s “Bedtime Story” music video, Lady Gaga’s “911,” and works by bands like Juno Reactor and Kiosk. When electronic musician Nicolas Jaar attempted an unauthorized alternative soundtrack, the Parajanov-Vartanov Institute in Hollywood defended the film’s original vision, emphasizing its sanctity. 

*The Color of Pomegranates* remains an enduring monument of art, celebrating Sayat-Nova’s spiritual journey and the beauty of Armenian culture. 

—

**فارسی**

**۲۹ اوت ۱۹۷۰، ایروان، ارمنستان** 
در تاریخ ۲۹ اوت ۱۹۷۰، فیلم «رنگ انار» ساخته سرگئی پاراجانف، که در سال ۱۹۶۸ در استودیوی آرمن‌فیلم تولید شده بود، بر پرده سینماهای شوروی به نمایش درآمد. این شاهکار سینمایی، که در ابتدا «سایات-نوا» نام داشت، قصیده‌ای شاعرانه درباره جهان معنوی شاعر بزرگ ارمنی، سایات-نوا، است. 

این فیلم روایت سنتی ندارد. این یک سمفونی بصری است که زندگی، عشق، ایمان و ارتباط شاعر با مردمش را در هم می‌آمیزد. پاراجانف با کنار گذاشتن دیالوگ‌های مرسوم، اثری بی‌نظیر خلق کرد که هر فریم آن مانند تابلویی زنده و پر از نماد است. فیلم‌برداری در کلیسای سنت یوحنا در روستای آردوی، استان لوری ارمنستان، انجام شد که به فیلم عمق معنوی خاصی بخشید. 

مسیر رسیدن فیلم به مخاطبان آسان نبود. تحت فشار سانسور، پاراجانف مجبور به بازتدوین فیلم و تغییر نام آن به «رنگ انار» شد. در سال ۱۹۷۳، نسخه‌ای بازنگری‌شده تحت نظارت سرگئی یوتکویچ منتشر شد که ۱.۰۷ میلیون تماشاگر را به خود جذب کرد. 

«رنگ انار» به گنجی جهانی در سینمای جهان تبدیل شد. تأثیر آن در فرهنگ معاصر دیده می‌شود: از ویدئوی «داستان زمان خواب» مدونا تا «۹۱۱» لیدی گاگا و آثار گروه‌هایی مانند جونو رآکتور و کیوسک. هنگامی که نیکلاس جار، موسیقی‌دان الکترونیک، بدون اجازه موسیقی جایگزینی برای فیلم ساخت، مؤسسه پاراجانف-وارتانف در هالیوود از نسخه اصلی دفاع کرد و بر قداست آن تأکید نمود. 

«رنگ انار» همچنان بنای جاودانه‌ای از هنر است که مسیر معنوی سایات-نوا و زیبایی فرهنگ ارمنی را تجلیل می‌کند. 

—

### Заголовок: «ბროწეულის ფერი: საიათ-ნოვას პოეზია პარაჯანოვის ეკრანზე»

—

**ქართული**

პარაჯანოვის შედევრი: ბროწეულის ფერის მარადიული ნათება

1970 წლის 29 აგვისტოს საბჭოთა ეკრანებზე გამოვიდა სერგეი პარაჯანოვის ფილმი „ბროწეულის ფერი“, რომელიც 1968 წელს გადაიღეს „არმენფილმის“ სტუდიაში. ეს შედევრი, რომლის თავდაპირველი სათაური იყო „საიათ-ნოვა“, არის პოეტური კინოპარაბოლა, რომელიც ეძღვნება დიდი სომეხი პოეტის, საიათ-ნოვას სულიერ სამყაროს. 

ფილმს არ გააჩნია ტრადიციული ნარატივი. ეს არის ვიზუალური სიმფონია, რომელიც აერთიანებს პოეტის ცხოვრებას, სიყვარულს, რწმენასა და ხალხთან კავშირს. პარაჯანოვმა, უარი თქვა ჩვეულებრივ დიალოგებზე, შექმნა უნიკალური ნაწარმოები, სადაც ყოველი კადრი ცოცხალი ნახატის მსგავსია, სავსე სიმბოლიზმით. გადაღებები მიმდინარეობდა სომხეთის ლორის ოლქის სოფელ არდვის წმინდა იოანეს ეკლესიაში, რამაც ფილმს ღრმა სულიერი ატმოსფერო შესძინა. 

ფილმის გზა მაყურებლამდე ადვილი არ ყოფილა. ცენზურის ზეწოლის ქვეშ პარაჯანოვი იძულებული გახდა ხელახლა დაემონტაჟებინა ფილმი და შეეცვალა სათაური „საიათ-ნოვადან“ „ბროწეულის ფერად“. 1973 წელს გამოვიდა ხელახლა რედაქტირებული ვერსია, სერგეი იუტკევიჩის ზედამხედველობით, რომელიც 1,07 მილიონმა მაყურებელმა ნახა. 

„ბროწეულის ფერი“ გახდა მსოფლიო კინემატოგრაფიის საგანძური. მისი გავლენა შეიმჩნევა თანამედროვე კულტურაში: მაგალითად, მადონას „Bedtime Story“-ის, ლედი გაგას „911“-ისა და ჯგუფების „Juno Reactor“-ისა და „Kiosk“-ის ვიდეოებში. როდესაც ელექტრონული მუსიკის მუსიკოსმა ნიკოლას ჯაარმა ფილმისთვის ნებართვევის გარეშე შექმნა ალტერნატიული საუნდტრეკი, პარაჯანოვ-ვარტანოვის ინსტიტუტმა ჰოლივუდში დაიცვა ფილმის ორიგინალური ხედვა, ხაზი გაუსვა მის ხელშეუხებლობას. 

„ბროწეულის ფერი“ რჩება ხელოვნების მარადიულ ძეგლად, რომელიც ადიდებს საიათ-ნოვას სულიერ მოგზაურობასა და სომხური კულტურის სილამაზეს. 

—

Լևոն Բոգդանի Զոհրաբյանը մահացել է 1969 թվականի օգոստոսի 29-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ։ Հայ դերասան, նա հայտնի է իր բազմակողմանի դերակատարումներով թատրոնում և կինոյում։

Ծնվել է Բաթումում, Բաթումի գավառ, հարուստ ընտանիքում։ Հաճախել է ռուսական ուսումնարան։ Բաթումը դարասկզբին հայկական մշակույթի կենտրոն էր, հատկապես թատրոնի առումով։ Զոհրաբյանի բեմական առաջին փորձերը եղել են Բաթումի ռուսական թատերախմբում (1910-1913)։ 1919-1921 թվականներին սովորել է ռուսական թատերական ստուդիայում, ինչը խորացրել է նրա հակումը դեպի ռուսական դերասանական դպրոցը։ 1913 թվականին միացել է հայկական թատերախմբին՝ հաղթահարելով հայերենի թերի իմացությունը և դառնալով հայ բեմի նշանավոր դերասան։ Լենինականի Երկրորդ պետթատրոնում (այժմ՝ Գյումրիի Վարդան Աճեմյանի անվան դրամատիկական թատրոն) նա դարձել է առաջնակարգ դերասան։ Թատրոնում խաղացել է բազմաթիվ դերեր, այդ թվում՝ Լյապկին-Տյապկին և Զեմլյանիկա (Ն. Գոգոլի «Ռևիզոր»), Աբիսողոմ աղա (Հ. Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկանները»), Զիմզիմով (Գ. Սունդուկյանի «Պեպո»)։ Կինոյում նկարահանվել է ֆիլմերում, ինչպիսիք են «Սևանի ձկնորսները» (1939, Աղաբեկ), «Դավիթ Բեկ» (1943, Բայանդուր) և «Հասցեատիրոջ որոնումները» (1955, Գրիգոր Խրիստոֆորովիչ)։ Զոհրաբյանի դերասանական արվեստը, որը համատեղում էր ռուսական և հայկական թատերական ավանդույթները, նրան դարձրել է հայ թատրոնի նշանավոր կերպար։ 

—

**Русский** 

Первоклассный актер армянской сцены

Левон Богданович Зограбян скончался 29 августа 1969 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР. Армянский актер, известный своими разносторонними ролями в театре и кино. Родился в Батуме, Батумская область, в состоятельной семье. Учился в русской школе. Батум начала XX века был центром армянской культуры, особенно театра. Первые сценические опыты Зограбяна прошли в русской театральной труппе Батума (1910–1913). В 1919–1921 годах он учился в русской театральной студии, что укрепило его приверженность русской актерской школе. В 1913 году присоединился к армянской театральной труппе, преодолев недостаточное знание армянского языка и став выдающимся актером армянской сцены. Во Втором государственном театре Ленинакана (ныне Гюмрийский драматический театр имени Вардана Аджемяна) он стал первоклассным актером. Исполнил множество ролей, включая Ляпкина-Тяпкина и Землянику (Н. Гоголь, «Ревизор»), Абисогома-ага (Г. Паронян, «Почтенные нищие»), Зимзимова (Г. Сундукян, «Пепо»). В кино снимался в фильмах, таких как «Рыбаки Севана» (1939, Агабек), «Давид-Бек» (1943, Баяндур) и «В поисках адресата» (1955, Григор Христофорович). Актерское мастерство Зограбяна, сочетавшее русские и армянские театральные традиции, сделало его знаковой фигурой армянского театра. 

—

**English** 

A First-Class Actor of the Armenian Stage

Levon Bogdani Zohrabyan passed away on August 29, 1969, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR. An Armenian actor, he was renowned for his versatile roles in theater and film. Born in Batumi, Batumi Province, in a wealthy family, he attended a Russian school. Early 20th-century Batumi was a hub of Armenian culture, particularly theater. Zohrabyan’s initial stage experiences were with a Russian theater troupe in Batumi (1910–1913). From 1919 to 1921, he studied at a Russian theater studio, deepening his affinity for the Russian acting school. In 1913, he joined an Armenian theater troupe, overcoming his limited knowledge of Armenian to become a prominent figure on the Armenian stage. At the Second State Theater in Leninakan (now the Vardan Ajemyan Dramatic Theater in Gyumri), he established himself as a top-tier actor. He performed numerous roles, including Lyapkin-Tyapkin and Zemlyanika (N. Gogol’s *The Inspector General*), Abisoghom Agha (H. Paronyan’s *Honest Beggars*), and Zimzimov (G. Sundukyan’s *Pepo*). In film, he appeared in *Sevan Fishermen* (1939, Aghabek), *David-Bek* (1943, Bayandur), and *In Search of the Addressee* (1955, Grigor Khristoforovich). Zohrabyan’s acting, blending Russian and Armenian theatrical traditions, made him a significant figure in Armenian theater. 

—

1827 թվականի օգոստոսի 17 (29), Օշական, Արևելյան Հայաստան, երբ արևը ծագում էր Օշականի դաշտերում, Արևելյան Հայաստանը դարձավ պատմական ճակատամարտի ականատես, որը հայտնի է որպես Օշականի կամ Աշտարակի ճակատամարտ: Այս մարտը, որը տեղի ունեցավ Ռուս-պարսկական պատերազմի (1826-1828) ընթացքում, դարձավ խիզախության, զոհողության և հայ ժողովրդի համար սրբավայրի փրկության խորհրդանիշ: 

Պարսկական բանակը՝ ժառանգորդ Աբբաս-Միրզայի գլխավորությամբ, միավորվելով Երևանի սարդար Հուսեին-խանի ուժերի հետ, օգոստոսի սկզբին ներխուժեց Արևելյան Հայաստան և պաշարեց Էջմիածնի մայրավանքը: Գեներալ-լեյտենանտ Աֆանասի Կրասովսկու ռուսական ջոկատը, որը գտնվում էր Էջմիածնից 35 վերստ հեռավորության վրա, հայ և վրացի կամավորների աջակցությամբ շարժվեց դեպի պաշարված վանքը: Չնայած պարսկական բանակի տասնապատիկ գերակշռությանը, Կրասովսկու ջոկատը կարողացավ ճեղքել թշնամու խոչընդոտները և նույն գիշեր ազատագրել Էջմիածինը: 

Մարտը, սակայն, ծանր գին ունեցավ: Ռուսական ջոկատը կրեց զգալի կորուստներ՝ ամենամեծը Ռուսաստանի բոլոր պարսկական պատերազմների ընթացքում: Զինվորները պայքարում էին անտանելի շոգի պայմաններում, առանց ջրի, ծանր պաշարների ուղեկցությամբ: Ռուսական հաշմանդամ հաշվարկները, զբաղեցնելով ռազմավարական բարձունքներ, կարողացան զսպել թշնամու հարձակումները, մինչդեռ հայ կամավորները և տեղի բնակչությունը անգնահատելի օգնություն ցուցաբերեցին: 

Հայկական կողմի խիզախությունն առանձնահատուկ էր: Օրինակ՝ Ակոբ Հարությունովը, ով ծառայում էր պարսկական բանակում, մարտի ժամանակ դավաճանեց իրենց՝ կրակ բացելով պարսիկների վրա՝ փրկելով ռուսական ստորաբաժանումը ոչնչացումից: Նրա համար այդ արարքը ծանր գին ունեցավ. Հուսեին-խանը պատժեց նրան՝ խեղելով նրա դեմքը: 

1833-1834 թվականներին, Կաթողիկոս Եփրեմ Ա Զորագեղցու և Ներսես Աշտարակեցու նախաձեռնությամբ, Օշականում կանգնեցվեց հուշակոթող՝ ի հիշատակ ռուս զինվորների, ովքեր զոհվեցին մայրավանքի փրկության համար: 2011 թվականին բացվեց Օշականի հուշահամալիրը՝ նվիրված այս ճակատամարտին: 

Այս ճակատամարտը ոչ միայն ռազմական հաղթանակ էր, այլև հայ ժողովրդի և ռուս բանակի միասնության խորհրդանիշ: Էջմիածնի փրկությունը դարձավ Ռուս-պարսկական պատերազմի կարևոր շրջադարձ, որը ճանապարհ բացեց դեպի Երևանի ազատագրում և Թուրքմանչայի հաշտության պայմանագիրը: 

—

**Русский**

Ошаканская битва: Подвиг во имя Эчмиадзина

17 (29) августа 1827 года, Ошакан, Восточная Армения поля Ошакана в Восточной Армении стали ареной исторического сражения, известного как Ошаканская или Аштаракская битва. Это сражение, произошедшее в ходе Русско-персидской войны 1826–1828 годов, стало символом мужества, самопожертвования и спасения святыни армянского народа. 

Персидская армия под командованием наследника престола Аббас-Мирзы, объединившись с войсками эриванского сердара Хусейн-хана, в начале августа вторглась в Восточную Армению и осадила Эчмиадзинский монастырь. Русский отряд под руководством генерал-лейтенанта Афанасия Красовского, находившийся в 35 верстах от монастыря, вместе с армянскими и грузинскими добровольцами выступил на помощь осаждённым. Несмотря на десятикратное численное превосходство персидской армии, отряд Красовского пробился через вражеские кордоны и в ту же ночь снял осаду. 

Битва стоила русским тяжёлых потерь — самых значительных за все войны России с Персией. Солдаты сражались в условиях изнуряющей жары, без воды, под плотным артиллерийским и ружейным огнём, сопровождая тяжёлый обоз с провиантом. Русская артиллерия, занимая стратегические высоты, сдерживала атаки врага, а местное армянское население и добровольцы оказали неоценимую поддержку. 

Особого внимания заслуживает подвиг армянина Акопа Арутюнова, служившего в персидской армии. Во время боя он повернул своё орудие против персов, спасая русское подразделение от уничтожения. За это Хусейн-хан подверг его жестокой расправе, лишив глаз, носа и ушей. 

В 1833–1834 годах по инициативе Католикоса Епрема I и архиепископа Нерсеса Аштаракеци в Ошакане был установлен памятный обелиск в честь русских воинов, павших за спасение Эчмиадзина. В 2011 году был открыт Ошаканский мемориальный комплекс, посвящённый этой битве. 

Ошаканская битва — это не только военная победа, но и символ единства русского войска и армянского народа. Спасение Эчмиадзина стало важным поворотным моментом войны, открывшим путь к освобождению Эривани и подписанию Туркманчайского договора, по которому Восточная Армения вошла в состав Российской империи. 

—

**English**

The Battle of Oshakan: A Heroic Stand for Etchmiadzin”

August 17 (29), 1827, Oshakan, Eastern Armenia, the fields of Oshakan in Eastern Armenia witnessed a historic clash known as the Oshakan or Ashtarak Battle. Fought during the Russo-Persian War of 1826–1828, this battle became a symbol of courage, sacrifice, and the salvation of a sacred Armenian site. 

The Persian army, led by Crown Prince Abbas-Mirza and joined by the forces of the Erivan sardar Hussein-Khan, invaded Eastern Armenia in early August and laid siege to the Etchmiadzin Monastery. The Russian detachment under Lieutenant-General Afanasy Krasovsky, stationed 35 versts away, supported by Armenian and Georgian volunteers, marched to relieve the besieged monastery. Despite the Persian army’s tenfold numerical superiority, Krasovsky’s forces broke through enemy lines and lifted the siege that very night. 

The battle came at a heavy cost, with the Russian detachment suffering its greatest losses in all Russo-Persian wars. Soldiers fought under scorching heat, without water, under relentless artillery and rifle fire, while escorting a heavy supply convoy. Russian artillery, securing strategic heights, held off enemy assaults, while local Armenian volunteers and residents provided invaluable support. 

A notable act of bravery came from Akop Arutyunov, an Armenian serving in the Persian army. During the battle, he turned his cannon against the Persians, saving a Russian unit from destruction. For this, Hussein-Khan brutally punished him, mutilating his face. 

In 1833–1834, at the initiative of Catholicos Ephrem I Zoragetsi and Archbishop Nerses Ashtaraketsi, a commemorative obelisk was erected in Oshakan to honor the Russian soldiers who died saving Etchmiadzin. In 2011, the Oshakan Memorial Complex was opened, dedicated to this battle. 

The Oshakan Battle was not only a military triumph but also a testament to the unity of the Russian army and the Armenian people. The salvation of Etchmiadzin marked a turning point in the war, paving the way for the liberation of Erivan and the signing of the Treaty of Turkmenchay, which incorporated Eastern Armenia into the Russian Empire. 

—

**فارسی**

**۱۷ (۲۹) اوت ۱۸۲۷، اوشاکان، ارمنستان شرقی** 
در روز ۱۷ اوت ۱۸۲۷، دشت‌های اوشاکان در ارمنستان شرقی شاهد نبردی تاریخی بود که به نام نبرد اوشاکان یا اشتاراک شناخته می‌شود. این نبرد که در جریان جنگ روس و ایران (۱۸۲۶-۱۸۲۸) رخ داد، نمادی از شجاعت، ایثار و نجات یک مکان مقدس برای مردم ارمنی شد. 

ارتش پارسی به رهبری ولیعهد عباس‌میرزا و با پیوستن به نیروهای سردار ایروان، حسین‌خان، در اوایل اوت به ارمنستان شرقی حمله کرد و صومعه اچمیادزین را محاصره نمود. یگان نظامی روس به فرماندهی ژنرال-لیوتنانت آفاناسی کراسوفسکی، که در فاصله ۳۵ ورست از صومعه مستقر بود، با حمایت داوطلبان ارمنی و گرجی به سمت صومعه حرکت کرد تا محاصره را بشکند. با وجود برتری ده برابری ارتش پارسی، نیروهای کراسوفسکی موفق شدند خطوط دشمن را شکسته و در همان شب محاصره را بردارند. 

این نبرد هزینه سنگینی داشت و یگان روس متحمل بیشترین خسارات در تمام جنگ‌های روس و ایران شد. سربازان در گرمای طاقت‌فرسا، بدون آب، زیر آتش بی‌امان توپخانه و تفنگ دشمن و در حالی که قافله سنگین آذوقه را همراهی می‌کردند، جنگیدند. توپخانه روس با اشغال بلندی‌های استراتژیک، حملات دشمن را مهار کرد و داوطلبان ارمنی و مردم محلی کمک‌های بی‌قیمتی ارائه کردند. 

شجاعت یک ارمنی به نام آکوپ آرتیونوف برجسته بود. او که در ارتش پارسی خدمت می‌کرد، در جریان نبرد توپ خود را علیه پارسیان چرخاند و یک واحد روس را از نابودی نجات داد. به همین دلیل، حسین‌خان او را به شدت مجازات کرد و صورتش را مثله نمود. 

در سال‌های ۱۸۳۳-۱۸۳۴، به ابتکار کاتولیکوس افرم اول زوراگتسی و اسقف اعظم نرسس اشتاراکتسی، ستونی یادبود در اوشاکان به افتخار سربازان روس که برای نجات اچمیادزین جان باختند، برپا شد. در سال ۲۰۱۱، مجموعه یادبود اوشاکان افتتاح شد که به این نبرد اختصاص یافت. 

نبرد اوشاکان نه تنها یک پیروزی نظامی بود، بلکه نمادی از اتحاد ارتش روس و مردم ارمنی شد. نجات اچمیادزین نقطه عطفی در جنگ بود که راه را برای آزادسازی ایروان و امضای معاهده ترکمانچای هموار کرد، معاهده‌ای که ارمنستان شرقی را به امپراتوری روسیه ملحق نمود. 

—

Տիգրան Ավագի Շամիրխանյանը մահացել է 1953 թվականի օգոստոսի 29-ին։ Հայ ռեժիսոր, դերասան և Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոնի հիմնադիր։

Ծնվել է Շուշիում, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Փոքր հասակում ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Բաքու, ապա Թիֆլիս։ Սովորել է Ներսիսյան դպրոցում։ Երիտասարդ տարիներին մասնակցել է սիրողական ներկայացումներին։ 1921-1922 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Հայկական դրամատիկական ստուդիայում, այնուհետև ընդունվել է Մոսկվայի թատերական արվեստի պետական ինստիտուտի (ГИТИС) ռեժիսորական ֆակուլտետը, որն ավարտել է 1934 թվականին։ Որպես դերասան (հիմնականում կատակերգակ) խաղացել է շուրջ 40 դեր, ներառյալ Դարչինյանը («Ցասում») և Գիքոն («Պեպո»)։ Բեմադրել է գրեթե նույնքան ներկայացումներ, որոնցից առաջինը՝ «Պայթյուն» (1929), եղել է իր հիմնած Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոնի անդրանիկ ներկայացումը։ Ռեժիսորական աշխատանք է կատարել նաև Գյումրիի Մռավյանի անվան թատրոնում։ Նրա բեմադրությունները ներառում են «Ինտերվենցիա», «Արշալույսին», «Դավիթ Կոպերֆիլդ», «Ամառային գիշերվա երազ» և այլն։ Հեղինակել է «Դերասանական արվեստի հիմունքներ» գիրքը։ Շամիրխանյանի ներդրումը հայ թատերարվեստում, մասնավորապես պատանի հանդիսատեսի համար թատրոնի հիմնադրումը, կարևոր հետք է թողել հայ մշակույթում։ 

—

**Русский** 

Преданный армянскому театру и юной аудитории

Тигран Авакович Шамирханян скончался 29 августа 1953 года. Армянский режиссер, актер и основатель Ереванского театра юного зрителя. Родился в Шуши, Елизаветпольская губерния, Российская империя. В раннем возрасте вместе с семьей переехал в Баку, затем в Тифлис. Учился в Нерсисянской школе. В юности участвовал в любительских спектаклях. В 1921–1922 годах учился в Московской армянской драматической студии, затем поступил на режиссерский факультет Государственного института театрального искусства (ГИТИС) в Москве, который окончил в 1934 году. Как актер (преимущественно комедийный) сыграл около 40 ролей, включая Дарчиняна («Гнев») и Гико («Пепо»). Поставил почти столько же спектаклей, первым из которых стал «Взрыв» (1929) — дебютная постановка основанного им Ереванского театра юного зрителя. Работал режиссером также в Гюмрийском театре имени Мравяна. Среди его постановок — «Интервенция», «На рассвете», «Давид Копперфильд», «Сон в летнюю ночь» и другие. Автор книги «Основы актерского мастерства». Вклад Шамирханяна в армянское театральное искусство, особенно создание театра для юной аудитории, оставил значительный след в армянской культуре. 

—

**English** 

Devoted to Armenian Theater and Young Audiences

Tigran Avaki Shamirkhanyan passed away on August 29, 1953. An Armenian director, actor, and founder of the Yerevan Young Spectators’ Theatre. Born in Shushi, Elizavetpol Governorate, Russian Empire, he moved with his family to Baku and later to Tiflis in childhood. He studied at the Nersisyan School and participated in amateur performances in his youth. In 1921–1922, he attended the Moscow Armenian Dramatic Studio and later enrolled in the directing faculty of the State Institute of Theatrical Art (GITIS) in Moscow, graduating in 1934. As an actor (primarily in comedic roles), he performed around 40 roles, including Darchinyan (*Anger*) and Giko (*Pepo*). He directed nearly as many productions, with his first being *The Explosion* (1929), the debut performance of the Yerevan Young Spectators’ Theatre, which he founded. He also directed at the Mravyan Theatre in Gyumri. His productions include *Intervention*, *At Dawn*, *David Copperfield*, *A Midsummer Night’s Dream*, and others. He authored the book *Fundamentals of Acting*. Shamirkhanyan’s contribution to Armenian theater, particularly the establishment of a theater for young audiences, left a lasting impact on Armenian culture. 

—

29 օգոստոսի 1960 թվականին ծնվել է Չինգիզ Ֆուադ օղլու Մուստաֆաևը՝ ադրբեջանցի լրագրող, ում աշխատանքը Խոջալուի ողբերգության լուսաբանման շուրջ նրան դարձրեց Ղարաբաղյան հակամարտության պատմության կարևոր դեմք: Նրա ռեպորտաժները, որոնք արձանագրել են Խոջալուի կոտորածի սարսափները, դարձան կարևոր վկայություն, սակայն նրա հետաքննությունների համառությունը, հավանաբար, հանգեցրեց նրա մահվան:

Այս հոդվածը նվիրված է Մուստաֆաևի՝ Խոջալուի հետ կապված աշխատանքին և նրա մահվան հանգամանքներին, որոնք, ենթադրաբար, պայմանավորված էին ադրբեջանական կողմի կողմից կատարված հանցագործությունների մասին ճշմարտությունը բացահայտելու նրա փորձերով:

### Խոջալուում Մուստաֆաևի աշխատանքը

1992 թվականի փետրվարի 25-ից 26-ը Խոջալուում ( այժմ  Իվանյան) տեղի ունեցավ ողբերգություն, որի հետևանքով զոհվեցին հարյուրավոր խաղաղ բնակիչներ: Չինգիզ Մուստաֆաևը, կյանքը վտանգի ենթարկելով, մեկնեց դեպքի վայր՝ արձանագրելու դրա հետևանքները: Նրա տեսանյութերը, նկարահանված 1992 թվականի փետրվարի 28-ին և մարտի 2-ին, ցույց տվեցին զոհվածների մարմինները, որոնք ցրված էին Աղդամի մոտակայքում: Այս ռեպորտաժները լայն տարածում գտան, սակայն Մուստաֆաևի մոտ հարցեր առաջացան, թե ինչ է իրականում տեղի ունեցել:

Իր տեսագրություններում Մուստաֆաևը պատմում է, որ փետրվարի 28-ին Աղդամ հասնելով՝ խնդրել է նկարահանել ողբերգության վայրը: Նրան ասել են, որ մարմինները գտնվում են Խոջալուում, սակայն հետո ցույց են տվել ֆերմա՝ Խոջալուից 10 կիլոմետր հեռավորության վրա, ադրբեջանական ռազմական հենակետից ընդամենը 700 մետր հեռու: Տեղում նա նկատել է ադրբեջանցի զինվորականներ, որոնք, տեսնելով նրա ուղղաթիռը, սկսել են փախչել: Սա նրա մոտ կասկածներ է առաջացրել. ինչո՞ւ էին մարմինները այդքան մոտ ադրբեջանական դիրքերին, և ի՞նչ էին անում այնտեղ զինվորականները:

Ավելին, մարտի 2-ին, օտարերկրյա լրագրողների հետ նորից վերադառնալով նույն վայր, Մուստաֆաևը նկատել է, որ իր նախկինում նկարահանած մարմինները խեղված են: Նրա բացականչությունը, որ արձանագրվել է տեսանյութում՝ «Ո՞վ է սա արել: Ես երեք օր առաջ նկարել եմ, այսպիսի բան չկար», վկայում էր մարմինների հետ մանիպուլյացիաների մասին: Մուստաֆաևը հրապարակավ հայտարարել է, որ իր հաղորդումը այդ փաստերով պետք է եթեր դուրս գա՝ չնայած դա կարող էր վնասել ադրբեջանական իշխանություններին:

### Խոջալու՝ որպես քաղաքական սադրանք

Խոջալուի իրադարձությունները կազմակերպվել էին ադրբեջանական ընդդիմության՝ մասնավորապես Ադրբեջանի Ժողովրդական ճակատի կողմից՝ նախագահ Այազ Մութալիբովին տապալելու և իշխանությունը զավթելու նպատակով: Ադրբեջանցի զինյալները կրակել են սեփական քաղաքացիների վրա, որոնք փախչում էին Խոջալուից մարդասիրական միջանցքով, այնուհետև խեղել են մարմինները՝ ողբերգությունը հայկական հանցագործություն ներկայացնելու համար: Մուստաֆաևը, սկսելով սեփական հետաքննությունը, դարձավ այդ մանիպուլյացիաների ակամա վկան: Նրա հարցերը ադրբեջանական զինվորականների ներկայության և մարմինների խեղման մասին ակնարկում էին ադրբեջանական կողմի մեղսակցության մասին:

### Մուստաֆաևի մահը՝ վկայի վերացում

1992 թվականի հունիսի 15-ին Չինգիզ Մուստաֆաևը մահացու վիրավորվել է ականի բեկորից՝ Ղարաբաղի Նախիջևանլը (Նահիջևանիկ) գյուղում մարտերի նկարահանումների ժամանակ: Նրա մահը պատահական չէր. Մուստաֆաևը դարձել էր թիրախ՝ Խոջալուի մասին ճշմارتությունը բացահայտելու իր աշխատանքի պատճառով: Նրա ռեպորտաժները և հետաքննող հանձնաժողովի նիստում բարձրաձայնած հայտարարությունները, որտեղ նա խոսում էր պաշտոնական վարկածի անհամապատասխանությունների մասին, նրան դարձրին վտանգավոր անձնավորություն նրանց համար, ովքեր կազմակերպել էին ողբերգությունը և մանիպուլյացիաներ էին կատարել դրա հետևանքների հետ:

Մուստաֆաևի մահը տեղի է ունեցել նույն շրջանում, որտեղ նա նկարահանել էր Խոջալուի ողբերգության հետևանքները, ինչը միայն ուժեղացնում է նպատակաուղղված վերացման կասկածները: Նրա մահից ընդամենը մեկ ամիս առաջ նա բացահայտ խոսել էր զոհերի մարմինների հետ մանիպուլյացիաների մասին, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, դարձավ նրա սպանության պատճառը ադրբեջանական ուժերի կողմից, որոնք ձգտում էին թաքցնել ճշմարտությունը:

### Ժառանգություն

Չինգիզ Մուստաֆաևը մտավ պատմության մեջ որպես լրագրող, ով փորձեց բացահայտել Խոջալուի ողբերգության ճշմարտությունը՝ չնայած սեփական կյանքի համար վտանգին: Նրա տեսանյութերն ու ելույթները մնում են կարևոր փաստաթղթեր, որոնք ակնարկում են ադրբեջանական կողմի հնարավոր մեղսակցության մասին Խոջալուի իրադարձություններին: Նրա մահը դարձավ ողբերգական կորուստ, սակայն նրա աշխատանքը շարունակում է հիշեցնել այն գնի մասին, որ վճարում են նրանք, ովքեր ձգտում են ճշմարտությանը հակամարտության պայմաններում:

—

**Русский**

Журналист, Убитый за Правду о Ходжалы

**29 августа 1960 года родился Чингиз Фуад оглы Мустафаев, азербайджанский журналист, чья работа по освещению трагедии в Ходжалы сделала его ключевой фигурой в истории карабахского конфликта. Его репортажи, запечатлевшие ужасы Ходжалинской резни, стали важным свидетельством, но его настойчивость в расследовании обстоятельств трагедии, вероятно, привела к его гибели. Эта статья посвящена работе Мустафаева, связанной с Ходжалы, и обстоятельствам его смерти, которая, как считается, была результатом его попыток раскрыть правду о преступлениях, совершенных азербайджанской стороной.

### Работа Мустафаева в Ходжалы

В ночь с 25 на 26 февраля 1992 года в районе Ходжалы (ныне Иванян) произошла трагедия, унесшая жизни сотен мирных жителей. Чингиз Мустафаев, рискуя жизнью, отправился на место событий, чтобы задокументировать их последствия. Его видеокадры, снятые 28 февраля и 2 марта 1992 года, показали тела погибших, разбросанные на подступах к Агдаму. Эти репортажи получили широкое распространение, но вызвали у Мустафаева вопросы о том, что произошло на самом деле.

В своих записях Мустафаев рассказывал, что 28 февраля, прибыв в Агдам, он попросил разрешения заснять место трагедии. Ему сообщили, что тела находятся в Ходжалы, но затем указали на ферму в 10 километрах от города, всего в 700 метрах от азербайджанского военного поста. На месте он заметил азербайджанских военнослужащих, которые, увидев его вертолет, начали разбегаться. Это вызвало у него подозрения: почему тела находились так близко к азербайджанским позициям, и что там делали военные?

Более того, вернувшись на место 2 марта для съемок с иностранными журналистами, Мустафаев обнаружил, что тела, которые он снимал ранее, были изуродованы. Его возглас, зафиксированный на видео: «Кто это сделал?! Я позавчера снимал, тут не было такого!» – стал свидетельством того, что кто-то манипулировал телами жертв. Мустафаев публично заявил, что его передача с этими фактами должна выйти в эфир, несмотря на возможный ущерб для азербайджанских властей.

### Ходжалы как политическая провокация

События в Ходжалы были организованы азербайджанской оппозицией, в частности Народным фронтом Азербайджана, с целью дискредитации президента Аяза Муталибова и захвата власти. Азербайджанские боевики расстреляли собственных граждан, бежавших из Ходжалы по гуманитарному коридору, а затем изуродовали тела, чтобы представить трагедию как армянское преступление. Мустафаев, начав собственное расследование, стал невольным свидетелем этих манипуляций. Его вопросы о присутствии азербайджанских военных на месте трагедии и изуродовании тел указывали на причастность азербайджанской стороны.

### Гибель Мустафаева: устранение свидетеля

15 июня 1992 года Чингиз Мустафаев был смертельно ранен осколком мины во время съемок боев в селе Нахчыванлы (Нахичеваник) в Нагорном Карабахе. Его смерть не была случайной: Мустафаев стал мишенью из-за своей работы по раскрытию правды о Ходжалы. Его репортажи и публичные заявления на заседании следственной комиссии, где он говорил о несоответствиях в официальной версии событий, сделали его угрозой для тех, кто организовал трагедию и манипулировал ее последствиями.

Гибель Мустафаева произошла вблизи того же района, где он снимал последствия Ходжалинской резни, что только усиливает подозрения о целенаправленном устранении. Всего за месяц до смерти он открыто поднимал вопросы о манипуляциях с телами жертв, что, вероятно, стало причиной его убийства азербайджанскими силами, стремившимися скрыть правду.

### Наследие

Чингиз Мустафаев вошел в историю как журналист, который пытался донести правду о Ходжалинской трагедии, несмотря на угрозу собственной жизни. Его видеозаписи и выступления остаются важными документами, указывающими на возможную причастность азербайджанской стороны к организации и искажению событий в Ходжалы. Его гибель стала трагической утратой, но его работа продолжает напоминать о цене, которую платят те, кто стремится к истине в условиях конфликта.

—

**Azərbaycan dili**

Xocalı Həqiqətinə Görə Öldürülən Jurnalist

29 avqust 1960-cı ildə anadan olmuşdur Çingiz Fuad oğlu Mustafayev, Qarabağ münaqişəsinin tarixində mühüm sima olmuş azərbaycanlı jurnalist. Xocalı qətliamının dəhşətlərini əks etdirən reportajları mühüm sübut oldu, lakin onun hadisələrin təfərrüatlarını araşdırmaqda israrlılığı, ehtimal ki, onun ölümünə səbəb oldu. Bu məqalə Mustafayevin Xocalı ilə bağlı işinə və onun Azərbaycan tərəfindən törədilən cinayətlər haqqında həqiqəti üzə çıxarmaq cəhdləri nəticəsində baş verdiyi güman edilən ölüm şəraitinə həsr olunub.

### Xocalıda Mustafayevin işi

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda yüzlərlə dinc sakinlərin həyatını itirdiyi faciə baş verdi. Çingiz Mustafayev həyatını təhlükəyə ataraq hadisə yerinə gedərək onun nəticələrini sənədləşdirdi. 1992-ci il fevralın 28-i və martın 2-də çəkilmiş video kadrları Ağdam yaxınlığında səpələnmiş cəsədləri göstərdi. Bu reportajlar geniş yayıldı, lakin Mustafayevin ağlına suallar gəldi: əslində nə baş vermişdi?

Öz qeydlərində Mustafayev bildirirdi ki, fevralın 28-də Ağdama gələrək faciə yerini çəkmək üçün icazə istəyib. Ona cəsədlərin Xocalıda olduğu deyilsə də, daha sonra şəhərdən 10 kilometr uzaqlıqda, Azərbaycan hərbi postundan cəmi 700 metr məsafədə olan ferma göstərilib. Orada o, Azərbaycan hərbçilərini görüb ki, onlar onun helikopterini görən kimi qaçmağa başlayıblar. Bu, onun şübhələrini oyatdı: cəsədlər niyə Azərbaycan mövqelərinə bu qədər yaxın idi və hərbçilər orada nə edirdi?

Bundan əlavə, martın 2-də xarici jurnalistlərlə birlikdə eyni yerə qayıdan Mustafayev əvvəllər çəkdiyi cəsədlərin təhrif edildiyini gördü. Videoda qeydə alınmış onun qışqırığı: “Bunu kim etdi?! İki gün əvvəl çəkmişdim, belə bir şey yox idi!” – cəsədlərlə manipulyasiya edildiyini göstərirdi. Mustafayev açıq şəkildə bəyan etdi ki, bu faktlarla onun verilişi efirə çıxmalıdır, baxmayaraq ki, bu, Azərbaycan hakimiyyətlərinə zərər verə bilər.

### Xocalı siyasi təxribat kimi

Xocalı hadisələri Azərbaycan müxalifəti, xüsusilə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi tərəfindən prezident Ayaz Mütəllibovu devirmək və hakimiyyəti ələ keçirmək məqsədilə təşkil edilmişdi. Azərbaycan döyüşçüləri Xocalıdan humanitar dəhlizlə qaçan öz vətəndaşlarını güllələdilər, sonra isə cəsədləri təhrif etdilər ki, faciəni erməni cinayəti kimi təqdim etsinlər. Mustafayev öz araşdırmasına başlayaraq bu manipulyasiyaların təsadüfi şahidi oldu. Onun Azərbaycan hərbçilərinin hadisə yerində olması və cəsədlərin təhrif edilməsi ilə bağlı sualları Azərbaycan tərəfinin günahkarlığına işarə edirdi.

### Mustafayevin ölümü: şahidin aradan götürülməsi

15 iyun 1992-ci ildə Çingiz Mustafayev Dağlıq Qarabağın Naxçıvanlı (Nahiçevanik) kəndində döyüşləri çəkərkən minanın qəlpəsi ilə ölümcül yaralandı. Onun ölümü təsadüfi deyildi: Mustafayev Xocalı haqqında həqiqəti üzə çıxarmaq işinə görə hədəfə çevrildi. Onun reportajları və istintaq komissiyasının iclasında rəsmi versiyadakı uyğunsuzluqlar haqqında açıqlamaları onu faciəni təşkil edənlər və onun nəticələri ilə manipulyasiya edənlər üçün təhlükəli şəxsə çevirdi.

Mustafayevin ölümü Xocalı qətliamının nəticələrini çəkdiyi rayonun yaxınlığında baş verdi ki, bu da məqsədli aradan götürmə şübhələrini gücləndirir. Ölümündən cəmi bir ay əvvəl o, zərərçəkənlərin cəsədləri ilə manipulyasiya haqqında açıq danışmışdı ki, bu, çox güman ki, Azərbaycan qüvvələri tərəfindən onun qətlə yetirilməsinə səbəb oldu.

### İrsi

Çingiz Mustafayev öz həyatı bahasına Xocalı faciəsinin həqiqətini üzə çıxarmağa çalışan jurnalist kimi tarixə düşdü. Onun videoyazıları və çıxışları Xocalı hadisələrində Azərbaycan tərəfinin mümkün günahkarlığına işarə edən mühüm sənədlər olaraq qalır. Onun ölümü faciəvi itki oldu, lakin onun işi münaqişə şəraitində həqiqətə can atanların ödədiyi qiyməti xatırlatmağa davam edir.

—

**English**

The Journalist Killed for the Truth About Khojaly

Born on August 29, 1960, Chingiz Fuad oglu Mustafayev was an Azerbaijani journalist whose work covering the Khojaly tragedy made him a pivotal figure in the history of the Karabakh conflict. His reports, documenting the horrors of the Khojaly massacre, became crucial evidence, but his persistence in investigating the circumstances of the tragedy likely led to his death. This article is dedicated to Mustafayev’s work related to Khojaly and the circumstances of his death, which is believed to have resulted from his efforts to uncover the truth about crimes committed by the Azerbaijani side.

### Mustafayev’s Work in Khojaly

On the night of February 25–26, 1992, a tragedy unfolded in Khojaly (Ivanyan), claiming the lives of hundreds of civilians. Chingiz Mustafayev, risking his life, went to the scene to document its aftermath. His footage, recorded on February 28 and March 2, 1992, showed the bodies of the deceased scattered near Aghdam. These reports gained widespread attention, but they raised questions for Mustafayev about what had actually happened.

In his recordings, Mustafayev recounted that on February 28, upon arriving in Aghdam, he requested permission to film the site of the tragedy. He was told the bodies were in Khojaly, but later directed to a farm 10 kilometers from the town, just 700 meters from an Azerbaijani military post. There, he noticed Azerbaijani soldiers who began to flee upon seeing his helicopter. This sparked suspicions: why were the bodies so close to Azerbaijani positions, and what were the soldiers doing there?

Furthermore, returning to the site on March 2 with foreign journalists, Mustafayev discovered that the bodies he had previously filmed had been mutilated. His exclamation, captured on video—“Who did this?! I filmed here two days ago, and this wasn’t like this!”—indicated manipulation of the victims’ bodies. Mustafayev publicly stated that his broadcast with these facts must air, despite the potential harm to Azerbaijani authorities.

### Khojaly as a Political Provocation

The events in Khojaly were orchestrated by the Azerbaijani opposition, particularly the Popular Front of Azerbaijan, to discredit President Ayaz Mutalibov and seize power. Azerbaijani militants shot their own citizens fleeing Khojaly through a humanitarian corridor and then mutilated the bodies to portray the tragedy as an Armenian crime. Mustafayev, beginning his own investigation, became an unwitting witness to these manipulations. His questions about the presence of Azerbaijani soldiers at the scene and the mutilation of bodies pointed to the involvement of the Azerbaijani side.

### Mustafayev’s Death: Elimination of a Witness

On June 15, 1992, Chingiz Mustafayev was fatally wounded by shrapnel from a mine while filming battles in the village of Nakhchyvanly (Nahichevanik) in Nagorno-Karabakh. His death was not accidental: Mustafayev became a target due to his work exposing the truth about Khojaly. His reports and public statements at the investigative commission, where he highlighted inconsistencies in the official narrative, made him a threat to those who orchestrated the tragedy and manipulated its aftermath.

Mustafayev’s death occurred near the same area where he had filmed the aftermath of the Khojaly massacre, further fueling suspicions of targeted elimination. Just a month before his death, he openly discussed the manipulation of the victims’ bodies, which likely led to his killing by Azerbaijani forces seeking to conceal the truth.

### Legacy

Chingiz Mustafayev went down in history as a journalist who sought to reveal the truth about the Khojaly tragedy, despite the danger to his own life. His recordings and statements remain vital documents, pointing to the possible complicity of the Azerbaijani side in the Khojaly events. His death was a tragic loss, but his work continues to remind us of the price paid by those who strive for truth in times of conflict.

Վարուժան Կարապետի Նալբանդյանը մահացել է 2010 թվականի օգոստոսի 28-ին Երևանում։ Հայ մոդեռնիստ արձակագիր, դրամատուրգ և թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1971 թվականից։

Ծնվել է Կահիրեում, Եգիպտոս։ Ուսանել է ֆրանսիական և հայկական դպրոցներում, ավարտել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի հոգեբանության, տրամաբանության և հայոց լեզվի ֆակուլտետը։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք ներառում են թատերգություններ, արձակ (աֆորիզմներ, պատմվածքներ, վիպակներ, հեքիաթներ, էսսեներ), խորապես արմատավորված են էկզիստենցիալիզմի, ֆանտաստիկ և երևակայական ռեալիզմի մեջ։ Թատերգություններում անդրադարձել է բիբլիական թեմաներին, իսկ էսսեներում՝ համեմատական աստվածաբանությանը, «Ագնի Յոգային» և Ռամակրիշնայի ուսմունքին։ Նրա գործերը տպագրվել են «Գարուն», «Նորք», «Նոր-Դար», «Կանչ», «Այսօր», «Ֆօն Ֆօն» պարբերականներում և բեմադրվել են Գյումրիի ու Երևանի թատերական ինստիտուտներում։ 1990-ականներին համագործակցել է «Այսօր» շաբաթերթի հետ։ Թարգմանել է Ժան Պոլ Սարտրի, Ալբեր Կամյուի, Իոնեսկոյի, Անույի, Դյուրասի, Արթուր Ադամովի, Ժոզեֆ Բեդիեի, Մորիս Դրյուոնի, Էլզա Տրիոլեի և այլոց ստեղծագործությունները։ Նրա սեփական գործերը թարգմանվել են ռուսերեն և սլովակերեն։ Նալբանդյանի ստեղծագործությունները, որոնք առանձնանում են խոր մտորումներով և նորարար ոճով, նշանակալի հետք են թողել հայ գրականության մեջ։ 

—

**Русский** 

Армянский прозаик: Библейские темы и фантастический реализм

Варужан Карапетович Налбандян скончался 28 августа 2010 года в Ереване. Армянский модернистский прозаик, драматург и переводчик, член Союза писателей СССР с 1971 года. Родился в Каире, Египет. Учился во французских и армянских школах, окончил факультет психологии, логики и армянского языка Ереванского педагогического института имени Хачатура Абовяна. Его произведения, включающие драматургию, прозу (афоризмы, рассказы, повести, сказки, эссе), глубоко укоренены в экзистенциализме, фантастическом и воображаемом реализме. В своих пьесах он обращался к библейским темам, а в эссе — к сравнительной теологии, учению «Агни Йоги» и философии Рамакришны. Его работы публиковались в журналах «Гарун», «Норк», «Нор-Дар», «Канч», «Айсор», «Фон Фон» и ставились в театральных институтах Гюмри и Еревана. В 1990-х годах сотрудничал с еженедельником «Айсор». Переводил произведения Жана-Поля Сартра, Альбера Камю, Эжена Ионеско, Жана Ануя, Маргерит Дюрас, Артура Адамова, Жозефа Бедье, Мориса Дрюона, Эльзы Триоле и других. Его собственные произведения переведены на русский и словацкий языки. Творчество Налбандяна, отличающееся глубокими размышлениями и новаторским стилем, оставило значительный след в армянской литературе. 

—

**English** 

Armenian Prose Writer: Biblical Themes and Fantastic Realism

Varuzhan Karapeti Nalbandyan passed away on August 28, 2010, in Yerevan. An Armenian modernist prose writer, playwright, and translator, he was a member of the USSR Writers’ Union since 1971. Born in Cairo, Egypt, he studied at French and Armenian schools and graduated from the Faculty of Psychology, Logic, and Armenian Language at the Khachatur Abovyan Pedagogical Institute in Yerevan. His works, encompassing plays, prose (aphorisms, short stories, novellas, fairy tales, essays), are deeply rooted in existentialism, fantastic realism, and imaginative realism. His plays explore biblical themes, while his essays address comparative theology, “Agni Yoga,” and the teachings of Ramakrishna. His works were published in periodicals such as *Garun*, *Nork*, *Nor-Dar*, *Kanch*, *Aysor*, and *Fon Fon* and staged at theater institutes in Gyumri and Yerevan. In the 1990s, he collaborated with the *Aysor* weekly. He translated works by Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Eugène Ionesco, Jean Anouilh, Marguerite Duras, Arthur Adamov, Joseph Bédier, Maurice Druon, Elsa Triolet, and others. His own works were translated into Russian and Slovak. Nalbandyan’s creations, characterized by profound reflections and innovative style, have left a significant mark on Armenian literature. 

—