1933 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Երևանում ծնվեց Ելենա Աշոտի Ալեքսանյանը՝ հայ գրականագետ, քննադատ և թարգմանչուհի, որի կյանքը դարձավ հայ-ռուսական գրական կապերի խորհրդանիշ մինչև իր մահը 2008 թվականի հուլիսի 24-ին:

Այս նշանավոր գիտնականը, բանասիրական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր, 1969 թվականից ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, իր ողջ կյանքը նվիրեց գրականությանը՝ կամրջելով երկու մշակույթներ և բացահայտելով հայկական ռեալիզմի խորքերը: 1955-ին ավարտելով Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռուսաց լեզվի և գրականության բաժինը՝ նա սկսեց աշխատել համալսարանի հրատարակչությունում և «Կոմունիստ» թերթում, այնուհետև ավարտեց ասպիրանտուրան և ստաժավորվեց Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան ինստիտուտում: Դասավանդել է Բրյուսովի անվան ինստիտուտում, իսկ 1967 թվականից աշխատել ՀՀ ԳԱԱ գրականության ինստիտուտի գրական կապերի բաժնում որպես ավագ գիտաշխատող: 1965-ին պաշտպանեց թեկնածուականը Կ. Պաուստովսկու նովելիստիկայի մասին, իսկ 1978-ին՝ դոկտորականը հայկական ռեալիզմի և ռուս գրականության փորձի թեմայով: Նրա մենագրությունները՝ «Կ. Պաուստովսկին նովելիստ» (Մոսկվա, 1969), «Հայկական ռեալիզմը և ռուս գրականության փորձը» (Երևան, 1977), «Գրականության շարժումը» (Երևան, 1985)՝ դարձան կարևոր ներդրում գրականագիտության մեջ: Ելենան թարգմանել է ռուսերեն Ավետիք Իսահակյանի, Սերո Խանզադյանի, Վարդգես Պետրոսյանի, Հայկ Վարդանյանի, Ռաֆայել Արամյանի, Պերճ Զեյթունցյանի ստեղծագործությունները՝ բացելով հայ գրականությունը ռուս ընթերցողի համար: 2003-ին արժանացել է Հայաստանի գրողների միության Լ. Մկրտչյանի անվան և Հայ-ռուսական համալսարանի մրցանակների՝ «Հայաստանը ապրում է հզոր հոգում» գրքի համար: Ելենա Ալեքսանյանը մնաց որպես գիտնական, որի աշխատանքները լցված էին խորունկ վերլուծությամբ և սիրով գրականության հանդեպ՝ հավերժացնելով հայ-ռուսական մշակութային կապերը:

#### Русская версия

18 декабря 1933 года в Ереване родилась Елена Ашотовна Алексанян — армянский литературовед, критик и переводчица, чья жизнь стала символом армяно-русских литературных связей до своей смерти 24 июля 2008 года. Эта выдающаяся учёная, доктор филологических наук и профессор, член Союза писателей СССР с 1969 года, посвятила всю жизнь литературе, соединяя две культуры и раскрывая глубины армянского реализма. В 1955 году окончив филологический факультет Ереванского университета по специальности русский язык и литература, она работала в издательстве университета и в газете «Коммунист», затем заочно аспирантуру и стажировку в Институте мировой литературы имени М. Горького в Москве. Преподавала русскую литературу в институте имени В. Брюсова, а с 1967 года работала старшим научным сотрудником отдела литературных связей Института литературы НАН РА. В 1965 году защитила кандидатскую о новеллистике К. Паустовского, в 1978-м — докторскую об армянском реализме и русском литературном влиянии. Её монографии — «К. Паустовский-новеллист» (Москва, 1969), «Армянский реализм и опыт русской литературы» (Ереван, 1977), «Движение литературы» (Ереван, 1985) — стали важным вкладом в литературоведение. Елена переводила на русский Аветика Исаакяна, Серо Ханзадяна, Вардгеса Петросяна, Айка Варданняна, Рафаела Арамяна, Перча Зейтунцяна, открывая армянскую литературу русскому читателю. В 2003 году удостоена премий Союза писателей Армении имени Л. Мкртчяна и Российско-Армянского университета за книгу «Армения живёт в мощной душе». Елена Алексанян осталась как учёная, чьи работы полны глубокого анализа и любви к литературе, увековечив армяно-русские культурные связи.

#### English Version

On December 18, 1933, in Yerevan, Elena Ashoti Aleksanyan was born — an Armenian literary scholar, critic, and translator whose life became a symbol of Armenian-Russian literary connections until her death on July 24, 2008. This distinguished scholar, Doctor of Philology and professor, member of the USSR Writers’ Union since 1969, dedicated her entire life to literature, bridging two cultures and revealing the depths of Armenian realism. In 1955, graduating from the Philology Faculty of Yerevan University in Russian language and literature, she worked at the university publishing house and the newspaper “Kommunist,” then completed postgraduate studies (correspondence) and internship at the Maxim Gorky Institute of World Literature in Moscow. She taught Russian literature at the Valery Bryusov Institute, and from 1967 worked as a senior researcher in the Department of Literary Connections at the Institute of Literature of the NAS RA. In 1965, she defended her candidate’s thesis on K. Paustovsky’s novellas, and in 1978 — her doctoral on Armenian realism and Russian literary influence. Her monographs — “K. Paustovsky as a Novellist” (Moscow, 1969), “Armenian Realism and the Experience of Russian Literature” (Yerevan, 1977), “The Movement of Literature” (Yerevan, 1985) — became significant contributions to literary studies. Elena translated into Russian works by Avetik Isahakyan, Sero Khanzadyan, Vardges Petrosyan, Hayk Vardanyan, Rafael Aramyan, Perch Zeytuntsyan, opening Armenian literature to Russian readers. In 2003, she was awarded the L. Mkrtchyan Prize of the Writers’ Union of Armenia and the Russian-Armenian University Prize for the book “Armenia Lives in a Powerful Soul.” Elena Aleksanyan remained as a scholar whose works are filled with profound analysis and love for literature, eternalizing Armenian-Russian cultural ties.

Լևոն Սարկիսի Օգանեզովը մահացել է 2025 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Նյու Յորքում՝ կյանքի 85-րդ տարում, երկարատև հիվանդությունից հետո, թողնելով հետևում ռուսական էստրադայի և ջազի անմար ժառանգությունը՝

որպես Ռուսաստանի Դաշնության ժողովրդական արտիստ, դասական պիանիստ, ակկոմպանիատոր, ով իր կյանքը նվիրել է բեմին՝ աշխատելով Կլավդիա Շուլժենկոյի, Վալենտինա Տոլկունովայի, Անդրեյ Միրոնովի, Լարիսա Գոլուբկինայի, Մաքսիմ Գալկինի, Վլադիմիր Վինոկուրի, Իոսիֆ Կոբզոնի հետ, ղեկավարելով նրանց նվագախմբերը, խաղալով «Հրաժեշտ, կոնֆերանսյե» ներկայացման մեջ և ստեղծելով հարյուրավոր ռոմանսների, ջազային նոմերների ծրագրեր։ Ծնվել է 1940 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Մոսկվայի Պերովո թաղամասում՝ կոշկակար Սարկիսի և տնային տնտեսուհի մոր ընտանիքում՝ վեց երեխաների մեջ։ 

Չորս տարեկանից զբաղվել է երաժշտությամբ, 10 տարի սովորել Մոսկվայի Չայկովսկու անվան կոնսերվատորիայի կենտրոնական երաժշտական դպրոցում, ավարտել Մոսկվայի կոնսերվատորիան դասական պիանիստի որակավորմամբ և վերջին կուրսում արդեն աշխատել Մոսկոնցերտում որպես դժուրային կոնցերտմայստեր։ 18 տարեկանում փոխարինել է հիվանդ Նաում Վալտերին՝ ակկոմպանելով տենոր Միխայիլ Ալեքսանդրովիչին Միությունների տան սյունազարդ դահլիճում։ Հաղթել է մի քանի դաշնամուրային մրցույթներում։ Հյուրախաղերով ելույթ է ունեցել ցիգանական կոլեկտիվների հետ, աշխատել «Ռոմեն» թատրոնում։ 1970 թվականին Նիկոլայ Նիկիտսկու հետ պատրաստել է ռոմանսների մեծ ծրագիր՝ բացելով Էստրադայի թատրոնի սեզոնը։ Համագործակցել է Իգոր Բուտմանի հետ ջազային նոմերներում։ 2003 թվականին Ալեքսանդրա Գրիշկինայի հետ պատրաստել է հին ռուսական քաղաքային և ցիգանական ռոմանսների ցիկլ և Ռոսինիի արիաների ծրագիր։ 

Լևոն Օգանեզովը մնաց Մոսկվայի Պերովոյից Նյու Յորք տանող երաժշտական կամուրջը՝ իր պիանոյով, ջազով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական արյան ջերմությամբ և էստրադայի գեղեցկությամբ։



### Русский
Джазовая легенда с армянской душой

Левон Саркисович Оганезов скончался 13 декабря 2025 года в Нью-Йорке на 85-м году жизни после продолжительной болезни, оставив немеркнущее наследие российской эстрады и джаза как народный артист России, классический пианист, аккомпаниатор, работавший с Клавдией Шульженко, Олегом Анофриевым, Валентиной Толкуновой, Андреем Мироновым, Ларисой Голубкиной, Максимом Галкиным, Владимиром Винокуром (пять лет партнёрство), Иосифом Кобзоном (руководил оркестром), игравший в спектакле «Прощай, конферансье» в Театре сатиры. Родился 25 декабря 1940 года в московском районе Перово в семье мастера-обувщика Саркиса и домохозяйки, воспитывавшей шестерых детей.

С четырёх лет занимался музыкой, 10 лет учился в Центральной музыкальной школе при Московской консерватории им. Чайковского, окончил консерваторию как классический пианист и на последнем курсе уже работал дежурным концертмейстером в Москонцерте. В 18 лет заменил заболевшего Наума Вальтера на концерте в Колонном зале Дома Союзов, аккомпанируя тенору Михаилу Александровичу. Побеждал на нескольких фортепианных конкурсах. Гастролировал с цыганскими коллективами, работал в театре «Ромэн». В 1970 году с Николаем Никитским подготовил большую программу романсов, открывшую сезон в Театре эстрады. Сотрудничал с Игорем Бутманом в джазовых номерах. В 2003 году с Александрой Гришкиной подготовил цикл старинных русских городских и цыганских романсов и программу из арий Россини.

Левон Оганезов остался музыкальным мостом от Перова до Нью-Йорка — своим пианино, джазом и безграничной преданностью, вдохновляя поколения теплом армянской крови и красотой эстрады.



### English
Jazz Legend with Armenian Soul

Levon Sarkisovich Oganesov passed away on December 13, 2025, in New York at the age of 85 after a prolonged illness, leaving an undying legacy of Russian variety and jazz as People’s Artist of Russia, classical pianist, accompanist who worked with Klavdiya Shulzhenko, Oleg Anofriyev, Valentina Tolkunova, Andrei Mironov, Larisa Golubkina, Maxim Galkin, Vladimir Vinokur (five years of partnership), Joseph Kobzon (led the orchestra), performed in the play *Farewell, Conférencier* at the Satire Theater. Born on December 25, 1940, in Moscow’s Perovo district to shoemaker Sarkis and housewife raising six children.

From age four engaged in music, studied 10 years at the Central Music School at Tchaikovsky Moscow Conservatory, graduated as classical pianist and on the last course worked as duty concertmaster at Mosconcert. At 18 replaced ill Naum Walter at a concert in the Column Hall of the House of Unions, accompanying tenor Mikhail Alexandrovich. Won several piano competitions. Toured with Gypsy ensembles, worked at Romen Theater. In 1970 with Nikolai Nikitsky prepared a large romance program opening the season at the Variety Theater. Collaborated with Igor Butman in jazz numbers. In 2003 with Alexandra Grishkina prepared a cycle of old Russian urban and Gypsy romances and a program of Rossini arias.

Levon Oganesov remained the musical bridge from Perovo to New York — with his piano, jazz, and boundless dedication, inspiring generations with the warmth of Armenian blood and the beauty of variety art.

Սիմեոն Ալեքսանդրի Սարկիսովը (Սիմոն Սարգսյան) մահացել է 1971 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 76-րդ տարում, թողնելով հետևում նյարդաֆիզիոլոգիայի և նյարդամորֆոլոգիայի անգերազանցելի ժառանգություն՝ որպես ԽՍՀՄ ԲԳԱ ակադեմիկոս (1948), Ուղեղի ԳՀԻ-ի տնօրեն (1928–1968)

գլխուղեղի աստղաձև բջիջների և դենդրիտային «փշիկների» հատուկ դերի հիպոթեզի հեղինակ, որը հետագայում հաստատվել է էլեկտրոնային մանրադիտակով։ Ծնվել է 1895 թվականի փետրվարի 7-ին Շուշիում։ 

1915 թվականին ավարտել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, 1923 թվականին՝ Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը։ 1925 թվականին իր նախաձեռնությամբ Մոսկվայում ստեղծվել է ուղեղի ցիտոարխիտեկտոնիկայի լաբորատորիա, որը 1928 թվականին դարձել է Ուղեղի ԳՀԻ։ Հետազոտել է գլխուղեղի տեսողական ֆունկցիան, կենտրոնական նյարդային համակարգի կառուցվածքը, բնականոն և ախտաբանական պայմաններում կենսաէլեկտրական երևույթները, ուղեղաբնի ցանցանման գոյացության դերը, նյարդադեղաբանությունը, գլխուղեղի էլեկտրոնային մանրադիտումը, հյուսվածքաքիմիան, նյարդակիբեռնետիկան և անալիզատորների դինամիկ տեղայնացումը։ Եղել է ԽՍՀՄ առողջապահության նախարարության բժշկական գիտությունների խորհրդի, Նյարդախտաբանների և հոգեբույժների համամիութենական ընկերության նախագահ, Նյարդախտաբանների միջազգային ֆեդերացիայի փոխնախագահ։ Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի 2 և «Պատվո նշան» շքանշաններով։ 

Սիմեոն Սարկիսովը մնաց Շուշիից Մոսկվա տանող նյարդագիտության կամուրջը՝ իր հիպոթեզներով, հետազոտություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին ուղեղի խորքերի և հայկական գիտության գեղեցկությամբ։



### Русский
Армянский гений структуры мозга

Симеон Александрович Саркисов скончался 13 декабря 1971 года в Москве на 77-м году жизни, оставив неоценимое наследие в нейрофизиологии и нейроморфологии как академик АМН СССР (1948), директор Института мозга (1928–1968), автор гипотезы о специальной роли звездчатых клеток мозга и дендритных «шипиков», подтверждённой позже электронно-микроскопическими исследованиями. Родился 7 февраля 1895 года в Шуши.

В 1915 окончил Тифлисскую Нерсисянскую семинарию, в 1923 — медицинский факультет Московского университета и Институт красной профессуры. В 1925 по его инициативе в Москве создана лаборатория цитоархитектоники мозга, в 1928 преобразованная в Институт мозга. Исследовал зрительную функцию головного мозга, структурные особенности центральной нервной системы, биоэлектрические явления в норме и патологии, роль ретикулярной формации ствола мозга, нейрофармакологию, электронную микроскопию мозга, тканевую химию, нейрокибернетику и динамическую локализацию анализаторов. Был председателем медицинского совета Минздрава СССР, Всесоюзного общества невропатологов и психиатров, вице-президентом Международной федерации невропатологов. Награждён орденами Ленина, Трудового Красного Знамени (дважды) и «Знак Почёта».

Симеон Саркисов остался мостом нейронауки от Шуши до Москвы — своими гипотезами, исследованиями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами мозга и красотой армянской науки.


### English
Armenian Genius of Brain Structure

Simeon Alexandrovich Sarkisov passed away on December 13, 1971, in Moscow at the age of 76, leaving an invaluable legacy in neurophysiology and neuromorphology as Academician of the USSR Academy of Medical Sciences (1948), director of the Brain Institute (1928–1968), author of the hypothesis on the special role of brain stellate cells and dendritic spines, later confirmed by electron microscopy. Born on February 7, 1895, in Shushi.

In 1915 graduated from Tiflis Nersisyan Seminary, in 1923 — medical faculty of Moscow University and the Institute of Red Professorship. In 1925, on his initiative, a cytoarchitectonics laboratory of the brain was created in Moscow, transformed in 1928 into the Brain Institute. Investigated visual function of the brain, structural features of the central nervous system, bioelectric phenomena in normal and pathological conditions, role of the brainstem reticular formation, neuropharmacology, electron microscopy of the brain, tissue chemistry, neurocybernetics, and dynamic localization of analyzers. Chairman of the Medical Council of the USSR Ministry of Health, All-Union Society of Neuropathologists and Psychiatrists, Vice-President of the International Federation of Neuropathologists. Awarded Orders of Lenin, Labor Red Banner (twice), and Badge of Honor.

Simeon Sarkisov remained the bridge of neuroscience from Shushi to Moscow — with his hypotheses, research, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of the brain and the beauty of Armenian science.

1922 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Բաքվում բացվեց Անդրկովկասյան Խորհուրդների Առաջին Համագումարը, որին մասնակցում էին Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի խորհրդային հանրապետությունների ներկայացուցիչները:

Համագումարը որոշեց վերակազմավորել Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետությունների Միությունը (ԱՍՍՖՀՄ)՝ որպես մեկ միասնական Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետություն (ԱՍՖՍՀ): Այս որոշումը խորհրդանշում էր երեք հանրապետությունների միավորումը մեկ ֆեդերատիվ կառույցի մեջ՝ ԽՍՀՄ-ի կազմում: Համագումարը տևեց մինչև դեկտեմբերի 13-ը և դարձավ խորհրդային կառուցվածքի կարևոր քայլը տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն** 
1922 թվականի մարտին ստեղծվել էր ԱՍՍՖՀՄ-ը՝ որպես երեք հանրապետությունների ժամանակավոր միություն: Դեկտեմբերի համագումարը որոշեց ավելի սերտ ինտեգրացիա՝ վերակազմավորելով այն մեկ ֆեդերատիվ հանրապետության: Հայկական կողմից մասնակցում էին Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և այլ գործիչներ: Այս քայլը նախապատրաստում էր ԽՍՀՄ-ի ստեղծմանը (1922 թվականի դեկտեմբերի 30):

**Համագումարի որոշումները** 
Համագումարը ընդունեց ԱՍՖՍՀ-ի սահմանադրությունը, ստեղծեց կենտրոնական իշխանություններ և որոշեց տնտեսական ու քաղաքական միավորում: Այն խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Կովկասում:

**Հետևանքները հայերի համար** 
ԱՍՖՍՀ-ի ստեղծումը խորացրեց Հայաստանի ինտեգրացիան խորհրդային համակարգում, բայց նաև սահմանափակեց անկախությունը: Այն տևեց մինչև 1936 թվականը, երբ երեք հանրապետությունները դարձան առանձին ԽՍՀՄ անդամներ, խորհրդայնացման գործընթացը և հայկական պետականության ժամանակավոր կորուստը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1922 թ. դեկտեմբերի 10-13
– **Վայր**: Բաքու
– **Որոշում**: ԱՍՍՖՀՄ-ից ԱՍՖՍՀ
– **Մասնակիցներ**: Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, ԽՍՀՄ արխիվներ):

—

### Русская версия

Первый съезд Советов Закавказья— Преобразование  ЗСФСРС в ЗСФСР

10 декабря 1922 года в Баку открылся Первый съезд Советов Закавказья, в котором участвовали представители советских республик Армении, Азербайджана и Грузии. Съезд решил преобразовать Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику Союз (ЗСФСРС) в единую Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику (ЗСФСР). Это решение символизировало объединение трёх республик в одну федеративную структуру в составе СССР. Съезд длился до 13 декабря и стал важным шагом в советском строительстве региона.

**Предыстория** 
В марте 1922 года была создана ЗСФСРС как временный союз трёх республик. Декабрьский съезд решил более тесную интеграцию — преобразование в единую федеративную республику. От Армении участвовали Александр Мясникян и другие деятели. Это подготавливало создание СССР (30 декабря 1922 года).

**Решения съезда** 
Съезд принял конституцию ЗСФСР, создал центральные органы власти и решил экономическое и политическое объединение. Это символизировало укрепление советской власти на Кавказе.

**Последствия для армян** 
Создание ЗСФСР углубило интеграцию Армении в советскую систему, но ограничило независимость. Оно просуществовало до 1936 года, когда три республики стали отдельными членами СССР.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10–13 декабря 1922 г.
– **Место**: Баку
– **Решение**: Из ЗСФСРС в ЗСФСР
– **Участники**: Армения, Азербайджан, Грузия

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы СССР).

—

### English Version

The First Congress of Soviets of Transcaucasia — Transformation of ZSFSRS into ZSFSR**

On December 10, 1922, the First Congress of Soviets of Transcaucasia opened in Baku, with representatives from the Soviet republics of Armenia, Azerbaijan, and Georgia. The congress decided to transform the Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republics Union (ZSFSRS) into a single Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic (ZSFSR). This decision symbolized the unification of the three republics into one federative entity within the USSR. The congress lasted until December 13 and became an important step in Soviet construction in the region.

**Background** 
In March 1922, the ZSFSRS was created as a temporary union of the three republics. The December congress decided on closer integration — transformation into a single federative republic. From Armenia participated Alexander Myasnikyan and other figures. This prepared the creation of the USSR (December 30, 1922).

**Decisions of the Congress** 
The congress adopted the ZSFSR constitution, created central authorities, and decided on economic and political unification. It symbolized the strengthening of Soviet power in the Caucasus.

**Consequences for Armenians** 
The creation of ZSFSR deepened Armenia’s integration into the Soviet system but limited independence. It lasted until 1936, when the three republics became separate USSR members.

**Key Facts**
– **Date**: December 10–13, 1922
– **Location**: Baku
– **Decision**: From ZSFSRS to ZSFSR
– **Participants**: Armenia, Azerbaijan, Georgia

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, USSR archives).

—

### Azərbaycan versiyası
Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı— ZSFSRİ-nin ZSFSR-ə çevrilməsi

10 dekabr 1922-ci ildə Bakıda Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı açıldı, burada Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan sovet respublikalarının nümayəndələri iştirak etdilər. Qurultay Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikaları İttifaqını (ZSFSRİ) vahid Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasına (ZSFSR) çevirmək qərarına gəldi. Bu qərar üç respublikanın SSRİ tərkibində vahid federativ quruma birləşməsini simvollaşdırırdı. Qurultay 13 dekabradək davam etdi və regionda sovet quruculuğunun mühüm addımı oldu.

**Arxa Plan** 
Mart 1922-ci ildə ZSFSRİ üç respublikanın müvəqqəti ittifaqı kimi yaradılmışdı. Dekabr qurultayı daha sıx inteqrasiya qərarı verdi — vahid federativ respublikaya çevrilmə. Ermənistandan Aleksandr Myasnikyan və digər fiqurlar iştirak etdi. Bu, SSRİ-nin yaradılmasına (30 dekabr 1922) hazırlaşdırırdı.

**Qurultayın Qərarları** 
Qurultay ZSFSR konstitusiyasını qəbul etdi, mərkəzi hakimiyyət orqanları yaratdı və iqtisadi-siyasi birləşmə qərarı verdi. Bu, Qafqazda sovet hakimiyyətinin möhkəmlənməsini simvollaşdırırdı.

**Ermənilər Açısından Nəticələri** 
ZSFSR-nin yaradılması Ermənistanın sovet sisteminə inteqrasiyasını dərinləşdirdi, lakin müstəqilliyi məhdudlaşdırdı. O, 1936-cı ilə qədər davam etdi, üç respublika SSRİ-nin ayrı üzvləri oldu.

**Qısa Faktlar**
– **Tarix**: 10–13 dekabr 1922
– **Yer**: Bakı
– **Qərar**: ZSFSRİ-dən ZSFSR-ə
– **İştirakçılar**: Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, SSRİ arxivləri).

—

### ქართული ვერსია

ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა— ზსფსრ-ის ზსფსრ-ად გარდაქმნა

1922 წლის 10 დეკემბერს ბაქოში გაიხსნა ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა, რომელშიც მონაწილეობდნენ სომხეთის, აზერბაიჯანის და საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკების წარმომადგენლები. ყრილობამ გადაწყვიტა ზაქავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკების კავშირის (ზსფსრკ) გარდაქმნა ერთიან ზაქავკასიის სოციალისტურ ფედერაციულ საბჭოთა რესპუბლიკად (ზსფსრ). ეს გადაწყვეტილება სიმბოლურად ასახავდა სამი რესპუბლიკის გაერთიანებას ერთ ფედერაციულ სტრუქტურაში სსრკ-ის შემადგენლობაში. ყრილობა 13 დეკემბრამდე გაგრძელდა და რეგიონში საბჭოთა მშენებლობის მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდა.

**წინაისტორია** 
1922 წლის მარტში შეიქმნა ზსფსრკ სამი რესპუბლიკის დროებითი კავშირის სახით. დეკემბრის ყრილობამ უფრო მჭიდრო ინტეგრაცია გადაწყვიტა — ერთიან ფედერაციულ რესპუბლიკად გარდაქმნა. სომხეთიდან მონაწილეობდნენ ალექსანდრ მიასნიკიანი და სხვა ფიგურები. ეს სსრკ-ის შექმნას ამზადებდა (30 დეკემბერი 1922).

**ყრილობის გადაწყვეტილებები** 
ყრილობამ მიიღო ზსფსრ-ის კონსტიტუცია, შექმნა ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოები და გადაწყვიტა ეკონომიკურ-პოლიტიკური გაერთიანება. ეს კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების გამყარებას სიმბოლურად ასახავდა.

**სომხებისთვის შედეგები** 
ზსფსრ-ის შექმნა სომხეთის საბჭოთა სისტემაში ინტეგრაციას გააღრმავა, მაგრამ დამოუკიდებლობას შეზღუდა. იგი 1936 წლამდე გაგრძელდა, სამი რესპუბლიკა სსრკ-ის ცალკე წევრები გახდნენ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 10–13 დეკემბერი 1922
– **ადგილი**: ბაქო
– **გადაწყვეტილება**: ზსფსრკ-დან ზსფსრ-ად
– **მონაწილეები**: სომხეთი, აზერბაიჯანი, საქართველო

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, სსრკ არქივები).

Յուրի Միխաիլի Լուժկովը մահացել է 2019 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Մյունխենում՝ սրտի վիրահատության բարդություններից հետո, կյանքի 84-րդ տարում։ Նրա հեռանալը կորուստ էր ոչ միայն ռուսական քաղաքականության, այլև հայկական սփյուռքի համար, որտեղ նրան համարում էին ամենահուսալի ընկերներից և պաշտպաններից մեկը։

Կյանքի վերջին տարիներին Մոսկվայի նախկին քաղաքապետը, հայտնի իր ուղղակիությամբ և խարիզմայով, շարունակում էր ակտիվորեն աջակցել հայկական նախաձեռնություններին՝ ներառյալ մշակութային կենտրոնների կառուցումը և Ռուսաստան-Հայաստան տնտեսական կապերի զարգացումը։ Մահից մի քանի ամիս առաջ տված հարցազրույցում Լուժկովը կրկին ընդգծել էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։ Նրա մահը առիթ դարձավ սգո հեղեղի Երևանից, որտեղ նրան անվանում էին «Կեցցե Հայաստան»՝ արտահայտություն, որ նա հաճախ կրկնում էր հայրենակիցների հետ հանդիպումներին։

#### Վաղ տարիներ և իշխանության ճանապարհ

Յուրի Լուժկովը ծնվել է 1936 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մոսկվայում՝ հացագործ Միխայիլ Անդրեևիչ Լուժկովի և ուսուցչուհի Աննա Պետրովնայի ընտանիքում։ Մանկությունը ընկել է Հայրենական մեծ պատերազմի ծանր տարիներին, երբ Մոսկվան կրել է ռմբակոծություններ և սով։ Արդեն երիտասարդ տարիքում Լուժկովը հետաքրքրվել է հասարակական գործունեությամբ. 1953 թվականին ավարտելով № 529 դպրոցը՝ ընդունվել է Մոսկվայի Գուբկինի անվան նավթաքիմիական և գազի ինստիտուտ, որն ավարտել է 1958 թվականին ինժեներ-տեխնոլոգի դիպլոմով։ Երիտասարդ մասնագետի կարիերան զարգացել է արագ՝ պլաստմասսաների ԳՀԻ գիտաշխատողից մինչև լաբորատորիայի ղեկավար։ Իսկական փառքը եկել է 1992 թվականին, երբ Բորիս Ելցինը նշանակել է նրան Մոսկվայի քաղաքապետ՝ Գավրիիլ Պոպովի հրաժարականից հետո։ Լուժկովը ղեկավարել է Մոսկվան 18 տարի՝ մինչև 2010 թվականը, վերածելով այն ժամանակակից մեգապոլիսի՝ նոր մետրոներով, բնակելի թաղամասերով և մշակութային օբյեկտներով։

Լուժկովի կենսագրության մեջ հայկական արմատները պատահական չէին. կինը՝ Ելենա Բատուրինան, թեև ռուս էր, ակտիվորեն աջակցում էր հայկական նախագծերին, իսկ ինքը՝ Յուրի Միխայլովիչը, մանկուց աճել էր Մոսկվայի բազմազգ միջավայրում, որտեղ հայերը կազմում էին ինտելիգենցիայի զգալի մասը։ Սա հիմք դրեց նրա ապագա բարեկամությանը հայ ժողովրդի հետ։

#### Լուժկովը և Հայաստանը. աջակցության և դիվանագիտության տարիներ

Լուժկովի հարաբերությունները Հայաստանի և հայերի հետ կարելի է անվանել ռազմավարական գործընկերություն՝ հիմնված անձնական համակրանքի և քաղաքական շահի վրա։ Մոսկվայի քաղաքապետի կարգավիճակով նա հայերին տեսնում էր հուսալի դաշնակիցներ. մայրաքաղաքում ապրում էր (և ապրում է) ամենամեծ սփյուռքներից մեկը՝ մոտ 200 հազար մարդ, որոնցից շատերը ներդրում ունեին քաղաքի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ Լուժկովը բազմիցս ընդգծում էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։

Կարևոր ներդրումներից էր Մոսկվայի Օլիմպիական պրոսպեկտում Հայկական մշակութային-գործարար կենտրոնի կառուցումը։ Նախաձեռնությունը ծնվել է 1990-ականներին, երբ Լուժկովը անձամբ հանդիպել է հայկական առաջնորդների հետ, այդ թվում՝ Ռոբերտ Քոչարյանի։ Կենտրոնը, բացված 2000 թվականին, դարձել է բարեկամության խորհրդանիշ. այնտեղ անցկացվում են փառատոներ, ցուցահանդեսներ և բիզնես-ֆորումներ։ Լուժկովը նախագծի համար հատկացրել էր միջոցներ քաղաքային բյուջեից՝ չնայած ընդդիմության քննադատությանը։ «Հայկական համայնքը Մոսկվայի մասն է, և մենք պետք է հարգենք նրանց ավանդույթները», — ասում էր նա։

2005 թվականին Լուժկովը պաշտոնական այցով եղել է Երևանում, որտեղ հանդիպել է վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանին։ Քննարկվել են շինարարության ներդրումները. մոսկովյան ընկերությունները մասնակցել են ճանապարհների և բնակելի համալիրների կառուցմանը։ Լուժկովի խոսքով՝ Ռուսաստան-Հայաստան ապրանքաշրջանառությունը աճել է 20%-ով նման այցերի շնորհիվ։ 2007 թվականին բացել է «Մոսկվայի տունը» Երևանի կենտրոնում՝ մայրաքաղաքի դիմաց, իսկ Ռուսաստանում հայտնվել է «Երևան Պլազա»-ն։ Այս նախագծերը հիմք դարձան «Ռուսաստանի տարի Հայաստանում» (2005) և «Հայաստանի տարի Ռուսաստանում» (2006) միջոցառումներին, երբ մշակութային փոխանակումները հասան գագաթնակետին՝ ցուցահանդեսներ, համերգներ, բիզնես-ֆորումներ։

Լուժկովը ակտիվորեն աջակցել է ռուսաստանյան հայկական սփյուռքին։ Նրա ղեկավարությամբ Մոսկվայում կառուցվել է Հայ առաքելական եկեղեցու Պոկրովսկի տաճարը՝ Եվրոպայի ամենամեծերից մեկը։ «Հայերը հսկայական ներդրում ունեն Մոսկվայի պատմության մեջ՝ առևտրականներից մինչև գիտնականներ», — նշում էր նա։ 1998 թվականին Լուժկովը ստացել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանը՝ Հայաստանի բարձրագույն պարգևը՝ կապերի ամրապնդման համար։

#### Քաղաքական աջակցություն և անձնական կապեր

Լուժկովը բազմիցս հանդես է եկել հայկական շահերի պաշտպանությամբ միջազգային ասպարեզում։ 1990-ականներին նա լոբբինգ էր անում Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման համար Մոսկվայի մակարդակով, թեև դա լարվածություն էր առաջացնում Թուրքիայի հետ։ «Պատմությունը պետք է ազնիվ լինի, հայերը տառապել են անարդարությունից», — հայտարարում էր նա։ Նրա դիրքորոշումը արձագանք գտավ հայկական համայնքում, որտեղ Լուժկովին անվանում էին «իսկական ընկեր»։

Անձնական կապերը ոչ պակաս կարևոր էին։ Լուժկովը բարեկամական հարաբերություններ ուներ հայկական բիզնեսմենների հետ, ինչպես Սամվել Կարապետյանը (Tashir Group), որը ներդրումներ էր կատարում մոսկովյան անշարժ գույքում։ 2000-ականներին հայկական ընկերությունները ստացել էին արտոնություններ Մոսկվայում շինարարության համար։ Լուժկովը նաև աջակցում էր մշակութային նախագծերին՝ հայկական կինոյի փառատոներ, Մարտիրոս Սարյանի ցուցահանդեսներ Տրետյակովյան պատկերասրահում։ «Հայաստանը եղբայրական երկիր է, նրա ժողովուրդը մեր ընտանիքի մասն է», — ասում էր նա սփյուռքի հետ հանդիպումներին։

2010 թվականի հրաժարականից հետո Լուժկովը չի խզել կապերը. 2015 թվականին այցելել է Հայաստան, որտեղ մասնակցել է Ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրի բացմանը։ Կինը՝ Ելենա Բատուրինան, ներդրումներ է կատարել հայկական նախագծերում, այդ թվում՝ Երևանում հյուրանոցներում։

#### Ժառանգություն. բարեկամության կամուրջ

Յուրի Լուժկովը հեռացել է՝ թողնելով հետևում ոչ միայն փոխված Մոսկվան, այլև ամուր կապեր Հայաստանի հետ։ Նրա ներդրումը՝ Երևանում «Մոսկվայի տանից» մինչև սփյուռքի աջակցություն՝ Ռուսաստանը մոտեցրել է հայ ժողովրդին։ Հայերը հիշում են նրան որպես քաղաքական գործչի, ով ասում էր «Կեցցե Հայաստան» և գործում էր համապատասխան։ 2020 թվականին Երևանում բացվել է նրա հիշատակի արձանիկ, իսկ Մոսկվայում ամեն տարի անցկացվում են «Լուժկովյան ընթերցումներ»՝ կովկասյան կապերի շեշտադրմամբ։

Լուժկովը դարձել է այն դարաշրջանի խորհրդանիշը, երբ ազգամիջյան համագործակցությունը ոչ թե խոսք էր, այլ գործ։ Նրա ժառանգությունը ապրում է տնտեսական նախագծերում, մշակութային կենտրոններում և հիշողություններում այն մարդու մասին, ով հայերին տեսնում էր ոչ թե միգրանտներ, այլ գործընկերներ և ընկերներ։



### Русский
Юрий Лужков: Армения и армяне

Юрий Михайлович Лужков скончался 10 декабря 2019 года в Мюнхене на 84-м году жизни после осложнений от операции на сердце. Его уход стал потерей не только для российской политики, но и для армянской диаспоры, где он слыл одним из самых надежных друзей и защитников. В последние годы жизни экс-мэр Москвы, известный своей прямолинейностью и харизмой, продолжал активно поддерживать армянские инициативы, включая строительство культурных центров и развитие экономических связей между Россией и Арменией. В интервью за несколько месяцев до смерти Лужков еще раз подчеркнул: «Армяне — часть нашей общей истории, и Москва всегда открыта для них». Его смерть вызвала волну соболезнований из Еревана, где его называли «кеце Айастан» — «Да здравствует Армения!», фразой, которую он часто повторял на встречах с соотечественниками.

#### Ранние годы и путь к власти

Юрий Лужков родился 21 сентября 1936 года в Москве в семье рабочего-плотника Михаила Андреевича Лужкова и учительницы Анны Петровны. Его детство пришлось на тяжелые годы Великой Отечественной войны, когда Москва пережила бомбардировки и голод. Уже в юности Лужков проявил интерес к общественной работе: после окончания школы № 529 в 1953 году он поступил в Московский институт нефтехимии и газа имени Губкина, который окончил в 1958-м с дипломом инженера-технолога. Карьера молодого специалиста развивалась стремительно: от научного сотрудника в НИИ пластмасс до руководителя лаборатории. Но настоящая слава пришла в 1992 году, когда Борис Ельцин назначил его мэром Москвы после отставки Гавриила Попова. Лужков правил столицей 18 лет — до 2010 года, превратив ее в современный мегаполис с новыми метро, жилыми кварталами и культурными объектами.

Армянские корни в биографии Лужкова не были случайными: его жена Елена Батурина, хотя и русская по происхождению, активно поддерживала армянские проекты, а сам Юрий Михайлович с детства рос в многонациональной среде Москвы, где армяне составляли значительную часть интеллигенции. Это заложило основу для его будущей дружбы с армянским народом.

#### Лужков и Армения: годы поддержки и дипломатии

Отношения Лужкова с Арменией и армянами можно назвать стратегическим партнерством, основанным на личной симпатии и политической выгоде. Как мэр Москвы, он видел в армянах надежных союзников: в столице проживало (и проживает) одна из крупнейших диаспор — около 200 тысяч человек, многие из которых внесли вклад в экономику и культуру города. Лужков неоднократно подчеркивал: «Армяне — это мост между Россией и Кавказом, их труд и талант укрепляют нашу страну».

Одним из ключевых вкладов стало строительство Армянского культурно-делового центра в Москве на Олимпийском проспекте. Инициатива родилась в 1990-е, когда Лужков лично встречался с армянскими лидерами, включая Роберта Кочаряна. Центр, открытый в 2000 году, стал символом дружбы: там проводятся фестивали, выставки и бизнес-форумы. Лужков выделил на проект средства из городского бюджета, несмотря на критику оппозиции. «Армянская община — часть Москвы, и мы должны уважать их традиции», — говорил он.

В 2005 году Лужков посетил Ереван с официальным визитом, где встретился с премьер-министром Андраником Маргаряном. Обсуждались инвестиции в строительство: московские компании участвовали в возведении дорог и жилых комплексов. По словам Лужкова, товарооборот между Россией и Арменией вырос на 20% благодаря таким визитам. В 2007 году он открыл «Дом Москвы» в центре Еревана напротив мэрии — аналогичный центр «Ереван Плаза» появился в столице России. Эти проекты стали основой для «Года России в Армении» (2005) и «Года Армении в России» (2006), когда культурные обмены достигли пика: выставки, концерты, бизнес-форумы.

Лужков активно поддерживал армянскую диаспору в России. Под его руководством в Москве был построен Покровский собор Армянской апостольской церкви — один из крупнейших в Европе. «Армяне внесли огромный вклад в историю Москвы, от купцов до ученых», — отмечал он. В 1998 году Лужков вручил орден Святого Месропа Маштоца — высшую награду Армении — за вклад в укрепление связей.

#### Политическая поддержка и личные связи

Лужков не раз выступал в защиту армянских интересов на международной арене. В 1990-е он лоббировал признание Геноцида армян в Османской империи на уровне Москвы, хотя это вызвало напряжение с Турцией. «История должна быть честной, армяне пострадали от несправедливости», — заявлял он. Его позиция нашла отклик в армянской общине, где Лужкова называли «настоящим другом».

Личные связи были не менее важны. Лужков дружил с армянскими бизнесменами, такими как Самвел Карапетян (Tashir Group), инвестировавший в московскую недвижимость. В 2000-е годы армянские компании получили льготы на строительство в столице. Лужков также поддерживал культурные проекты: фестивали армянского кино, выставки Мартироса Сарьяна в Третьяковской галерее. «Армения — братская страна, ее народ — часть нашей семьи», — говорил он на встречах с диаспорой.

После отставки в 2010 году Лужков не порвал связи: в 2015 году посетил Армению, где участвовал в открытии мемориала жертвам Геноцида. Его жена Елена Батурина инвестировала в армянские проекты, включая отели в Ереване.

#### Наследие: мост дружбы

Юрий Лужков ушел, оставив после себя не только изменившуюся Москву, но и крепкие узы с Арменией. Его вклад — от «Дома Москвы» в Ереване до поддержки диаспоры — сделал Россию ближе к армянскому народу. Армяне помнят его как политика, который говорил «Кеце Айастан!» и действовал соответственно. В 2020 году в Ереване открыли памятную доску в его честь, а в Москве ежегодно проводят «Лужковские чтения» с акцентом на кавказские связи.

Лужков стал символом той эпохи, когда межнациональное сотрудничество было не просто словом, а делом. Его наследие живет в экономических проектах, культурных центрах и воспоминаниях о человеке, который видел в армянах не мигрантов, а партнеров и друзей.



### English
Yuri Luzhkov: Armenia and Armenians

Yuri Mikhailovich Luzhkov died on December 10, 2019, in Munich at the age of 83 following complications from heart surgery. His passing was a loss not only for Russian politics but also for the Armenian diaspora, where he was regarded as one of the most reliable friends and defenders. In his final years, the former Moscow mayor, known for his straightforwardness and charisma, continued to actively support Armenian initiatives, including the construction of cultural centers and the development of economic ties between Russia and Armenia. In an interview months before his death, Luzhkov reiterated: “Armenians are part of our common history, and Moscow is always open to them.” His death prompted a wave of condolences from Yerevan, where he was called “Kets’e Hayastan” — “Long live Armenia!”, a phrase he often repeated at meetings with compatriots.

#### Early Years and Rise to Power

Yuri Luzhkov was born on September 21, 1936, in Moscow to carpenter Mikhail Andreyevich Luzhkov and teacher Anna Petrovna. His childhood fell during the harsh years of the Great Patriotic War, when Moscow endured bombings and famine. From a young age, Luzhkov showed interest in public work: after graduating from School No. 529 in 1953, he entered the Gubkin Moscow Institute of Petrochemical and Gas Industry, graduating in 1958 as an engineer-technologist. His career progressed rapidly: from researcher at the Plastics Research Institute to laboratory head. True fame came in 1992 when Boris Yeltsin appointed him Mayor of Moscow after Gavriil Popov’s resignation. Luzhkov ruled the capital for 18 years — until 2010, transforming it into a modern metropolis with new metro lines, residential districts, and cultural facilities.

Armenian roots in Luzhkov’s biography were not accidental: his wife Yelena Baturina, though Russian by origin, actively supported Armenian projects, and Yuri Mikhailovich grew up in Moscow’s multinational environment, where Armenians formed a significant part of the intelligentsia. This laid the foundation for his future friendship with the Armenian people.

#### Luzhkov and Armenia: Years of Support and Diplomacy

Luzhkov’s relations with Armenia and Armenians can be called strategic partnership, based on personal sympathy and political benefit. As Mayor of Moscow, he saw Armenians as reliable allies: the capital hosted (and hosts) one of the largest diasporas — about 200 thousand people, many contributing to the city’s economy and culture. Luzhkov repeatedly emphasized: “Armenians are a bridge between Russia and the Caucasus; their labor and talent strengthen our country.”

One key contribution was the construction of the Armenian Cultural and Business Center in Moscow on Olympic Prospect. The initiative emerged in the 1990s when Luzhkov personally met with Armenian leaders, including Robert Kocharyan. The center, opened in 2000, became a symbol of friendship: festivals, exhibitions, and business forums are held there. Luzhkov allocated funds from the city budget for the project despite opposition criticism. “The Armenian community is part of Moscow, and we must respect their traditions,” he said.

In 2005, Luzhkov visited Yerevan officially, meeting Prime Minister Andranik Margaryan. Investments in construction were discussed: Moscow companies participated in building roads and residential complexes. According to Luzhkov, trade turnover between Russia and Armenia grew by 20% thanks to such visits. In 2007, he opened “Moscow House” in central Yerevan opposite the mayor’s office — a similar “Yerevan Plaza” appeared in Russia. These projects formed the basis for “Year of Russia in Armenia” (2005) and “Year of Armenia in Russia” (2006), when cultural exchanges peaked: exhibitions, concerts, business forums.

Luzhkov actively supported the Armenian diaspora in Russia. Under his leadership, the Pokrovsky Cathedral of the Armenian Apostolic Church was built in Moscow — one of the largest in Europe. “Armenians have made a huge contribution to Moscow’s history, from merchants to scientists,” he noted. In 1998, Luzhkov received the Order of St. Mesrop Mashtots — Armenia’s highest award — for strengthening ties.

#### Political Support and Personal Connections

Luzhkov repeatedly defended Armenian interests internationally. In the 1990s, he lobbied for recognition of the Armenian Genocide in the Ottoman Empire at the Moscow level, though it strained relations with Turkey. “History must be honest; Armenians suffered injustice,” he declared. His position resonated in the Armenian community, where Luzhkov was called a “true friend.”

Personal connections were equally important. Luzhkov was friends with Armenian businessmen like Samvel Karapetyan (Tashir Group), who invested in Moscow real estate. In the 2000s, Armenian companies received benefits for construction in the capital. Luzhkov also supported cultural projects: Armenian film festivals, Martiros Saryan exhibitions at the Tretyakov Gallery. “Armenia is a brotherly country; its people are part of our family,” he said at diaspora meetings.

After his 2010 resignation, Luzhkov did not sever ties: in 2015, he visited Armenia, participating in the Genocide memorial opening. His wife Yelena Baturina invested in Armenian projects, including hotels in Yerevan.

#### Legacy: Bridge of Friendship

Yuri Luzhkov left behind not only a transformed Moscow but also strong bonds with Armenia. His contribution — from “Moscow House” in Yerevan to diaspora support — brought Russia closer to the Armenian people. Armenians remember him as a politician who said “Kets’e Hayastan!” and acted accordingly. In 2020, a memorial plaque was unveiled in his honor in Yerevan, and “Luzhkov Readings” are held annually in Moscow with a focus on Caucasian ties.

Luzhkov became a symbol of an era when interethnic cooperation was not just words but deeds. His legacy lives in economic projects, cultural centers, and memories of a man who saw Armenians not as migrants but as partners and friends.

Սերգեյ Գերասիմի Միքայելյանը մահացել է 2016 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Սանկտ Պետերբուրգում՝ կյանքի 93-րդ տարում, թողնելով հետևում խորհրդային կինոյի անմար գոհարները՝

որպես ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1983), ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1976), ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր (1976, «Դրամական պարգև» ֆիլմի համար), «Սիրահարված եմ իմ ցանկությամբ» (1982), «Վարպետը և Մարգարիտան» (չավարտված), «Կրոշի արկածները» և այլ ֆիլմերի ռեժիսոր։ Ծնվել է 1923 թվականի նոյեմբերի 1-ին Մոսկվայում։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, վիրավորվել Ռժևի ճակատամարտում։ 1951 թվականին ավարտել ԳԻՏԻՍ-ի ռեժիսորական ֆակուլտետը՝ Բորիս Զախավայի, Մարիա Կնեբելի և Ա. Պոպովի արվեստանոցը, 1959 թվականին՝ Մոսֆիլմի ռեժիսորական դասընթացները։ 

1956 թվականից՝ Լենֆիլմի, 1959–1961 թվականներին՝ Գորկու անվան կինոստուդիայի ռեժիսոր։ 1989 թվականին դարձել Պետրոպոլ ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավար։ Նրա ֆիլմերում նկարահանվել են Անդրեյ Մյագկովը, Օլեգ Յանկովսկին, Եվգենի Լեոնովը։ Բեմադրել է ներկայացումներ Սարատովում, Գորկիում, Տաշքենդում։ 

Սերգեյ Միքայելյանը մնաց Մոսկվայից Սանկտ Պետերբուրգ տանող կինոկամուրջը՝ իր ֆիլմերով, ռեժիսուրայով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային կինոյի խորքերով և հայկական արյան ջերմությամբ։

—

### Русский
Армянский гений Ленфильма и Петрополя: Легенда советского кино

Сергей Герасимович Микаэлян скончался 10 декабря 2016 года в Санкт-Петербурге на 94-м году жизни, оставив немеркнущие жемчужины советского кино как народный артист РСФСР (1983), заслуженный деятель искусств РСФСР (1976), лауреат Государственной премии СССР (1976, за фильм «Премия»), режиссёр «Влюблён по собственному желанию» (1982), «Приключения Кроша», «Вдовы» и других фильмов. Родился 1 ноября 1923 года в Москве. Участник Великой Отечественной войны, ранен в Ржевской битве. В 1951 окончил режиссёрский факультет ГИТИСа в мастерской Бориса Захавы, Марии Кнебель и А. Попова, в 1959 — режиссёрские курсы при Мосфильме.

С 1956 — режиссёр Ленфильма, в 1959–1961 — киностудии им. Горького. В 1989 стал художественным руководителем студии «Петрополь». В его фильмах снимались Андрей Мягков, Олег Янковский, Евгений Леонов. Ставил спектакли в Саратове, Горьком, Ташкенте.

Сергей Микаэлян остался кинематографическим мостом от Москвы до Санкт-Петербурга — своими фильмами, режиссурой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами советского кино и теплом армянской крови.

—

### English
Armenian Genius of Lenfilm and Petropol: Legend of Soviet Cinema

Sergei Gerasimovich Mikaelyan passed away on December 10, 2016, in Saint Petersburg at the age of 93, leaving undying gems of Soviet cinema as People’s Artist of the RSFSR (1983), Honored Artist of the RSFSR (1976), laureate of the USSR State Prize (1976, for *The Bonus*), director of *In Love by Own Will* (1982), *Krosh’s Adventures*, *Widows*, and other films. Born on November 1, 1923, in Moscow. Participant in the Great Patriotic War, wounded in the Battle of Rzhev. Graduated from the directing faculty of GITIS in the workshop of Boris Zakhava, Maria Knebel, and A. Popov in 1951, directing courses at Mosfilm in 1959.

From 1956 — director at Lenfilm, in 1959–1961 — at Gorky Film Studio. In 1989 became artistic director of Petropol Studio. His films featured Andrei Myagkov, Oleg Yankovsky, Evgeny Leonov. Staged plays in Saratov, Gorky, Tashkent.

Sergei Mikaelyan remained the cinematic bridge from Moscow to Saint Petersburg — with his films, directing, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Soviet cinema and the warmth of Armenian blood.

—

1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Բելառուսի Բելովեժյան անտառում գտնվող «Վիսկուլի» կառավարական նստավայրում երեք խորհրդային հանրապետությունների ղեկավարները՝ ՌԽՖՍՀ նախագահ Բորիս Ելցինը և պետքարտուղար Գեննադի Բուրբուլիսը, ԲԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Ստանիսլավ Շուշկևիչը և վարչապետ Վյաչեսլավ Կեբիչը, ՈւԽՍՀ նախագահ Լեոնիդ Կրավչուկը և վարչապետ Վիտոլդ Ֆոկինը՝ ստորագրեցին Բելովեժյան համաձայնագրերը:

Այս փաստաթուղթը պաշտոնապես հայտարարեց Խորհրդային Միության գոյության դադարեցումը և Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության 1922 թվականի պայմանագրի լուծարումը: Հայաստանի, Ղազախստանի և այլ հանրապետությունների ղեկավարները ներկա չէին: Այս իրադարձությունը դարձավ ԽՍՀՄ-ի փլուզման խորհրդանիշը և ցնցեց ամբողջ աշխարհը:

**Նախապատմություն** 
1991 թվականի օգոստոսյան պուտչից հետո Խորհրդային Միության կենտրոնական իշխանությունը թուլացավ: Ռուսաստանը, Ուկրաինան և Բելառուսը՝ Միության ամենամեծ հանրապետությունները, որոշեցին անկախ գործել: Դեկտեմբերի 7-ին Վիսկուլիում երեք ղեկավարները հանդիպեցին «որսորդական հանգստի» անվան տակ: Նախորդ գիշեր ընթրիքի ժամանակ նրանք որոշեցին լուծարել ԽՍՀՄ-ը և ստեղծել ԱՊՀ (Համագործակցության Անկախ Պետություններ): Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը հրավիրված էր, բայց չժամանեց:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 8-ին ստորագրվեցին համաձայնագրերը, որոնք հայտարարում էին՝ «Խորհրդային Միությունը որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ և երկրաքաղաքական իրականություն դադարում է գոյություն ունենալ»: Բելառուսի ԿԳԲ-ի հատուկ ջոկատը սպասում էր ձերբակալության հրամանի, բայց Մոսկվայից այն չեկավ: Առաջինը, ում տեղեկացրին, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշն էր՝ Ելցինը զանգահարեց նրան: Շուշկևիչը սպասում էր Գորբաչովի հետ կապ հաստատելուն: Դեկտեմբերի 21-ին Ալմա-Աթայում 11 հանրապետություններ ստորագրեցին ԱՊՀ-ի ստեղծման մասին հռչակագիրը:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Հայաստանի և Արցախի համար ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բացեց անկախության ճանապարհը, բայց նաև բերեց տնտեսական ճգնաժամ: Բելովեժյան համաձայնագրերը խորհրդանշում են խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը և նոր անկախ պետությունների ծնունդը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 8
– **Ստորագրողներ**: Ելցին, Շուշկևիչ, Կրավչուկ
– **Վայր**: Վիսկուլի, Բելառուս
– **Հետևանք**: ԽՍՀՄ-ի լուծարում, ԱՊՀ-ի ստեղծում



—

### Русская версия  — Точка в 69-летней истории СССР

8 декабря 1991 года в правительственной резиденции «Вискули» в Беловежской пуще лидеры трёх союзных республик — президент РСФСР Борис Ельцин и госсекретарь Геннадий Бурбулис, председатель Верховного Совета БССР Станислав Шушкевич и премьер Вячеслав Кебич, президент УССР Леонид Кравчук и премьер Витольд Фокин — подписали Беловежские соглашения. Этот документ официально констатировал прекращение существования СССР и денонсацию Союзного договора 1922 года. Армения, Казахстан и другие республики не участвовали в подписании. Это событие стало символом распада Советского Союза и потрясло весь мир.

**Предыстория** 
После августовского путча 1991 года центральная власть СССР ослабла. Россия, Украина и Белоруссия — крупнейшие республики — решили действовать самостоятельно. 7 декабря в Вискули под видом «охотничьего отдыха» встретились три лидера. Накануне за ужином они договорились о ликвидации СССР и создании СНГ. Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев был приглашён, но не прилетел.

**Ход событий** 
8 декабря были подписаны соглашения, гласившие: «Союз ССР как субъект международного права и геополитическая реальность прекращает своё существование». Спецназ КГБ БССР в лесу ждал приказа на арест ликвидаторов СССР, но команды из Москвы не поступило. Первым, кому сообщили новость, стал президент США Джордж Буш — позвонил Ельцин. Шушкевич терпеливо ждал соединения с Горбачёвым. 21 декабря в Алма-Ате 11 бывших союзных республик подписали декларацию о создании СНГ.

**Последствия для армян** 
Для Армении и Арцаха распад СССР открыл путь к независимости, и экономический кризис. Беловежские соглашения символизируют конец советской эпохи и рождение новых независимых государств.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 декабря 1991 г.
– **Подписанты**: Ельцин, Шушкевич, Кравчук
– **Место**: Вискули, Белоруссия
– **Последствия**: Ликвидация СССР, создание СНГ



—

### English Version  — The End of the 69-Year History of the Soviet Union**

On December 8, 1991, in the “Viskuli” government residence in Belavezha Forest, the leaders of three Soviet republics — RSFSR President Boris Yeltsin and State Secretary Gennady Burbulis, Chairman of the Supreme Soviet of the BSSR Stanislav Shushkevich and Premier Vyacheslav Kebich, Ukrainian SSR President Leonid Kravchuk and Premier Vitold Fokin — signed the Belavezha Accords. This document officially declared the dissolution of the USSR and the termination of the 1922 Union Treaty. Armenia, Kazakhstan, and other republics were not present. This event became the symbol of the Soviet Union’s collapse and shocked the world.

**Background** 
After the August 1991 coup, central Soviet authority weakened. Russia, Ukraine, and Belarus — the largest republics — decided to act independently. On December 7, the three leaders met in Viskuli under the guise of a “hunting trip.” The previous night over dinner, they agreed to dissolve the USSR and create the CIS. Kazakhstan’s President Nursultan Nazarbayev was invited but did not arrive.

**Course of Events** 
On December 8, the accords were signed, stating: “The USSR as a subject of international law and geopolitical reality ceases to exist.” KGB special forces of the BSSR waited in the forest for an arrest order, but it never came from Moscow. The first informed was US President George Bush — Yeltsin called him. Shushkevich patiently waited to connect with Gorbachev. On December 21 in Almaty, 11 former republics signed the CIS creation declaration.

**Consequences for Armenians** 
For Armenia and Artsakh, the USSR’s collapse opened the path to independence and economic crisis. The Belavezha Accords symbolize the end of the Soviet era and the birth of new independent states.

**Key Facts**
– **Date**: December 8, 1991
– **Signatories**: Yeltsin, Shushkevich, Kravchuk
– **Location**: Viskuli, Belarus
– **Consequences**: Dissolution of the USSR, creation of the CIS



—

Ռուբեն Նիկոլայի Սիմոնովը (Սիմոնյանց) մահացել է 1968 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 69-րդ տարում, թողնելով հետևում Վախթանգովի թատրոնի անմար փառքը՝ որպես ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1946), Ստալինյան (1943, 1947, 1950) և Լենինյան (1967) մրցանակների դափնեկիր, գլխավոր ռեժիսոր (1939–1968), Տրուֆալդինոյի և Պանտալոնեի («Արքայադուստր Տուրանդոտ»), Խլեստակովի («Ռևիզոր»), Դոն Կիխոտի, Սիրանոյի լեգենդար կերպարների ստեղծող։

Ծնվել է 1899 թվականի մարտի 20 (ապրիլի 1)-ին Մոսկվայում՝ թելավցի հոր և վլադիկավկազցի մոր ընտանիքում։ 1918 թվականին ընդունվել Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ, 1919 թվականին՝ Ֆ. Շալյապինի դրամատիկական ստուդիա։ 1920 թվականից ընդմիշտ կապվել Վախթանգովի 3-րդ ստուդիայի և Վախթանգովի անվան թատրոնի հետ՝ սկզբում դերասան, 1924 թվականից՝ ռեժիսոր, 1939 թվականից՝ գլխավոր ռեժիսոր։ 

Վախթանգովի անմիջական աշակերտը՝ նա ստեղծել է տոնական, իմպրովիզացիոն, ժողովրդական թատերախաղի ոգով լի բեմադրություններ՝ «Ինտերվենցիա» (1933), «Հրացանավոր մարդը» (1937), «Ռազմաճակատ» (1942), «Մահապարտների դավադրություն» (1950), «Ֆոմա Գորդեև» (1956), «Կենդանի դիակ» (1962), «Հեծյալ բանակ» (1966), «Վարշավյան մեղեդիներ» (1967)։ Բեմադրել է նաև օպերաներ Մեծ թատրոնում՝ «Աբեսալոմ և Էթերի» (1939), «Չերևիչկի» (1941), «Կարմեն» (1945), «Ֆաուստ» (1961)։ Հայ թատրոնի հետ կապված՝ 1923–1937 թվականներին ղեկավարել Մոսկվայի հայկական ստուդիաները, բեմադրել Պարոնյանի, Սունդուկյանի գործերը, դաստիարակել Ա. Գուլակյանին, Վ. Աճեմյանին, Թ. Սարյանին, Ս. Քոչարյանին։ 1946 թվականից՝ Շչուկինի անվան թատերական ուսումնարանի պրոֆեսոր։ 

Ռուբեն Սիմոնովը մնաց Մոսկվայի Վախթանգովյան բեմի անմար լեգենդը՝ իր դերերով, բեմադրություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական արյան և ռուսական թատրոնի խորքերով։

—

### Русский
Армянский гений Театра Вахтангова

Рубен Николаевич Симонов (Симонянц)  скончался 5 декабря 1968 года в Москве на 70-м году жизни, оставив немеркнущую славу Театра им. Вахтангова как народный артист СССР (1946), лауреат Сталинских (1943, 1947, 1950) и Ленинской (1967) премий, главный режиссёр (1939–1968), создатель легендарных Труффальдино и Панталоне («Принцесса Турандот»), Хлестакова («Ревизор»), Дон Кихота, Сирано. Родился 20 марта (1 апреля) 1899 года в Москве в семье выходца из Телави и владикавказки. В 1918 поступил на юридический факультет Московского университета, в 1919 — в драматическую студию Ф. Шаляпина. С 1920 навсегда связал жизнь с 3-й студией Вахтангова и Театром им. Вахтангова — сначала актёр, с 1924 — режиссёр, с 1939 — главный режиссёр.

Непосредственный ученик Вахтангова, он создал праздничные, импровизационные, народно-театральные спектакли — «Интервенция» (1933), «Человек с ружьём» (1937), «Фронт» (1942), «Заговор обречённых» (1950), «Фома Гордеев» (1956), «Живой труп» (1962), «Конная армия» (1966), «Варшавская мелодия» (1967). Ставил оперы в Большом театре — «Абесалом и Этери» (1939), «Черевички» (1941), «Кармен» (1945), «Фауст» (1961). С 1923 по 1937 руководил московскими армянскими студиями, ставил Пароняна, Сундукяна, воспитал А. Гулакяна, В. Аджемяна, Т. Сарьяна, С. Кочаряна. С 1946 — профессор Театрального училища им. Щукина.

Рубен Симонов остался немеркнущей легендой вахтанговской сцены — своими ролями, постановками и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской крови и русской театральной традиции.

—

### English
Armenian Genius of Vakhtangov Theater

Ruben Nikolayevich Simonov (Simonyanc)  passed away on December 5, 1968, in Moscow at the age of 69, leaving an undying glory of the Vakhtangov Theater as People’s Artist of the USSR (1946), laureate of Stalin (1943, 1947, 1950) and Lenin (1967) Prizes, chief director (1939–1968), creator of legendary Truffaldino and Pantalone (*Princess Turandot*), Khlestakov (*The Government Inspector*), Don Quixote, Cyrano. Born on March 20 (April 1), 1899, in Moscow to a father from Telavi and mother from Vladikavkaz. In 1918 entered the law faculty of Moscow University, in 1919 — F. Chaliapin’s drama studio. From 1920 forever linked his life with Vakhtangov’s 3rd Studio and Vakhtangov Theater — first actor, from 1924 — director, from 1939 — chief director.

Direct disciple of Vakhtangov, he created festive, improvisational, folk-theatrical performances — *Intervention* (1933), *Man with a Gun* (1937), *Front* (1942), *Doomed Conspiracy* (1950), *Foma Gordeev* (1956), *Living Corpse* (1962), *Cavalry Army* (1966), *Warsaw Melody* (1967). Staged operas at the Bolshoi — *Abesalom and Eteri* (1939), *Cherevichki* (1941), *Carmen* (1945), *Faust* (1961). From 1923 to 1937 led Moscow Armenian studios, staged Paronyan, Sundukyan, trained A. Gulakyan, V. Adjemyan, T. Saryan, S. Kocharyan. From 1946 — professor at Shchukin Theater School.

Ruben Simonov remained the undying legend of the Vakhtangov stage — with his roles, productions, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian blood and Russian theatrical tradition.

—

Հենրիկ Բարդուղիմեոսի Հովհաննիսյանը մահացել  է 1964 թվականի նոյեմբերի 2-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 46-րդ տարում խորհրդային հայ կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան, ով իր կարճ կյանքով դարձել է հայ կինոյի վաղ լեգենդ

նկարահանելով «Տիկնայք» (1954), «Օրիորդական գարուն» (1960), «Կրոշի արկածները» (1961), «Երեքին գումարած երկու» (1963) և գրելով «Հայկական կինոհամերգ» (1941), «Լեռնային հեղեղ» (1939) սցենարները։ Ծնվել լ է 1918 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Երևանում կյանքի 46-րդ տարում։ 1937 թվականին ավարտել Երևանի Սունդուկյանի անվան թատերական ստուդիան, 1954 թվականին՝ ՎԳԻԿ-ի ռեժիսորական ֆակուլտետը՝ Սերգեյ Գերասիմովի արվեստանոցը։ 1937 թվականից խաղացել Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնում, 1943 թվականից՝ Մոսֆիլմի, 1945 թվականից՝ Գորկու անվան կինոստուդիայի ռեժիսորի օգնական, այնուհետև ռեժիսոր։ 

Հենրիկ Հովհաննիսյանը մնաց Երևանից Մոսկվա տանող կինոկամուրջը՝ իր ֆիլմերով, սցենարներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ կինոյի վաղ գեղեցկությամբ և խորհրդային կինոյի ոգով։

—

### Русский
Армянский режиссер автор легендарного фильма «Три  плюс два»

Генрих Бардугимеосович Оганнисян Умер 2 декабря 1964 года в Москве на 47-м году жизни  — советский армянский кинорежиссёр, сценарист, актёр, ставший легендой армянского кино за короткую жизнь, сняв «Дамы» (1954), «Девичья весна» (1960), «Приключения Кроша» (1961), «Трое плюс двое» (1963) и написав сценарии «Армянский киноконцерт» (1941), «Горный поток» (1939). Родился 1 сентября 1918 года в Ереване. В 1937 окончил театральную студию им. Сундукяна в Ереване, в 1954 — режиссёрский факультет ВГИКа в мастерской Сергея Герасимова. С 1937 играл в Академическом театре им. Сундукяна, с 1943 — ассистент режиссёра на Мосфильме, с 1945 — режиссёр на киностудии им. Горького.

Генрих Оганнисян остался кинематографическим мостом от Еревана до Москвы — своими фильмами, сценариями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения ранней красотой армянского кино и духом советского кинематографа.

—

### English
Armenian director, author of the legendary film “Three Plus Two”

Henrik Bardughimeosi Hovhannisyan Died on December 2, 1964, in Moscow at the age of 46  — Soviet Armenian film director, screenwriter, actor who became a legend of Armenian cinema in a short life, directing *Ladies* (1954), *Maiden Spring* (1960), *Krosh’s Adventures* (1961), *Three Plus Two* (1963), and writing scripts for *Armenian Film Concert* (1941), *Mountain Torrent* (1939). was born on September 1, 1918, in Yerevan. Graduated from Sundukyan Theater Studio in Yerevan in 1937, directing faculty of VGIK in Sergey Gerasimov’s workshop in 1954. From 1937 performed at Sundukyan Academic Theater, from 1943 — assistant director at Mosfilm, from 1945 — director at Gorky Film Studio.

Henrik Hovhannisyan remained the cinematic bridge from Yerevan to Moscow — with his films, scripts, and boundless dedication, inspiring generations with the early beauty of Armenian cinema and the spirit of Soviet cinematography.

—

1827 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Օսմանյան կայսրության սուլթան Մահմուդ II-ը հրաման տվեց արտաքսել Կոստանդնուպոլսում բնակվող շուրջ 12 հազար հայ կաթոլիկներին՝ նրանց մեղադրելով «պետական դավաճանության» մեջ՝ կապված ռուս-թուրքական պատերազմի (1828-1829) նախօրեին:

Այս արտաքսումը դարձավ հայ կաթոլիկ համայնքի ողբերգություններից մեկը՝ հանգեցնելով հազարավոր մահերի և համայնքի ցրվածությանը: Արտաքսվածները՝ հիմնականում կանայք, երեխաներ և ծերեր, ստիպված եղան ձմռան ամենադաժան պայմաններում քայլել դեպի Փոքր Ասիայի գավառներ: Ճանապարհին, ցրտից և հիվանդություններից, մահացավ մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները 8000-ը ցրվեցին Անատոլիայի տարբեր գավառներում՝ կորցնելով իրենց տները և ունեցվածքը:

**Նախապատմություն** 
1820-ական թվականներին Օսմանյան կայսրությունում աճում էր լարվածությունը ռուսական ընդլայնման պատճառով: Հայ կաթոլիկները, ովքեր կապեր ունեին եվում էին եվրոպական կաթոլիկ միսիոներների հետ, մեղադրվում էին ռուսական կողմնակից լինելու մեջ: Սուլթան Մահմուդ II-ը, ով իրականացնում էր ռեֆորմներ, բայց վախենում էր ազգային շարժումներից, որոշեց արտաքսել հայ կաթոլիկներին՝ որպես «վտանգավոր տարր»: Արտաքսումը տեղի ունեցավ ձմռան սկզբին, ինչը դարձրեց այն մահացու:

**Արտաքսման ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը շրջապատեցին հայկական թաղամասերը Կոստանդնուպոլսում և ստիպեցին 12 հազար հայ կաթոլիկներին լքել քաղաքը: Նրանք քայլեցին դեպի Անատոլիա՝ առանց բավարար սննդի և հագուստի: Ճանապարհին ցրտահարվեցին և մահացան մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները ցրվեցին Կեսարիա, Սեբաստիա, Անգորա և այլ գավառներում: Այս ողջ մահացու արշավը հայտնի դարձավ որպես «Ձմեռային արտաքսում»:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Արտաքսումը խորացրեց հայ կաթոլիկ համայնքի տառապանքները և դարձավ Ցեղասպանության նախերգանքը: Շատ ընտանիքներ կորցրին ամեն ինչ, իսկ ողջ մնացածները դարձան ցրված: Այս իրադարձությունը խորհրդանշում է օսմանյան ճնշումները հայերի նկատմամբ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1827 թ. դեկտեմբերի 1
– **Զոհեր**: Մոտ 4000 մարդ ցրտից
– **Արտաքսվածներ**: 12 հազար հայ կաթոլիկ
– **Պատճառ**: Ռուս-թուրքական պատերազմի նախօրեին

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ, հայկական վկայություններ):

—

### Русская версия

Изгнание армян-католиков из Константинополя

1 декабря 1827 года султан Османской империи Махмуд II приказал изгнать около 12 тысяч армян-католиков из Константинополя, обвинив их в «государственной измене» накануне русско-турецкой войны (1828–1829). Это изгнание стало трагедией для армянской католической общины, приведя к тысячам смертей и рассеянию. Изгнанные, в основном женщины, дети и старики, были вынуждены идти пешком в Анатолию в разгар зимы. Около 4000 человек погибли от холода и болезней по дороге, а оставшиеся 8000 рассеялись по провинциям Малой Азии, потеряв дома и имущество.

**Предыстория** 
В 1820-х годах в Османской империи росло напряжение из-за русского расширения. Армяне-католики, имевшие связи с европейскими миссионерами, обвинялись в симпатиях к России. Султан Махмуд II, проводя реформы, но боясь национальных движений, решил изгнать армян-католиков как «опасный элемент». Изгнание произошло в начале зимы, сделав его смертоносным.

**Ход изгнания** 
1 декабря османские войска окружили армянские кварталы Константинополя и принудили около 12 тысяч армян-католиков покинуть город. Они шли в Анатолию без достаточной еды и одежды. По дороге от холода и болезней погибли около 4000 человек, а оставшиеся рассеялись по Кесарии, Себастии, Ангоре и другим провинциям. Это смертоносное шествие известно как «Зимнее изгнание».

**Последствия для армян** 
Изгнание углубило страдания армянской католической общины и стало предвестием Геноцида. Многие семьи потеряли всё, а выжившие рассеялись. Это событие символизирует османские притеснения армян.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1827 г.
– **Жертвы**: Около 4000 погибли от холода
– **Изгнанные**: Около 12 тысяч армян-католиков
– **Причина**: Накануне русско-турецкой войны

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы и армянские свидетельства).

—

### English Version

Expulsion of Armenian Catholics from Constantinople

On December 1, 1827, Sultan Mahmud II of the Ottoman Empire ordered the expulsion of approximately 12,000 Armenian Catholics from Constantinople, accusing them of “state treason” on the eve of the Russo-Turkish War (1828–1829). This expulsion became a tragedy for the Armenian Catholic community, leading to thousands of deaths and dispersion. The expelled, mostly women, children, and elderly, were forced to march to Anatolia in the depths of winter. Around 4,000 perished from cold and disease en route, while the remaining 8,000 were scattered across provinces of Asia Minor, losing homes and property.

**Background** 
In the 1820s, tension grew in the Ottoman Empire due to Russian expansion. Armenian Catholics, having ties with European missionaries, were accused of pro-Russian sympathies. Sultan Mahmud II, pursuing reforms but fearing national movements, decided to exile Armenian Catholics as a “dangerous element.” The expulsion took place at the start of winter, making it deadly.

**Course of the Expulsion** 
On December 1, Ottoman troops surrounded Armenian quarters in Constantinople and forced about 12,000 Armenian Catholics to leave the city. They marched to Anatolia without adequate food or clothing. En route, around 4,000 died from cold and illness, while the survivors dispersed across Caesarea, Sebastia, Angora, and other provinces. This deadly march is known as the “Winter Exile.”

**Consequences for Armenians** 
The expulsion deepened the suffering of the Armenian Catholic community and foreshadowed the Genocide. Many families lost everything, and survivors scattered. This event symbolizes Ottoman oppression of Armenians.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1827
– **Victims**: Approximately 4,000 died from cold
– **Expelled**: About 12,000 Armenian Catholics
– **Cause**: On the eve of the Russo-Turkish War

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives and Armenian testimonies).

—

### Türkçe Versiyon

Konstantinopolis’ten Ermeni Katoliklerin Sürülmesi

1 Aralık 1827’de Osmanlı İmparatorluğu sultanı II. Mahmud, Konstantinopolis’te yaşayan yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği “devlet ihaneti” suçlamasıyla sürgüne gönderdi; bu, Rus-Türk Savaşı (1828–1829) arifesinde gerçekleşti. Bu sürgün, Ermeni Katolik toplumu için trajedi oldu: binlerce ölüm ve dağılma getirdi. Sürgün edilenler — çoğunlukla kadınlar, çocuklar ve yaşlılar — kışın en sert döneminde Anadolu’ya yürüdü. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalan 8.000 kişi ise Anadolu vilayetlerine dağıldı, evlerini ve mallarını kaybetti.

**Arka Plan** 
1820’lerde Osmanlı İmparatorluğu’nda Rus yayılmacılığı nedeniyle gerilim artıyordu. Avrupa misyonerleriyle bağlantılı Ermeni Katolikler, Rus yanlısı olmakla suçlanıyordu. Reform yapan ama milli hareketlerden korkan Sultan II. Mahmud, Ermeni Katolikleri “tehlikeli unsur” olarak gördü ve sürgüne karar verdi. Sürgün kışın başında gerçekleşti ve ölümcül oldu.

**Sürgünün Seyri** 
1 Aralık’ta Osmanlı askerleri Ermeni mahallelerini kuşattı ve yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği şehri terk etmeye zorladı. Yiyecek ve kıyafet olmadan Anadolu’ya yürüdüler. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalanlar Kayseri, Sivas, Ankara gibi vilayetlere dağıldı. Bu ölümcül yürüyüş “Kış Sürgünü” olarak biliniyor.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Sürgün, Ermeni Katolik toplumunun acılarını derinleştirdi ve Soykırım’ın öncüsü oldu. Birçok aile her şeyini kaybetti, hayatta kalanlar dağıldı. Bu olay, Osmanlı’nın Ermenilere baskısını simgeliyor.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1827
– **Kurbaanlar**: Yaklaşık 4.000 soğuktan öldü
– **Sürgün Edilenler**: Yaklaşık 12.000 Ermeni Katolik
– **Sebep**: Rus-Türk Savaşı arifesi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri ve Ermeni tanıklıkları).