Էդուարդ Նիկոլայի Զոհրաբյանը ծնվել է 1937 թվականի նոյեմբերի 10-ին Գորիսի շրջանի Բարձրավան (նախկինում՝ Երիցաթումբ) գյուղում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Զանգեզուրի լեռների որդին, Սյունիքի մշակույթի անխոնջ պահապանը, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, ով ավելի քան կես դար նվիրել է հայրենի հողի, մարդկանց և պատմության անմահացմանը՝ դառնալով Գորիսի և ամբողջ Սյունիքի կենդանի հանրագիտարան։

1966 թվականին ավարտել է Գորիսի թիվ 2 միջնակարգ դպրոցը (էքստեռն), ապա՝ Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի կուլտուրայի ֆակուլտետը և Մոսկվայի հասարակական գիտությունների ակադեմիայի ժուռնալիստիկայի բաժինը։ Աշխատել է շրջանային և հանրապետական մամուլում, ռադիոյում, հեռուստատեսությունում, Արմենպրեսում։ Խմբագրել է «Նորաթերթ», «Սյունիք», «Մշակ» թերթերը, «Տաթև» ամսագիրը։ 1966 թվականից՝ ԽՍՀՄ ժուռնալիստների, 1989 թվականից՝ ԽՍՀՄ և Հայաստանի գրողների միությունների անդամ։ Դասավանդել է Գորիսի բուհերում, Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի Գորիսի մասնաճյուղում, եղել Հայաստանի գրողների միության Սյունիքի բաժանմունքի նախագահը։

Գրել է 20-ից ավելի գիրք՝ «Որոտանի որդիները» (1974), «Բողբոջները չբացվեցին» (1978), «Խորաձորի մարդիկ» (1984), «Յոլյաններ» (1988), «Օրբելյաններ» (2000), «Խնձորեսկ» (2003), «Հին ջրաղացի նովելը» (2003), «Գորիսի հանրագիտարան» (2008, 452 էջ) և այլն։ Թարգմանել է Եվգենի Շվարցի, Արկադի Ավերչենկոյի, Անդալուզիայի միջնադարյան բանաստեղծների ստեղծագործությունները։ Ըստ նրա սցենարների նկարահանվել են փաստագրական ֆիլմեր։ Պարգևներ՝ Ռուսաստանի Դաշնության «Փառքի Ոսկե Աստղ» շքանշան, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ (1957), Գորիսի պատվավոր քաղաքացի (2007), ՀԳՄ «Գրական վաստակի համար» մեդալ։

Մահացել է 2009 թվականի հուլիսի 4-ին՝ 71 տարեկանում, Ստամբուլում բուժումից վերադառնալիս։ Էդուարդ Զոհրաբյանը մնաց Սյունիքի հավերժական ձայնը՝ իր գրքերով, խոսքով և անսպառ սիրով հայրենի լեռների, գյուղերի և մարդկանց հանդեպ։

—

### Русский
Прозаик Зангезура Автор «Орбелянов» и «Хндзореска»

Эдуард Николаевич Зограбян родился 10 ноября 1937 года в селе Барцраван (бывш. Ерицатумб) Горисского района, Армянская ССР, СССР. Сын зангезурских гор, неутомимый хранитель культуры Сюника, прозаик, поэт, переводчик, публицист, более полувека посвятивший увековечению родной земли, людей и истории, став живой энциклопедией Гориса и всего Сюника. В 1966 году окончил горисскую среднюю школу №2 (экстерном), затем факультет культуры Ереванского педагогического института им. Х. Абовяна и отделение журналистики Академии общественных наук в Москве. Работал в районной и республиканской прессе, на радио и телевидении, в агентстве Арменпресс. Редактировал газеты «Норатэрт», «Сюник», «Мшак», журнал «Татев». С 1966 года — член Союза журналистов СССР, с 1989 — Союза писателей СССР и Армении. Преподавал в вузах Гориса, в горисском филиале Ереванского института театра и кино, возглавлял Сюникское отделение Союза писателей Армении.

Автор более 20 книг: «Сыновья Воротана» (1974), «Бутоны не раскрылись» (1978), «Люди Хорадзора» (1984), «Йоляны» (1988), «Орбеляны» (2000), «Хндзореск» (2003), «Новелла старой мельницы» (2003), «Энциклопедия Гориса» (2008, 452 стр.) и др. Переводил Евгения Шварца, Аркадия Аверченко, средневековых андалузских поэтов. По его сценариям сняты документальные фильмы. Награды: орден «Золотая звезда Славы» РФ, мастер спорта СССР (1957), почётный гражданин Гориса (2007), медаль СП Армении «За литературные заслуги».

Скончался 4 июля 2009 года в возрасте 71 года по пути из Стамбула, где проходил лечение. Эдуард Зограбян остался вечным голосом Сюника — своими книгами, словом и безграничной любовью к родным горам, сёлам и людям.

—

### English
Prose Writer of Zangezur Author of The Orbelians and Khndzoresk

Eduard Nikolayevich Zohrabyan was born on November 10, 1937, in the village of Bartzravan (formerly Yeritsatumb), Goris District, Armenian SSR, USSR. A son of the Zangezur mountains, tireless guardian of Syunik culture, prose writer, poet, translator, and publicist who devoted over half a century to immortalizing his native land, its people, and history, becoming the living encyclopedia of Goris and all of Syunik. In 1966, he graduated from Goris Secondary School No. 2 (externally), then the Faculty of Culture at Yerevan’s Khachatur Abovyan Pedagogical Institute and the journalism department of Moscow’s Academy of Social Sciences. He worked in regional and republican press, radio, television, and Armenpress agency. Edited newspapers *Norater*, *Syunik*, *Mshak*, and the magazine *Tatev*. Member of the USSR Journalists’ Union since 1966, and USSR/Armenian Writers’ Unions since 1989. Taught at Goris universities and the Goris branch of Yerevan State Institute of Theatre and Cinema; chaired the Syunik branch of the Armenian Writers’ Union.

Author of over 20 books: *Sons of Vorotan* (1974), *The Buds Did Not Bloom* (1978), *People of Khoradzor* (1984), *The Yolyans* (1988), *The Orbelians* (2000), *Khndzoresk* (2003), *The Old Mill Novella* (2003), *Goris Encyclopedia* (2008, 452 pp.), and others. Translated Yevgeny Shvarts, Arkady Averchenko, medieval Andalusian poets. Documentary films were made based on his scripts. Awards: Russia’s “Golden Star of Glory” Order, USSR Master of Sports (1957), Honorary Citizen of Goris (2007), Armenian Writers’ Union Medal “For Literary Merit.”

Died on July 4, 2009, at age 71, en route from Istanbul where he was receiving treatment. Eduard Zohrabyan remains the eternal voice of Syunik — through his books, words, and boundless love for his native mountains, villages, and people.

—

Ղևոնդ Ալիշանը մահացել է 1901 թվականի նոյեմբերի 9-ին Սուրբ Ղազար կղզում, Վենետիկ, Իտալիայի թագավորություն՝ կյանքի 81-րդ տարում, թողնելով հետևում հայագիտության, բանաստեղծության և պատմագրության անգնահատելի ժառանգություն՝ որպես Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության գմբեթ (1838), Ֆրանսիական ակադեմիայի Պատվո լեգեոնի դափնեկիր (1886), Ենայի փիլիսոփայական ակադեմիայի պատվավոր դոկտոր, հայ ռոմանտիզմի հիմնադիրներից և «Հայապատում», «Շիրակ», «Այրարատ», «Սիսական» աշխատությունների հեղինակ։

Ծնվել է 1820 թվականի հուլիսի 6 (18)-ին Կոստանդնուպոլսում, Օսմանյան կայսրություն, դրամագետ–հնագետի ընտանիքում։ 1830-1832 թվականներին սովորել է Չալըխյան վարժարանում, 1832-1841 թվականներին՝ Վենետիկի Մխիթարյանների դպրոցում։ 1841-1850 և 1866-1872 թվականներին ուսուցչություն է արել Ռափայելյան վարժարանում, 1848 թվականից՝ տեսուչ, 1849-1851 թվականներին՝ «Բազմավեպ»-ի խմբագիր, 1859-1861 թվականներին՝ Փարիզի Մուրատյան վարժարանում։ 1872 թվականից ամբողջովին նվիրվել է գիտական աշխատանքին։ Գրական ասպարեզ է իջել բանաստեղծությամբ՝ գրաբարով կրոնական թեմաներով, հետագայում աշխարհաբարով՝ «Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ», «Հրազդան», «Մասիսու սարերն», «Աշոտ Երկաթ ի ծովուն Սեւանայ» պոեմներով։ Հրատարակել է «Յուշիկք հայրենեաց հայոց» արձակը, «Հայոց երգք ռամկականք» (1852) բանահավաքությունը, թարգմանել Շիլլերից։ Գիտական գործերից՝ «Տեղագիր Հայոց Մեծաց» (1855), «Շիրակ» (1881), «Սիսուան» (1885), «Այրարատ» (1890), «Սիսական» (1893), «Հայբուսակ» (1895), «Հայապատում» (1901), «Հայ-Վենետ» (1896)։ Հրատարակել է Կիրակոս Գանձակեցու, Խոսրով Անձևացու, «Սոփերք հայկականք» 22 հատորները։ Թաղվել է Սուրբ Ղազար կղզում, նրա կիսանդրին կանգնեցված է Երևանում։ Ղևոնդ Ալիշանը հայ ժողովրդի հոգևոր և գիտական վերածննդի խորհրդանիշն է, ում գործերը շարունակում են լինել հայագիտության հիմնասյուներ՝ ոգեշնչելով սերունդներին հայրենասիրությամբ, գիտելիքով և հայկական ինքնության պահպանմամբ։

—

### Русский
Великий отец Сан-Ладзаро: Армянский филолог, поэт, историк

Гевонд Алишан скончался 9 ноября 1901 года на острове Сан-Ладзаро, Венеция, Королевство Италия, на 81-м году жизни, оставив неоценимое наследие арменистики, поэзии и историографии как член Мхитарянской конгрегации Венеции и её настоятель (1838), кавалер ордена Почётного легиона Французской академии (1886), почётный доктор Йенской философской академии, один из основоположников армянского романтизма и автор трудов «Айапатум», «Ширак», «Айрарат», «Сисакан». Родился 6 (18) июля 1820 года в Константинополе, Османская империя, в семье нумизмата-археолога. В 1830–1832 годах учился в школе Чалыхян, в 1832–1841 — в школе мхитаристов Венеции. В 1841–1850 и 1866–1872 годах преподавал в Рафаэлянской семинарии, с 1848 — инспектор, в 1849–1851 — редактор журнала «Базмавеп», в 1859–1861 — в Муратовской школе Парижа. С 1872 года полностью посвятил себя научной деятельности. В литературу вошёл как поэт — сначала на грабаре религиозными темами, затем на ашхарабаре: «Плачу о тебе, Армянская страна», «Раздан», «Горы Масиса», «Ашот Еркат в Севанском море». Издал прозаическое «Воспоминания об армянской родине», фольклорный сборник «Армянские народные песни» (1852), переводы Шиллера. Научные труды: «Топография Великой Армении» (1855), «Ширак» (1881), «Сисуан» (1885), «Айрарат» (1890), «Сисакан» (1893), «Айбусак» (1895), «Айапатум» (1901), «Армяно-Венецианские отношения» (1896). Издал Киракоса Гандзакеци, Хосрова Анзеварци, 22 тома «Соперки». Погребён на Сан-Ладзаро, его бюст установлен в Ереване. Гевонд Алиšan — символ духовного и научного возрождения армянского народа, чьи труды остаются столпами арменистики, вдохновляя поколения патриотизмом, знанием и сохранением армянской идентичности.

—

### English
Great Father of San Lazzaro: Armenian Philologist, Poet, Historian

Ghevond Alishan passed away on November 9, 1901, on the island of San Lazzaro degli Armeni, Venice, Kingdom of Italy, at the age of 81, leaving an invaluable legacy in Armenian studies, poetry, and historiography as a member and later abbot (1838) of the Mekhitarist Congregation of Venice, recipient of the French Legion of Honor (1886), honorary doctor of Jena Philosophical Academy, one of the founders of Armenian Romanticism, and author of *Hayapatoum*, *Shirak*, *Ayrarat*, *Sisakan*. Born on July 6 (18), 1820, in Constantinople, Ottoman Empire, into a family of a numismatist-archaeologist. From 1830–1832 studied at Chalykhian School, from 1832–1841 at the Mekhitarist school in Venice. Taught at Raphael Seminary in 1841–1850 and 1866–1872, served as inspector from 1848, editor of *Bazmavep* in 1849–1851, teacher at Murat School in Paris in 1859–1861. From 1872 devoted himself entirely to scholarship. Entered literature as a poet — initially in Classical Armenian on religious themes, later in Modern Armenian with poems like “I Mourn for You, Armenian Land,” “Hrazdan,” “Mountains of Masis,” “Ashot Yerkat in Lake Sevan.” Published prose *Memories of the Armenian Fatherland*, folklore collection *Armenian Folk Songs* (1852), translations of Schiller. Major scholarly works: *Topography of Greater Armenia* (1855), *Shirak* (1881), *Sisuan* (1885), *Ayrarat* (1890), *Sisakan* (1893), *Haybusak* (1895), *Hayapatoum* (1901), *Armeno-Venetian Relations* (1896). Edited Kirakos Gandzaketsi, Khosrov Anjevatsi, and 22 volumes of *Sopherk*. Buried on San Lazzaro; his bust stands in Yerevan. Ghevond Alishan is a symbol of the spiritual and scholarly renaissance of the Armenian people; his works remain pillars of Armenian studies, inspiring generations with patriotism, knowledge, and preservation of Armenian identity.

—

1922 թվականի նոյեմբերի 7-ին Երևանում տեղի ունեցավ հայկական մշակույթի պատմության ամենակարևոր իրադարձություններից մեկը՝ Հայաստանի պետական հանրային գրադարանի պաշտոնական բացումը:

Այս օրը, որը համընկավ Հոկտեմբերյան հեղափոխության 5-րդ տարեդարձի հետ, դարձավ գիտելիքի և կրթության նոր դարաշրջանի սկիզբը երիտասարդ խորհրդային Հայաստանում՝ դնելով հիմքը այսօրվա Ազգային գրադարանին, որը պահում է ավելի քան 6 միլիոն գիրք և ձեռագիր:

Գրադարանի պատմությունը սկսվում է շատ ավելի վաղ՝ 1832 թվականից, երբ Երևանի արական գիմնազիայում հիմնադրվեց գրադարանը: 1919 թվականի հուլիսի 4-ին Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը օրենք ընդունեց պետական գլխավոր գրադարանի ստեղծման մասին, բայց քաղաքացիական պատերազմի և խորհրդայնացման պատճառով բացումը հետաձգվեց: 1922 թվականին, խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո, գրադարանը տեղակայվեց Երևանի մշակույթի տան շենքում (նախկին գիմնազիա) և սկսեց գործել որպես անկախ պետական հաստատություն: Առաջին տնօրենը դարձավ Ավետիք Իսահակյանը՝ հայ գրականության մեծագույն դեմքերից մեկը:

Այդ օրը գրադարանը բացեց իր դռները հազարավոր ընթերցողների առջև՝ հավաքելով հին ձեռագրեր, գրքեր և արխիվներ ամբողջ Հայաստանից: 1925–1990 թվականներին այն կրեց Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անունը, իսկ 1939 թվականին Ալեքսանդր Թամանյանի նախագծով կառուցվեց գլխավոր շենքը Տերյան փողոցում՝ դառնալով Երևանի ճարտարապետական գոհարներից մեկը: Այսօր Ազգային գրադարանը ոչ միայն գրքերի պահոց է, այլև մշակութային կենտրոն՝ կազմակերպելով ցուցահանդեսներ, դասախոսություններ և թվայնացման ծրագրեր:

Նոյեմբերի 7-ի այս բացումը խորհրդանշում էր հույսի և վերածննդի ժամանակաշրջան՝ դառնալով հայ ժողովրդի մտավոր հարստության անմար խորհրդանիշը: Այն հիշեցնում է, որ գիրքը միշտ եղել է հայի ուժի աղբյուրը՝ նույնիսկ ամենադժվար ժամանակներում:

#### Русская версия :

Рождение Национальной библиотеки Армении — неугасаемый свет знания

7 ноября 1922 года в Ереване произошло одно из ключевых событий в истории армянской культуры — официальное открытие Государственной публичной библиотеки Армении. Этот день, совпавший с 5-летием Октябрьской революции, ознаменовал начало новой эры знаний и образования в молодой советской Армении, заложив основу современной Национальной библиотеки, хранящей более 6 миллионов книг и рукописей.

История библиотеки уходит корнями в 1832 год, когда была основана библиотека Ереванской мужской гимназии. 4 июля 1919 года правительство Первой Республики Армения приняло закон о создании государственной главной библиотеки, но гражданская война и советизация отложили открытие. В 1922 году, после установления советской власти, библиотека разместилась в здании Дома культуры Еревана (бывшая гимназия) и начала работать как самостоятельное государственное учреждение. Первым директором стал Аветик Исаакян — одна из величайших фигур армянской литературы.

В тот день двери библиотеки открылись для тысяч читателей, собрав древние рукописи, книги и архивы со всей Армении. С 1925 по 1990 год она носила имя Александра Мясникяна, а в 1939 году по проекту Александра Таманяна было построено главное здание на улице Теряна — одна из жемчужин ереванской архитектуры. Сегодня Национальная библиотека — не только хранилище книг, но и культурный центр с выставками, лекциями и программами цифровизации.

Открытие 7 ноября символизировало эпоху надежды и возрождения, став неугасаемым символом интеллектуального богатства армянского народа. Оно напоминает, что книга всегда была источником силы для армян — даже в самые трудные времена.

#### English Version (November 7, 1922: The Birth of Armenia’s National Library — An Eternal Light of Knowledge)
On November 7, 1922, in Yerevan, one of the most significant events in Armenian cultural history took place — the official opening of the State Public Library of Armenia. This day, coinciding with the 5th anniversary of the October Revolution, marked the dawn of a new era of knowledge and education in young Soviet Armenia, laying the foundation for today’s National Library, which houses over 6 million books and manuscripts.

The library’s history dates back to 1832, with the founding of the library at Yerevan’s male gymnasium. On July 4, 1919, the government of the First Republic of Armenia passed a law establishing a state main library, but civil war and Sovietization delayed the opening. In 1922, after Soviet power was established, the library was housed in Yerevan’s House of Culture (former gymnasium) and began operating as an independent state institution. The first director was Avetik Isahakyan — one of the greatest figures in Armenian literature.

That day, the library opened its doors to thousands of readers, collecting ancient manuscripts, books, and archives from across Armenia. From 1925 to 1990, it bore the name of Alexander Myasnikyan, and in 1939, the main building on Teryan Street was constructed based on Alexander Tamanyan’s design — a jewel of Yerevan’s architecture. Today, the National Library is not just a repository of books but a cultural hub with exhibitions, lectures, and digitization programs.

The opening on November 7 symbolized an era of hope and rebirth, becoming an eternal symbol of the Armenian people’s intellectual wealth. It reminds us that the book has always been a source of strength for Armenians — even in the most challenging times.

1928 թվականի նոյեմբերի 1-ին Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովը ընդունեց «Թուրքական այբուբենի մասին» օրենքը, որով պաշտոնապես գործածության մեջ մտավ լատինական այբուբենի վրա հիմնված նոր թուրքական այբուբենը՝ փոխարինելով արաբական գրի համակարգին:

Այս բարեփոխումը, որը նախաձեռնել էր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրը, դարձավ Թուրքիայի հանրապետության արդիականացման կարևորագույն քայլերից մեկը: Օրենքը ստորագրվեց նախագահ Աթաթուրկի կողմից և անմիջապես ուժի մեջ մտավ՝ պարտադրելով օգտագործել նոր այբուբենը բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերում, կրթության և մամուլում: Այս հարևելյան հոգեբանության հիմքում կարևոր դեր խաղաց հայ լեզվաբան Աքոպ Մարտայանը (Հակոբ Մարտայան), ով հանդիսացավ բարեփոխման հիմնական մշակողներից մեկը և ստացավ «Դիլաչար» (լեզվի բացիչ) ազգանունը Աթաթուրկից՝ իր ներդրման համար:

**Նախապատմություն և պատճառներ** 
Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում թուրքերենը գրվում էր արաբական այբուբենով, որը չէր համապատասխանում թուրքերենի ձայնային համակարգին և դժվարացնում էր գրագիտության տարածումը: 1920-ական թվականներին Աթաթուրկը, որպես հանրապետության հիմնադիր, սկսեց լայնածավալ բարեփոխումներ՝ նպատակ ունենալով եվրոպականացնել երկիրը: 1928 թվականի մայիսին ստեղծվեց «Այբուբենի հանձնաժողովը», որը մշակեց նոր այբուբենը՝ հիմնված լատինական տառերի վրա, բայց հարմարեցված թուրքերենի հնչյուններին (օրինակ՝ ç, ş, ğ, ı տառերը): Այս հանձնաժողովի աշխատանքում կարևոր դեր խաղաց հայ լեզվաբան Աքոպ Մարտայանը (1895-1979 թթ.), ով դարձավ հիմնական խորհրդատուն: Մարտայանը, ով ծնվել էր Կոստանդնուպոլսում, սովորել էր Robert College-ում (անգլերեն, գերմաներեն, լատիներեն, հին հունարեն), և ծառայելով որպես թարգմանիչ բրիտանական ռազմագերիների համար, ծանոթացավ Աթաթուրկին: 1923 թվականին Աթաթուրկը նշանակեց նրան Թուրքական լեզվի ասոցիացիայի գլխավոր քարտուղար, և Մարտայանը դարձավ բարեփոխման հիմնական կերպարներից մեկը:

**Իրականացումը և հետևանքները** 
Նոյեմբերի 1-ից հետո սկսվեցին «Ազգի դասընթացներ» (Millet Mektepleri), որոնք ունեին հազարավոր ուսուցիչներ՝ սովորեցնելով նոր գիրը: Աթաթուրկը ինքը մասնակցեց դասերին՝ որպես օրինակ: Մինչև 1929 թվականը բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը և թերթերը անցան նոր այբուբենի: Բարեփոխումը հանգեցրեց գրագիտության կտրուկ աճի՝ հասնելով 20%-ի 1935 թվականին: Սակայն այն կտրեց կապը օսմանյան ժառանգության հետ՝ դժվարացնելով հին տեքստերի ընթերցումը: Հայերի համար, ովքեր ապրում էին Թուրքիայում կամ հետևում էին տարածաշրջանային զարգացումներին, այս փոփոխությունը խորհրդանշում էր թուրքական ինքնության վերաձևավորումը՝ հեռացնելով իսլամական և արաբական ազդեցությունները: Մարտայանը, ով տիրապետում էր 19 լեզուներով (ներառյալ հայերենը), նպաստեց նաև հայ լեզվաբանությանը՝ հեղինակելով «Լեզու, լեզուներ և լեզվաբանություն» գիրքը:

**Եզրակացություն** 
1928 թվականի նոյեմբերի 1-ը դարձավ Թուրքիայի արդիականացման խորհրդանիշը: Այս օրը ոչ միայն փոխեց գիրը, այլև նպաստեց ազգային միասնությանը: Որպես հայ լեզվաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական ներդրումը թուրքական կրթության և մշակույթի զարգացմանը, չնայած ճնշումներին:

(Հիմնական աղբյուրներ՝ Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովի արխիվներ, Աթաթուրկի ելույթներ, UNESCO-ի գրագիտության զեկույցներ, Մարտայանի կենսագրություն՝ «Լեզվաբանական հանդես» և «Հայկական Թերթ»):

—

#Русская версия

Реформа турецкого алфавита: 1 ноября и вклад армянского лингвиста

1 ноября 1928 года Великое национальное собрание Турции приняло закон «О турецком алфавите», официально вводя новый турецкий алфавит на основе латинской графики вместо арабской. Эта реформа, инициированная Мустафой Кемалем Ататюрком, стала одним из ключевых шагов модернизации Турецкой Республики. Закон был подписан президентом Ататюрком и немедленно вступил в силу, обязывая использовать новый алфавит во всех официальных документах, образовании и прессе. Важную роль в разработке алфавита сыграл армянский лингвист Акоп Мартаян (Хакоб Мартиян), который стал одним из главных консультантов и получил фамилию «Дилачар» (открыватель языка) от Ататюрка за свой вклад.

**Предыстория и причины** 
В Османской империи турецкий язык записывался арабским алфавитом, который не соответствовал фонетике турецкого и затруднял распространение грамотности. В 1920-х годах Ататюрк, основатель республики, начал широкие реформы для европеизации страны. В мае 1928 года была создана «Комиссия по алфавиту», разработавшая новый вариант на базе латинских букв, адаптированный к турецким звукам (например, ç, ş, ğ, ı). Цель — повысить уровень грамотности (всего 10–15% в 1927 году) и интегрироваться в европейский мир. Армянский лингвист Акоп Мартаян (1895–1979), родившийся в Константинополе, стал ключевой фигурой. Учившийся в Robert College (английский, немецкий, латынь, древнегреческий), он служил переводчиком британских военнопленных, познакомившись с Ататюрком в Дамаске. В 1923 году Ататюрк назначил его главным специалистом Турецкого языкового общества в Анкаре, где Мартаян стал первым генеральным секретарём Ассоциации турецкого языка.

**Реализация и последствия** 
С 1 ноября начались «Школы нации» (Millet Mektepleri) с тысячами учителей, обучающих новому письму. Ататюрк лично участвовал в уроках. К 1929 году все официальные документы и газеты перешли на новый алфавит. Реформа резко повысила грамотность — до 20% к 1935 году. Однако она разорвала связь с османским наследием, усложнив чтение старых текстов. Для армян, живущих в Турции или следящих за регионом, это символизировало переформатирование турецкой идентичности, отходя от исламских и арабских влияний. Мартаян, владеющий 19 языками (включая армянский), также способствовал армянскому языкознанию, автором книги «Язык, языки и лингвистика».

**Заключение** 
1 ноября 1928 года стало символом модернизации Турции. Этот день не только изменил письмо, но и способствовал национальному единству. Как армянский лингвист, я вижу в нём вклад армян в турецкую культуру, несмотря на давление.

(Источники: Архивы Великого национального собрания Турции, речи Ататюрка, отчёты UNESCO по грамотности, биография Мартаяна из «Лингвистического вестника» и «Армянской газеты»).

—

### English Version

Turkey’s Alphabet Reform: November 1,  and Armenian Contribution

On November 1, 1928, Turkey’s Grand National Assembly passed the “Law on the Turkish Alphabet,” officially introducing a new Turkish alphabet based on Latin script, replacing the Arabic system. This reform, initiated by Mustafa Kemal Atatürk, was a cornerstone of the Turkish Republic’s modernization. Signed by President Atatürk, the law took immediate effect, mandating the new alphabet in all official documents, education, and media. A key figure in its development was Armenian linguist Akop Martayan (Hakob Martayan), who became a chief consultant and received the surname “Dilaçar” (language opener) from Atatürk for his contributions.

**Background and Reasons** 
In the Ottoman Empire, Turkish was written in Arabic script, mismatched to its phonetics and hindering literacy. In the 1920s, Atatürk, the republic’s founder, launched broad reforms to Europeanize the country. In May 1928, the “Alphabet Commission” was formed, crafting the new system from Latin letters, adapted to Turkish sounds (e.g., ç, ş, ğ, ı). The aim was to boost literacy (only 10–15% in 1927) and integrate with Europe. Armenian linguist Akop Martayan (1895–1979), born in Constantinople, played a pivotal role. Educated at Robert College (English, German, Latin, ancient Greek), he served as a translator for British POWs, meeting Atatürk in Damascus. In 1923, Atatürk appointed him chief specialist of the Turkish Language Association in Ankara, making him its first general secretary.

**Implementation and Consequences** 
From November 1, “Nation Schools” (Millet Mektepleri) launched with thousands of teachers teaching the new script. Atatürk attended lessons personally. By 1929, all official documents and newspapers switched. The reform sharply raised literacy — to 20% by 1935. However, it severed ties with Ottoman heritage, complicating old texts. For Armenians in Turkey or the region, it symbolized reshaping Turkish identity, distancing from Islamic and Arabic influences. Martayan, fluent in 19 languages (including Armenian), also advanced Armenian linguistics, authoring “Language, Languages, and Linguistics.”

**Conclusion** 
November 1, 1928, marked Turkey’s modernization. This day not only changed the script but fostered national unity. As an Armenian linguist, I see in it Armenians’ contribution to Turkish culture amid pressure.

(Sources: Archives of the Grand National Assembly of Turkey, Atatürk’s speeches, UNESCO literacy reports, Martayan’s biography from “Linguistic Herald” and “Armenian Newspaper”).

—

### Türkçe Versiyon

Türkiye’nin Alfabe Reformu — Latin Alfabenin Girişi ve Ermeni Katkısı

1 Kasım 1928’de Türkiye Büyük Millet Meclisi, “Türk Alfabesi Hakkında Kanun”u kabul ederek, Arap alfabesinin yerine Latin temelli yeni Türk alfabesini resmi olarak yürürlüğe koydu. Mustafa Kemal Atatürk’ün başlattığı bu reform, Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşmesinin temel taşlarından biri oldu. Kanun, Cumhurbaşkanı Atatürk tarafından imzalandı ve derhal yürürlüğe girerek, tüm resmi belgelerde, eğitimde ve basında yeni alfabenin kullanımını zorunlu kıldı. Geliştirmede kilit rol oynayan Ermeni dilbilimci Akop Martayan (Hakob Martayan), Atatürk’ten “Dilaçar” (dil açıcı) soyadını aldı.

**Arka Plan ve Nedenler** 
Osmanlı İmparatorluğu’nda Türkçe, Arap alfabesiyle yazılıyor ve bu sistem Türkçenin fonetiğine uymuyor, okuryazarlığı engelliyordu. 1920’lerde Cumhuriyet’in kurucusu Atatürk, ülkeyi Avrupalılaştırmak için geniş reformlar başlattı. Mayıs 1928’de “Alfabe Komisyonu” kuruldu ve Latin harflerine dayalı, Türkçe seslere uyarlanmış yeni alfabe geliştirildi (örneğin ç, ş, ğ, ı). Amaç, okuryazarlık oranını yükseltmek (1927’de %10–15) ve Avrupa ile entegrasyondu. Ermeni dilbilimci Akop Martayan (1895–1979), Konstantinopolis’te doğan, Robert College’de (İngilizce, Almanca, Latince, antik Yunanca) eğitim aldı. İngiliz POW’ların tercümanı olarak görev yaparken Şam’da Atatürk’le tanıştı. 1923’te Ankara’daki Türk Dil Kurumu’nun baş uzmanı oldu, ilk genel sekreteri olarak.

**Uygulama ve Sonuçlar** 
1 Kasım’dan itibaren “Millet Mektepleri” ile binlerce öğretmen yeni yazıyı öğretti. Atatürk derslere katılarak örnek oldu. 1929’a kadar tüm resmi belgeler ve gazeteler geçti. Reform, okuryazarlığı hızla artırdı — 1935’te %20’ye ulaştı. Ancak Osmanlı mirasıyla bağlantıyı kopardı. Türkiye’de yaşayan veya bölgeyi izleyen Ermeniler için bu, Türk kimliğinin yeniden şekillenmesini simgeliyordu. Martayan, 19 dil bilen (Ermenice dahil), Ermeni dilbilimine katkıda bulundu, “Dil, Diller ve Dilbilim” kitabını yazdı.

**Sonuç** 
1 Kasım 1928, Türkiye’nin modernleşmesinin simgesi oldu. Bu gün sadece yazıyı değiştirmeden ulusal единствоyu güçlendirdi. Ermeni dilbilimci olarak, bu, Ermenilerin Турецкой культурына katkısını görüyorum, baskıya rağmen.

(Kaynaklar: Türkiye Büyük Millet Meclisi arşivleri, Atatürk’ün konuşmaları, UNESCO okuryazarlık raporları, Martayan’ın biyografisi «Dilbilim Bülteni»nden ve «Ermeni Gazetesi»nden).

—

Մկրտիչ Մամբրեի Մկրյանը մահացել է 1983 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ: Հայ գրականագետ էր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1956), պրոֆեսոր (1946), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1961), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1936 թվականից, մանկավարժ:

Ծնվել է 1907 թվականի նոյեմբերի 9-ին Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում, ուսուցչի ընտանիքում: 1915 թվականին գաղթել է Արևելյան Հայաստան: 1925 թվականին ավարտել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան միջնակարգ դպրոցը և մեկ տարի ուսուցչություն արել գյուղում: 1930 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը: Նույն թվականին ընդունվել է համալսարանի ասպիրանտուրան: 1933 թվականից հայ գրականություն է դասախոսել համալսարանում: 1954-1980 թվականներին եղել է համալսարանական հայ գրականության ամբիոնի վարիչը, 1941-1947 թվականներին և 1957-1976 թվականներին՝ համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի դեկանը, 1947-1953 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրենը: 1939 թվականին «Ֆրիկի ստեղծագործությունը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստի: 1945 թվականին «Գրիգոր Նարեկացի» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան: 1933 թվականից դպրոցական ծրագրերին համապատասխան գրել է հայկական միջնակարգ դպրոցի 7-րդ, 8-րդ, 9-րդ և 10-րդ դասարանների հայ գրականության դասագրքերը: Միաժամանակ «Հայ գրականության» դասագիրք է կազմել սփյուռքահայ դպրոցների համար: ԽՄԿԿ անդամ 1941 թվականից: 1930-ական թվականների վերջում լույս է տեսել նրա «13-18-րդ դարերի հայ աշխարհիկ գրականությունը» անթոլոգիան և Ֆրիկին նվիրված առաջին մենագրությունը, իսկ 1955 թվականին՝ «Գրիգոր Նարեկացի» մենագրությունը: Մանկավարժական և գիտավարչական աշխատանքներին զուգընթաց գրել է իր գրքերը Մովսես Խորենացու և Հովհաննես Թումանյանի մասին՝ «Մովսես Խորենացի» (1970 թ.) և «Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործությունը» (1981 թ.): Գրել է նաև «Իսահակյանի հումանիզմը» (1975 թ.) գիրքը: Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Մովսես Խորենացի» (Երևան, 1969) գիրքը:



—

### Русский

Мкртич Мамбреевич Мкрян умер 26 октября 1983 года в Ереване, Армянская ССР, СССР. Армянский литературовед, доктор филологических наук, член-корреспондент АН АрмССР (1956), профессор (1946), заслуженный деят

Основоположник Армяноведенияель науки АрмССР (1961), член Союза писателей СССР с 1936 года, педагог. Родился 9 ноября 1907 года в городе Ван Западной Армении, в семье учителя. В 1915 году эмигрировал в Восточную Армению. В 1925 году окончил среднюю школу имени Хачатура Абовяна в Ереване и один год преподавал в селе. В 1930 году окончил историко-литературный факультет Ереванского университета. В том же году поступил в аспирантуру университета. С 1933 года преподавал армянскую литературу в университете. В 1954–1980 годах был заведующим кафедрой армянской литературы университета, в 1941–1947 и 1957–1976 годах — деканом филологического факультета университета, в 1947–1953 годах — директором Института литературы имени Манук Абегяна АН АрмССР. В 1939 году защитил диссертацию на тему «Творчество Фрика» и получил степень кандидата филологических наук. В 1945 году защитил диссертацию на тему «Григор Нарекаци» и получил степень доктора филологических наук. С 1933 года написал учебники по армянской литературе для 7–10 классов армянских средних школ в соответствии со школьными программами. Одновременно составил учебник «Армянская литература» для армянских школ диаспоры. Член КПСС с 1941 года. В конце 1930-х годов вышла его антология «Армянская светская литература 13–18 веков» и первая монография, посвящённая Фрику, а в 1955 году — монография «Григор Нарекаци». Параллельно с педагогической и научно-административной работой написал книги о Мовсесе Хоренаци и Ованесе Туманяне — «Мовсес Хоренаци» (1970) и «Творчество Ованеса Туманяна» (1981). Также написал книгу «Гуманизм Исаакяна» (1975). На русском языке вышла его книга «Мовсес Хоренаци» (Ереван, 1969).

**Варианты привлекательных заголовков на русском** 
1. «Мкртич Мамбреевич Мкрян: Ванский Мастер Армяноведения» 
2. «Путь Мкртича Мкряна: От Вана до Монографии о Нарекаци» 
3. «Основоположник Армяноведения: Мкртич Мамбреевич Мкрян»

—

### English

Founder of Armenian Literary Studies

Mkrtich Mambreyevich Mkryan passed away on October 26, 1983, in Yerevan, Armenian SSR, USSR. He was an Armenian literary scholar, Doctor of Philological Sciences, Corresponding Member of the Armenian SSR Academy of Sciences (1956), Professor (1946), Honored Scientist of the ArmSSR (1961), member of the USSR Writers’ Union since 1936, and educator. Born on November 9, 1907, in Van, Western Armenia, in a teacher’s family. In 1915, he emigrated to Eastern Armenia. In 1925, he graduated from Khachatur Abovyan Secondary School in Yerevan and taught in a village for one year. In 1930, he graduated from the historical-literary faculty of Yerevan University. In the same year, he entered the university’s graduate school. From 1933, he taught Armenian literature at the university. From 1954 to 1980, he was head of the Armenian literature department at the university, from 1941 to 1947 and 1957 to 1976 — dean of the philological faculty of the university, from 1947 to 1953 — director of the Manuk Abeghyan Institute of Literature of the ArmSSR Academy of Sciences. In 1939, he defended a dissertation on “Frik’s Works” and received the degree of Candidate of Philological Sciences. In 1945, he defended a dissertation on “Grigor Narekatsi” and received the degree of Doctor of Philological Sciences. From 1933, he wrote textbooks on Armenian literature for grades 7–10 of Armenian secondary schools in accordance with school curricula. At the same time, he compiled an “Armenian Literature” textbook for Armenian diaspora schools. Member of the CPSU since 1941. In the late 1930s, his anthology “Armenian Secular Literature of the 13th–18th Centuries” and the first monograph dedicated to Frik were published, and in 1955 — the monograph “Grigor Narekatsi.” Alongside pedagogical and scientific-administrative work, he wrote books about Movses Khorenatsi and Hovhannes Tumanyan — “Movses Khorenatsi” (1970) and “The Works of Hovhannes Tumanyan” (1981). He also wrote the book “Isaakyan’s Humanism” (1975). His book “Movses Khorenatsi” was published in Russian (Yerevan, 1969).

Ռուբեն Թադեոսի Աբրահամյանը մահացել է 1951 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ: Հայ իրանագետ-լեզվաբան էր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1935):

Ծնվել է 1881 թվականի փետրվարի 3-ին Գնիշիկ գյուղում (այժմ՝ Վայոց ձորի մարզ): Ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1899), Երևանի գիմնազիան (1906), սովորել Կիևում (1907), Լայպցիգում (1909), Պետերբուրգի համալսարանում (1911): Զբաղվել է մանկավարժությամբ Թիֆլիսում (1912-1920), Իրանում (1921-1946): 1935 թվականին Թեհրանի համալսարանում հիմնադրել է հին պարսկերենի և պահլավերենի ամբիոնը: 1946 թվականին վերադարձել է Հայաստան: Գիտական գործունեությունն սկսել է 1911 թվականից: Զբաղվել է պարսկերենի պատմության պարբերացման հարցերով: Հիմնական աշխատությունն է «Պահլավերեն-պարսկերեն-հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն բառարան»-ը (1965), որտեղ պահլավական համարժեքների դիմաց տրված են հայկական փոխառյալ բառերը: Թարգմանել է պարսկերենից՝ Բաբա Թահեր Օրիանի, Ֆիրդուսիի ստեղծագործություններից, պահլավերենից՝ «Արտա Վիրապ նամակ» և «Յուշտի Ֆրիան» երկերը: Երկեր՝ «Ֆերղովսին և իր Շահնամեն» (հ. 1, Թեհրան, 1934), «Սայաթ-Նովայի տաղերը» (ներածական հոդվածով, լեզվի ուսումնասիրությամբ, բառարանով և այլ հոդվածներով ու դիտողություններով, Թեհրան, 1943), «Dialectes des Israélites de Hamadan et d’Ispahan et dialecte de Baba Tahir» (Tehran, 1936):

—

### Русский

Автор Словаря Пехлеви

Рубен Тадеосович Абрагамян умер 26 октября 1951 года в Ереване, Армянская ССР, СССР. Армянский иранист-лингвист, доктор филологических наук, профессор (1935). Родился 3 февраля 1881 года в селе Гнишик (ныне Вайоцдзорская область). Окончил Геворгянскую семинарию в Эчмиадзине (1899), Ереванскую гимназию (1906), учился в Киеве (1907), Лейпциге (1909), Петербургском университете (1911). Занимался преподаванием в Тифлисе (1912–1920), Иране (1921–1946). В 1935 году основал кафедру древнеперсидского и пехлеви в Тегеранском университете. В 1946 году вернулся в Армению. Научную деятельность начал в 1911 году. Занимался вопросами периодизации истории персидского языка. Основная работа — «Пехлеви-персидско-армянско-русско-английский словарь» (1965), где для пехлевийских эквивалентов даны армянские заимствования. Переводил с персидского — произведения Баба Тахир Ориана, Фирдоуси, с пехлеви — «Арта Вирап намаг» и «Юшты Фриан». Работы: «Фирдоуси и его Шахнаме» (ч. 1, Тегеран, 1934), «Песни Саята-Новы» (со вступительной статьей, исследованием языка, словарем и другими статьями и замечаниями, Тегеран, 1943), «Dialectes des Israélites de Hamadan et d’Ispahan et dialecte de Baba Tahir» (Тегеран, 1936).


—

### English

Author of the Pahlavi Dictionary

Ruben Tadeosovich Abrahamyan passed away on October 26, 1951, in Yerevan, Armenian SSR, USSR. He was an Armenian Iranologist-linguist, Doctor of Philological Sciences, Professor (1935). Born on February 3, 1881, in Gnishik village (now Vayots Dzor Province). Graduated from Gevorgyan Seminary in Etchmiadzin (1899), Yerevan Gymnasium (1906), studied in Kyiv (1907), Leipzig (1909), St. Petersburg University (1911). Engaged in teaching in Tiflis (1912–1920), Iran (1921–1946). In 1935, founded the Department of Old Persian and Pahlavi at the University of Tehran. Returned to Armenia in 1946. Began scientific activity in 1911. Focused on the periodization of Persian language history. Main work — “Pahlavi-Persian-Armenian-Russian-English Dictionary” (1965), where Armenian borrowings are given for Pahlavi equivalents. Translated from Persian — works by Baba Tahir Oriyan, Ferdowsi; from Pahlavi — “Arta Virap Namak” and “Yushty Frian.” Works: “Ferdowsi and His Shahnameh” (Vol. 1, Tehran, 1934), “Songs of Sayat-Nova” (with introductory article, language study, dictionary, and other articles and notes, Tehran, 1943), “Dialectes des Israélites de Hamadan et d’Ispahan et dialecte de Baba Tahir” (Tehran, 1936).

Արֆո (Արփենիկ) Ավետիսի Պետրոսյանը մահացել է 1985 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Մոսկվայում։ Շուշիում ծնված  Հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ էր 1952 թվականից։

1936 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ժուռնալիստիկայի կոմունիստական ինստիտուտը։ 1938-1945 թվականներին աշխատել է ԽՄԿԿ Կենտկոմի ապարատում։ 1946-1951 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդին առընթեր արվեստի գործերի վարչության նախագահի տեղակալ։ 1951-1970 թվականներին աշխատել է Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտում, որտեղ 1955 թվականից եղել է տնօրենի առաջին տեղակալ։ Ղեկավարել է ԽՍՀՄ ազգային գրականությունների մատենաշարի և «Բազմազգ խորհրդային գրականության պատմություն» վեցհատորյակի ստեղծման աշխատանքները։ 1970 թվականից եղել է «ԽՍՀՄ ժողովուրդների էպոսները» ակադեմիական մատենաշարի գլխավոր խմբագիրը։ Նրա ռուսերեն հրատարակված աշխատություններից են՝ «Գրականության կուսակցականությունը» (1952) և «Ժողովրդական պատմությունը և նրա էպոսը» (1982, նվիրված «Սասնա ծռեր» էպոսին)։ Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով։ Պետրոսյանի աշխատանքները նշանակալի ներդրում են ունեցել հայ և խորհրդային գրականագիտության մեջ, մասնավորապես՝ հայկական էպոսի ուսումնասիրության և խորհրդային բազմազգ գրականության պատմության պահպանման գործում։

### Русский

«Сасна црер» и советская литература 

Арфо (Арпеник) Аветисовна Петросян умерла 23 сентября 1985 года в Москве. Армянский литературовед, доктор филологических наук, член Союза писателей СССР с 1952 года. Окончила Коммунистический институт журналистики в Москве в 1936 году. В 1938–1945 годах работала в аппарате ЦК КПСС. В 1946–1951 годах была заместителем председателя Управления по делам искусств при Совете Министров СССР. С 1951 по 1970 год работала в Институте мировой литературы имени Максима Горького, с 1955 года — первым заместителем директора, руководила созданием серии национальных литератур СССР и шеститомной «Истории многонациональной советской литературы». С 1970 года была главным редактором академической серии «Эпосы народов СССР». Среди её работ, изданных на русском языке, — «Партийность литературы» (1952) и «Народная история и её эпос» (1982, посвящена армянскому эпосу «Сасна црер»). Награждена орденом Октябрьской Революции. Работы Петросян внесли значительный вклад в армянскую и советскую литературоведческую науку, особенно в изучение армянского эпоса и сохранение истории многонациональной советской литературы.

### English

*Sasna Tsrer* and Soviet Literature 

Arfo (Arpenik) Avetisovna Petrosyan died on September 23, 1985, in Moscow. An Armenian literary scholar, doctor of philological sciences, and member of the USSR Writers’ Union since 1952. She graduated from the Communist Institute of Journalism in Moscow in 1936. From 1938 to 1945, she worked in the apparatus of the CPSU Central Committee. From 1946 to 1951, she served as deputy head of the Arts Department under the USSR Council of Ministers. From 1951 to 1970, she worked at the Maxim Gorky Institute of World Literature, becoming the first deputy director in 1955, where she led the creation of the USSR national literatures series and the six-volume *History of Multinational Soviet Literature*. From 1970, she was the chief editor of the academic series *Epics of the Peoples of the USSR*. Her published works in Russian include *The Partisanship of Literature* (1952) and *Folk History and Its Epic* (1982, dedicated to the Armenian epic *Sasna Tsrer*). She was awarded the Order of the October Revolution. Petrosyan’s work made a significant contribution to Armenian and Soviet literary studies, particularly in the study of the Armenian epic and the preservation of the history of multinational Soviet literature.

Վահան Պողոսի Հովհաննիսյանը ծնվել է 1894 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Նորշենում, Ախալքալաքի գավառ, Ռուսական կայսրություն։ Հայ գրող, մանկավարժ, հոգևոր գործիչ։

Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում։ 1908-1913 թվականներին սովորել է Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունում, 1913 թվականին դարձել է միաբանության անդամ։ 1922 թվականին ավարտել է Հռոմի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը։ 1924-1926 թվականներին դասավանդել է Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանում, հետագայում եղել է վարժարանի տնօրեն և տեսուչ։ 1929-1930 թվականներին խմբագրել է «Բազմավեպ» ամսագիրը։ 1931-1937 թվականներին դասավանդել է Փարիզի Սամուել-Մուրադյան վարժարանում, իսկ 1937-1941 թվականներին ղեկավարել է Ադիս Աբեբայի Գևորգյան հայկական վարժարանը։ Իտալիա-եթովպական պատերազմի ժամանակ գերվել է անգլիացիների կողմից և պահվել Քենիայում։ 1947 թվականին Վենետիկում հիմնադրել է «Մխիթարյան ընտանիք» ամսագիրը և խմբագրել այն։ 1948-1956 թվականներին եղել է Հալեպի Մխիթարյան վարժարանի տնօրեն։ Բազմիցս այցելել է Խորհրդային Հայաստան։ Հրատարակել է բանաստեղծական ժողովածուներ՝ «Հայրենի կրակարան», «Սրտերու երգը. Վանքի ծաղիկներ», «Մարեմական», «Հայրենի հող», «Մաշտոցական», «Հոգիներու հանգրվան», ինչպես նաև վեպեր՝ «Անիեն քար մը բեր», «Արգինայի զանգակները», «Լեռներու երգը»։ Կազմել է «Պատմություն հայոց» բազմահատոր դասագիրքը սփյուռքահայ դպրոցների համար։ Հեղինակել է «Տավրոսի առյուծը», «Դեպի Ավարայր», «Շուշան Վարդենի» դրամատիկական գործերը։ Նրա բանաստեղծությունները տպագրվել են նաև իտալերեն։ 1965 թվականին ընտրվել է Վենետիկի ակադեմիայի անդամ։ Վահան Հովհաննիսյանի ստեղծագործությունները, որոնք արծարծում են հայրենասիրության, հոգևոր արժեքների և պատմության թեմաներ, կարևոր ներդրում են հայ սփյուռքի գրականության և կրթության մեջ։ 

—

**Русский** 

Объединение мхитаристского наследия и литературного творчества

Ваан Погосович Ованнисян родился 1 сентября 1894 года в селе Норшен, Ахалкалакский уезд, Российская империя. Армянский писатель, педагог, духовный деятель. Начальное образование получил на родине. В 1908–1913 годах учился в Мхитаристском монастыре в Венеции, в 1913 году стал членом конгрегации. В 1922 году окончил философский факультет Римского университета. В 1924–1926 годах преподавал в школе Мурата-Рафаэляна, позже был её директором и инспектором. В 1929–1930 годах редактировал журнал «Базмавеп». В 1931–1937 годах преподавал в школе Самуэля-Мурадяна в Париже, а в 1937–1941 годах руководил армянской школой Геворгяна в Аддис-Абебе. Во время итало-эфиопской войны был пленён англичанами и содержался в Кении. В 1947 году основал в Венеции журнал «Мхитаристская семья» и редактировал его с перерывами. В 1948–1956 годах был директором Мхитаристской школы в Алеппо. Неоднократно посещал Советскую Армению. Издал поэтические сборники: «Родной очаг», «Песнь сердец: Цветы монастыря», «Маремакан», «Родная земля», «Маштоцакан», «Приют душ», а также романы: «Анийский камень», «Колокола Аргин», «Песнь гор». Составил многотомный учебник «История армян» для школ диаспоры. Автор драматических произведений «Лев Тавроса», «К Аварайру», «Шушан Варден». Его стихи публиковались на итальянском языке. В 1965 году избран членом Венецианской академии. Творчество Ваана Ованнисяна, затрагивающее темы патриотизма, духовных ценностей и истории, внесло значительный вклад в литературу и образование армянской диаспоры. 

—

**English** 

Uniting Mkhitarist Heritage and Literary Creation

Vahan Poghosovich Hovhannisyan was born on September 1, 1894, in Norshen, Akhalkalaki District, Russian Empire. An Armenian writer, educator, and spiritual figure. He received his primary education in his hometown. From 1908 to 1913, he studied at the Mkhitarist Congregation in Venice, becoming a member in 1913. In 1922, he graduated from the philosophy faculty of the University of Rome. From 1924 to 1926, he taught at the Murat-Raphaelian School, later serving as its director and inspector. In 1929–1930, he edited the *Bazmavep* journal. From 1931 to 1937, he taught at the Samuel-Muradian School in Paris, and from 1937 to 1941, he led the Gevorgyan Armenian School in Addis Ababa. During the Italo-Ethiopian War, he was captured by the British and held in Kenya. In 1947, he founded the *Mkhitarist Family* journal in Venice and edited it intermittently. From 1948 to 1956, he was the director of the Mkhitarist School in Aleppo. He visited Soviet Armenia multiple times. He published poetry collections including *Native Hearth*, *Song of Hearts: Monastery Flowers*, *Maremakan*, *Native Land*, *Mashtotsakan*, and *Haven of Souls*, as well as novels such as *An Ani Stone*, *Bells of Argina*, and *Song of the Mountains*. He compiled a multi-volume *History of Armenians* textbook for diaspora schools. He authored dramatic works like *The Lion of Tavros*, *To Avarayr*, and *Shushan Varden*. His poetry was also published in Italian. In 1965, he was elected a member of the Venetian Academy. Vahan Hovhannisyan’s works, exploring themes of patriotism, spiritual values, and history, made a significant contribution to Armenian diaspora literature and education. 

—