Հայ ազնվականության ներածություն-ծագումը – Введение-Происхождение армянского дворянства – Introduction-Origin of the Armenian Nobility

Հայ ազնվականության ներածություն-ծագումը

Հայ ազնվականության պատմությունն իր արմատներն ունի ցեղային կազմավորման մեջ, երբ նախահայկական ցեղերը, առանձնանալով հին արիական համայնքից, իրենց միջից ընտրել էին ղեկավարներ՝ իրենց հասարակությունը կառավարելու, իրենց տարածքը պաշտպանելու և ռազմական արշավներ իրականացնելու համար։ Այդպիսի առաջնորդներ սովորաբար դառնում էին տոհմերի ու ցեղերի լավագույն ներկայացուցիչները։ Հայ հասարակության ազնվական դասը կոչվում էր «ազատ», որը նաև կոչվում էր «ազնվական» կամ «ազնավուր» (որ թարգմանվում է որպես «ազնվական, ազնվական ծագումով»):

Ժամանակակից հայերենից թարգմանված «Ազատ» բառը բառացիորեն նշանակում է «ազատ», սակայն տերմինը, ըստ երևույթին, ավելի հին իմաստ ունի և հավանաբար վերադառնում է արիական յազատային («աստվածային», «աստվածային ծագում ունեցող», «պաշտամունքի արժանի»): Բազմաթիվ ազնվական տոհմեր իրենց ակունքները կապել են կա՛մ հայ հեթանոսության աստվածությունների, կա՛մ հայ ժողովրդի հերոս հայրապետների հետ:

Օրինակ, Վաևունիների և Մեհնունիների իշխանական տոհմերը ծագել են համապատասխանաբար Վահագնից և Միհրից՝ կրակի, պատերազմի և երկնային լույսի, արդարության աստվածություններից։ Արծրունիների տոհմը նախահայր է համարել Սանասարին՝ Սասնա ծռերից էպոսի Մհերի հորը, այսինքն՝ նույն հին հայկական աստված Միհրին։ Հայաստանի ազնվական ընտանիքների մի ամբողջ գալակտիկա իրենց ընդհանուր անմիջական նախահայրն էր համարում Հայկ Նահապետը` հայ ժողովրդի հիմնադիրն ու հայրապետը, որի էպիտիտն էր «դյուցազն», այսինքն՝ «դիցից եկող», «աստվածների զավակ»։ Ըստ ավանդության՝ Հայկ նահապետից և նրա սերունդներից են սերվել Խորխոռունիների, Բզնունիների, Մանդակունիների, Մանավազյանների, Անգեխեայի (Անգեխ տուն), Վարաժնունիների, Ապախունիների, Առան տունի և այլոց իշխանական տոհմերը։

Տարբեր ժամանակներում հիշատակվում են հայ ազնվական ընտանիքների տարբեր թվեր։ Երբեմն խոսքը իննսուն ցեղերի մասին է, երբեմն նրանց թիվը հասնում է երեք հարյուրի։ Ժամանակի ընթացքում ազնվական ընտանիքների թիվը փոխվեց։

Հայ ազնվականությունը, որպես հատուկ սոցիալական ինստիտուտ, կարող էր հայտնվել արդեն Ուրարտու պետության անկման ժամանակ։ Ռշտունիները, Մոկացները, Արծրունիները և որոշ այլ տոհմեր կարող էին ծագել ցեղապետերի անուններից դեռևս ուրարտական ​​ժամանակներում։

Введение-Происхождение армянского дворянства

История армянского дворянства уходят корнями в родоплеменную формацию, когда протоармянские племена, отделившиеся от древнеарийской общности, выделяли из своей среды вождей для управления своим обществом, защиты территории и военных походов. Такими предводителями обычно становились лучшие представители родов и племён. Аристократический класс армянского общества назывался — «азат», также именуемые «азнвакан» или «азнавур» (что переводится, как «благородный, благородного происхождения»).

В переводе с современного армянского слово «азат» дословно означает «свободный», однако термин, по всей видимости, имеет более древнее значение и, вероятно, восходит к арийскому yazata («божественные», «имеющие божественное происхождение», «достойные поклонения»). Многие аристократические кланы, возводили своё происхождение либо к божествам армянского язычества, либо к героям-патриархам армянского народа.

Например, княжеские роды Ваевуни и Мехнуни вели своё происхождение соответственно от Ваагна и Михра — божеств огня, войны и небесного света, справедливости. Род Арцруни считал своим предком Санасара, отца эпического Мгера из Сасна Црер, то есть того же древнеармянского божества Михра. Целая плеяда аристократических родов Армении считала своим общим прямым первопредком Айка Наапета, патриарха-родоначальника армянского народа, эпитетом которого был «дюцазн», то есть «происходящий из дицов», «отпрыск божеств». Согласно традиции, от праотца Айка и его потомков произошли княжеские роды Хорхоруни, Бзнуни, Мандакуни, Манавазян, Ангехеа (Ангех тун), Варажнуни, Апахуни, Арран тун и другие.

В разное время упоминаются различное количество армянских аристократических родов. Иногда речь идёт о девяноста родах, иногда их число доходит до трёхсот. Со временем число собственно аристократических фамилий менялось.

Армянская аристократия, как особый социальный институт, возможно, появилась уже ко времени заката государства Урарту. Роды Рштуни, Мокац, Арцруни и некоторые другие могли произойти от имён племенных вождей ещё в урартское время.

Introduction-Origin of the Armenian nobility

The history of the Armenian nobility is rooted in the tribal formation, when the proto-Armenian tribes, separated from the ancient Aryan community, singled out leaders from among themselves to govern their society, protect their territory and conduct military campaigns. The best representatives of clans and tribes usually became such leaders. The aristocratic class of Armenian society was called – “azat”, also called “aznvakan” or “aznavur” (which translates as “noble, of noble origin”).

Translated from modern Armenian, the word “azat” literally means “free”, but the term, in all likelihood, has a more ancient meaning and probably goes back to the Aryan yazata (“divine”, “having divine origin”, “worthy of worship”). Many aristocratic clans traced their origins either to the deities of Armenian paganism or to the heroic patriarchs of the Armenian people. For example, the princely families of Vaevuni and Mehnuni traced their origins respectively to Vahagn and Mihr – the deities of fire, war and heavenly light, justice. The Artsruni family considered their ancestor to be Sanasar, the father of the epic Mher from Sasna Tsrer, that is, the same ancient Armenian deity Mihr. A whole galaxy of aristocratic families of Armenia considered their common direct ancestor to be Hayk Nahapet, the patriarch-founder of the Armenian people, whose epithet was “dyutsazn”, that is, “coming from the dits”, “offspring of the deities”. According to tradition, the princely families of Khorkhoruni, Bznuni, Mandakuni, Manavazyan, Angekhea (Angekh tun), Varazhnuni, Apakhuni, Arran tun and others descended from the forefather Hayk and his descendants.

At different times, different numbers of Armenian aristocratic families are mentioned. Sometimes there are ninety families, sometimes their number reaches three hundred. Over time, the number of aristocratic families changed.

The Armenian aristocracy, as a special social institution, may have appeared already by the time of the decline of the state of Urartu. The families of Rshtuni, Mokats, Artsruni and some others could have originated from the names of tribal leaders back in Urartian tim