Հայաստանի խորքերից մինչև համաշխարհային ճանաչում

1943 թվականի մայիսի 9-ին Մոսկվայում վախճանվեց Ռուբեն Աբգարի Օրբելին՝ հայ հնագետ, ԽՍՀՄ-ում ստորջրյա հնագիտության հիմնադիր։ Լևոն և Հովսեփ Օրբելիների ավագ եղբայրը։

Ստորջրյա հնագիտության գիտական ուսումնասիրություններով Օրբելին զբաղվել է ընդամենը 15 տարի՝ հիմնականում առաջնորդվելով առաջնային աղբյուրներով, ինչին նպաստել է նրա 12 լեզուների՝ ռուսերեն, վրացերեն, հայերեն, լատիներեն, հունարեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իսպաներեն, շվեդերեն, իտալերեն և հին իտալերեն, տիրապետումը։
Հին աղբյուրների ուսումնասիրությունների հիման վրա նա հաստատել է, որ մ.թ.ա. 480-ականներին ջրասուզակները վճռորոշ դեր են խաղացել ծովային ճակատամարտերում։ Ռուբեն Օրբելին ապացուցել է, որ Լեոնարդո դա Վինչին հորինել է գազային շնչառական սարք ստորջրյա սուզումների համար և այցելել է Հայաստան՝ իր ձեռագրերում հիշատակելով Հայաստանի աշխարհագրական շրջանները, ծովերն ու գետերը։
1939 թվականին նրա ղեկավարած արշավախումբը Բուգ գետից բարձրացրել է սկյութական նավակ, որը խորտակվել էր մոտ 2500 տարի առաջ։ Օրբելին առաջարկել է ծովափերի ամրացման գաղափար՝ ստորջրյա կառույցների պաշտպանության համար, մշակել է ջրից հնագույն առարկաների հանման և պահպանման մեթոդներ, ինչպես նաև ներկայացրել է «ստորջրյա հնագիտություն» տերմինը (հետագայում առաջարկելով «հիդրոարխեոլոգիա» ձևը)։
Նա թարգմանել է մի շարք իրավաբանական աշխատություններ գերմաներենից ռուսերեն՝ Օ. Բարիի, իսկ ֆրանսերենից՝ Ա. Միշելի աշխատությունները։ Արիստոտելի, Հոմերի, Պլատոնի և Էսքիլեսի աշխատություններն ուսումնասիրելով՝ նա գրել է «Ջրասուզակի կերպարը մեծ մտածողների ստեղծագործություններում» և «Հույն և հռոմեացի ջրասուզակներ» աշխատությունները, որտեղ վերլուծել է ջրասուզակի կերպարը։
Օրբելիի «Լեոնարդո դա Վինչին և նրա ստորջրյա սուզման ու ջրասուզման մասին աշխատությունները» գիրքը Լեոնարդո դա Վինչիի բնօրինակ ձեռագրերի ուսումնասիրության արդյունք է, որն իրականացվել է հայելու և կողմնացույցի օգնությամբ։
Հայտնի գիտնականի կյանքի թելը կտրվեց այն պահին, երբ նա դեռ շատ անելիքներ ուներ, երբ նրա պատմական հետազոտությունները և նոր՝ հիդրոարխեոլոգիա գիտության հիմնադրումը համաշխարհային ճանաչում էին ստացել։ 

От глубин Армении до мировой славы
9 мая 1943 года в Москве скончался Рубен Абгарович Орбели — армянский археолог, основоположник подводной археологии в СССР. Старший брат Левона и Иосифа Орбели.
Научным изучением подводной археологии Орбели занимался всего 15 лет, руководствуясь, как правило, первоисточниками, чему способствовало его знание 12 языков: русского, грузинского, армянского, латинского, греческого, английского, французского, немецкого, испанского, шведского, итальянского и староитальянского.
На основании изучения древних источников он подтвердил, что в 480-х годах до н.э. водолазы сыграли решающую роль в морских сражениях. Рубен Орбели доказал, что Леонардо да Винчи изобрел газовый дыхательный аппарат для подводного плавания и посещал Армению, упоминая в своих рукописях географические области, моря и реки Армении.
В 1939 году экспедиция под его руководством подняла из реки Буг скифскую ладью, затонувшую около 2500 лет назад. Орбели предложил идею укрепления морских берегов для защиты подводных сооружений, разработал методы извлечения и сохранения древних объектов из воды, а также ввел в научный оборот термин «подводная археология» (позже предложив форму «гидроархеология»).
Он перевел ряд юридических трудов с немецкого на русский (О. Бари) и с французского (А. Мишель). Изучая труды Аристотеля, Гомера, Платона и Эсхила, Орбели написал серию работ: «Образ водолаза в произведениях великих мыслителей» и «Ныряльщики Греции и Рима», где анализировал образ водолаза.
Книга Орбели «Леонардо да Винчи и его произведения по подводному плаванию и нырянию» — результат изучения оригинальных рукописей гениального мыслителя, выполненного с помощью зеркала и компаса.
Нить жизни выдающегося ученого оборвалась, когда ему предстояло еще многое совершить, а его исторические изыскания и новая наука — гидроархеология — получили всемирное признание. 

From the Depths of Armenia to Global Recognition
On May 9, 1943, in Moscow, Ruben Abgarovich Orbeli, an Armenian archaeologist and the founder of underwater archaeology in the USSR, passed away. He was the elder brother of Levon and Iosif Orbeli.
Orbeli dedicated just 15 years to the scientific study of underwater archaeology, primarily relying on primary sources, facilitated by his mastery of 12 languages: Russian, Georgian, Armenian, Latin, Greek, English, French, German, Spanish, Swedish, Italian, and Old Italian.
Based on ancient sources, he confirmed that in the 480s BCE, divers played a crucial role in naval battles. Ruben Orbeli proved that Leonardo da Vinci invented a gas-powered breathing device for underwater diving and visited Armenia, mentioning its geographical regions, seas, and rivers in his manuscripts.
In 1939, an expedition led by him raised a Scythian boat from the Bug River, which had sunk approximately 2,500 years ago. Orbeli proposed the idea of reinforcing coastlines to protect underwater structures, developed methods for extracting and preserving ancient objects from water, and introduced the term “underwater archaeology” (later suggesting “hydroarchaeology”).
He translated several legal works from German (O. Bari) and French (A. Michel) into Russian. Studying the works of Aristotle, Homer, Plato, and Aeschylus, Orbeli authored a series of works, including “The Image of the Diver in the Works of Great Thinkers” and “Divers of Greece and Rome,” analyzing the diver’s image in these texts.
Orbeli’s book, “Leonardo da Vinci and His Works on Underwater Diving,” was the result of studying the original manuscripts of the genius, conducted with the aid of a mirror and compass.
The life of this renowned scientist was cut short when he still had much to achieve, as his historical research and the new field of hydroarchaeology he founded gained worldwide recognition.