Պուշկինը և Հայաստանը. Մեծ բանաստեղծի հանդիպումը հին մշակույթի հետ

13 մայիսի, 1829 թ., Մոսկվա-Կովկաս
Ալեքսանդր Պուշկինը ճանապարհ ընկավ դեպի Կովկաս՝ ռուսական բանակի հետ,: Նրա ճանապարհորդության վերջնակետը հայկական Արզրում (Էրզրում) քաղաքն էր:

Այստեղ Պուշկինը վառ կերպով նկարագրեց հայկական կյանքի առօրյան, սովորույթները և հայտնի հայկական հյուրասիրությունը: Հետաքրքիր է, որ սա բանաստեղծի առաջին և միակ արտասահմանյան ճանապարհորդությունն էր՝ դեպի Օսմանյան կայսրություն:
Իր պատմություններում Պուշկինը նշում է, որ Կովկասում հանդիպել է Գրիբոյեդովի մարմինը տեղափոխող սայլակին, որը ճանապարհ էր բռնել դեպի Թիֆլիս: Թերևս սա բանաստեղծի գեղարվեստական հնարանք էր, քանի որ պետական կարևոր գործիչ Գրիբոյեդովի մարմինը հավանաբար այլ կերպ էին տեղափոխում: Այնուամենայնիվ, այն վայրը, որտեղ, ենթադրաբար, տեղի է ունեցել այդ հանդիպումը, Հայաստանում կոչվում է Պուշկինի լեռնանցք և զարդարված է համապատասխան հուշարձանով:
Հայաստանում Պուշկինը մտերմացավ հայ պաշտոնյա Արտեմի Խուդաբաշևի, արքեպիսկոպոս Գրիգոր Զախարյանի հետ և հանդիպեց ապագա մեծ նկարիչ Իվան Այվազովսկուն, որն այդ ժամանակ ընդամենը 19 տարեկան էր: Պուշկինը կանխատեսեց երիտասարդ նկարչի մեծ ապագան: Բանաստեղծի համար հայերը միշտ եղել են մշակույթի և քրիստոնեական լուսավորության խորհրդանիշ: Նա հետևում էր իր կուռք Լորդ Բայրոնի օրինակին, որը նույնիսկ սովորել էր հայերեն:
Հետաքրքիր է, որ Պուշկինի ստեղծագործությունների առաջին հայերեն թարգմանությունները կատարվել են դեռևս նրա կենդանության օրոք՝ 1836 թվականին: Հայ թարգմանիչ Մկրտիչ (Նիկիտա) Էմինը հայերենով վերաշարադրել է «Բախչիսարայի շատրվանը» և «Կովկասի գերին» պոեմները:
Պուշկինը մտերմացել էր նաև Ռուսաստանի հայտնի հայերի հետ: Օրինակ՝ նա ընկերություն էր անում Ամեբելեք ընտանիքի հետ, որի անդամ Դավիդ Սեմյոնովիչը՝ Նապոլեոնի դեմ պատերազմի հերոս, ծառայում էր որպես հուսարական գնդի սպա: Պուշկինը նույնիսկ բանաստեղծություն է նվիրել Դավիդի դստերը՝ Աննային:
«Դու վախկոտ ես, դու ստրուկ ես, դու հայ ես»
Այս տողերը Պուշկինի «Տազիթ» անավարտ պոեմից հաճախ սխալմամբ մեկնաբանվում են որպես հայ ժողովրդի նկատմամբ վիրավորանք: Սակայն դա այդպես չէ: Պուշկինը, ով ընկերություն էր անում բազմաթիվ հայերի հետ, երբեք չէր վիրավորի հայ ժողովուրդը: Պոեմի համատեքստում հայր Գասուբը որդուն՝ Տազիթին, մեղադրում է չափից դյուրին և քրիստոնեական բարքերով ապրելու մեջ, ինչը նրա կարծիքով բնորոշ է հայերին: Պուշկինի սևագիր տարբերակում այդ տողը հնչում էր՝ «Դու վախկոտ ես, դու ստրուկ ես, դու քրիստոնյա ես»:

Пушкин и Армения: Встреча Великого Поэта с Древней Культурой
13 мая 1829 года, Москва-Кавказ
Александр Сергеевич Пушкин,  отправился из Москвы на Кавказ в действующую армию,. Конечной точкой его путешествия стал армянский город Арзрум (Эрзерум). Здесь Пушкин ярко описал быт, нравы и знаменитое армянское гостеприимство. Любопытно, что это была первая и единственная зарубежная поездка поэта — в Османскую империю.
По собственному рассказу, во время закавказского путешествия Пушкин встретил в Армении арбу с телом Грибоедова, направлявшуюся в Тифлис. Возможно, это лишь художественный вымысел, ведь важного государственного деятеля Грибоедова вряд ли перевозили подобным образом. Тем не менее перевал в Армении, где якобы произошла эта встреча, называется Пушкинским и украшен памятником.
В Армении Пушкин сблизился с армянским чиновником Артемием Худабашевым, архиепископом Григорием Захаряном и встретил будущего великого художника Ивана Айвазовского, которому тогда едва исполнилось 19 лет. Поэт предсказал молодому художнику большое творческое будущее. Для Пушкина армяне всегда были символом культуры и просвещённого христианства. Следуя примеру своего кумира, лорда Байрона, он живо интересовался армянской темой.
Интересно, что первые переводы стихов Пушкина на армянский появились ещё при его жизни — в 1836 году. Армянский переводчик Мкртич (Никита) Осипович Эмин переложил на армянский поэмы «Бахчисарайский фонтан» и «Кавказский пленник».
Пушкин был близко знаком со многими известными российскими армянами. Например, он дружил с семьёй Амебелек, чей представитель Давид Семёнович, герой войны с Наполеоном, служил офицером гусарского полка. Его дочери Анне, ещё годовалой девочке, Пушкин посвятил стихотворение.
«Ты трус, ты раб, ты армянин!»
Эти строки из незавершённой поэмы «Тазит» часто ошибочно трактуются как оскорбление армянского народа. Однако это не так. Пушкин, друживший со многими армянами, никогда бы не позволил себе подобного. В контексте поэмы отец Гасуб упрекает сына Тазита за излишнюю мягкость и христианские нравы, которые, по его мнению, присущи армянам. В черновом варианте поэмы строка звучала как «Ты трус, ты раб, ты христианин!».

Pushkin and Armenia: The Meeting of the Great Poet with Ancient Culture
May 13, 1829, Moscow-Caucasus
Alexander Sergeyevich Pushkin, Russia’s greatest poet, set out from Moscow to the Caucasus to join the active army. His journey’s final destination was the Armenian city of Arzrum (Erzurum). There, Pushkin vividly described Armenian life, customs, and their renowned hospitality. Notably, this was the poet’s first and only trip abroad—to the Ottoman Empire.
According to Pushkin’s own account, during his Transcaucasian journey, he encountered a cart carrying the body of Griboyedov to Tiflis. This may have been a poetic fiction, as a prominent statesman like Griboyedov was unlikely to be transported in such a manner. Nevertheless, the pass in Armenia where this meeting supposedly took place is called Pushkin Pass and is adorned with a monument.
In Armenia, Pushkin formed close ties with Armenian official Artemiy Khudabashev, Archbishop Grigoriy Zaharyan, and met the future great artist Ivan Aivazovsky, then just 19 years old. Pushkin predicted a bright creative future for the young painter. For Pushkin, Armenians were a symbol of culture and enlightened Christianity. Inspired by his idol, Lord Byron, he took a keen interest in Armenian culture.
Remarkably, the first translations of Pushkin’s works into Armenian appeared during his lifetime, in 1836. Armenian translator Mkrtich (Nikita) Emin rendered the poems The Fountain of Bakhchisarai and The Prisoner of the Caucasus into Armenian.
Pushkin was closely acquainted with many prominent Russian Armenians. For instance, he was friends with the Amebelek family, whose member David Semyonovich, a hero of the Napoleonic Wars, served as an officer in a hussar regiment. Pushkin even dedicated a poem to David’s young daughter, Anna.
“You are a coward, a slave, an Armenian!”
These lines from Pushkin’s unfinished poem Tazit are often misinterpreted as an insult to the Armenian people. However, this is far from the truth. Pushkin, who was friends with many Armenians, would never disparage them. In the poem’s context, the father, Gasub, reproaches his son Tazit for being too gentle and adhering to Christian values, which he associates with Armenians. In the draft version, the line read, “You are a coward, a slave, a Christian!”