Միջև վերջ վարեց պայքար Հանուն Արդարության

17 մայիսի, 1946 թ., Չելյաբինսկում ծնվել է Գալինա Վասիլիի Ստարովոյտովան: Իրավապաշտպան, քաղաքական գործիչ։ Դեռևս ուսանողական տարիներին նա կարդացել է Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա Դաղի քառասուն օրը» գիրքը, որը խոր հետք է թողեց նրա մտքերում:

1980-ականների կեսերին, տեղափոխվելով Մոսկվա՝ դոկտորական ատենախոսություն գրելու համար, նա ծանոթանում է երիտասարդ ասպիրանտ Ամբարձում Գալստյանի (հետագայում՝ «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ) հետ և գրում է կարծիք Ալեքսան Ակոպյանի թեկնածուական ատենախոսության վերաբերյալ (նույնպես հետագայում «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ):
1988 թ. փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորհուրդը որոշում է ընդունում դիմել Ադրբեջանական և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդներին՝ ԼՂԻՄ-ն Ադրբեջանից Հայաստանին փոխանցելու խնդրանքով: Այդ օրերին Գ. Ստարովոյտովան, ոտքը կոտրած, տանն էր և ռադիոյով լսում էր տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին, այդ թվում՝ Երևանում տեղի ունեցած միլիոնանոց հանրահավաքի մասին, ինչը աննախադեպ էր ԽՍՀՄ-ի համար: Նա անմիջապես հասկացավ խնդրի էությունը և նամակ ուղարկեց բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանին և հրապարակախոս Զորի Բալայանին՝ նշելով իր տան հեռախոսահամարը: Այսպիսով, նա դարձավ առաջին ոչ հայ փորձագետը, ով գրավոր աջակցություն հայտնեց Ղարաբաղյան շարժմանը: Կապուտիկյանն ու Բալայանը նամակը փոխանցեցին ժողովրդին, և մի քանի օր անց Հայաստանում շատերն արդեն գիտեին Գալինա Ստարովոյտովայի տան հեռախոսահամարը:
Ապաքինվելուց հետո նա մի քանի անգամ գրություններ է ուղարկել ԽՄԿԿ Կենտկոմին՝ ուղղված Մ. Գորբաչովին, վերլուծելով իրավիճակը և առաջարկելով ճգնաժամի կարգավորման ուղիներ: Ցավոք, նրա առաջարկները չեն լսվել: 1988 թ. ամռանը նա այցելել է Երևան, հանդիպել Ա. Գալստյանի, Ա. Ակոպյանի, «Ղարաբաղ» կոմիտեի այլ անդամների, հասարակական գործիչների, գիտնականների հետ, ելույթ է ունեցել հեռուստատեսությամբ: Նրան վրդովեցրել էր Լեռնային Ղարաբաղի հայերի և Հայաստանի նկատմամբ միության կենտրոնի կողմից ցուցաբերվող անարդարությունն ու ճնշումները:
Այդ ժամանակ նա ներկա է եղել Սումգայիթի ջարդերի գործով դատավարությանը, որը տեղի էր ունենում ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանում: Դատավարությունն ու քննությունը, ինչպես հայտնի է, չեն ցանկացել բացահայտել իրական մեղավորներին: Հետագայում, լինելով Հայաստանից ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր, նա, որպես միջազգային հարաբերությունների բարձր որակավորում ունեցող մասնագետ, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների և արդարության համար պայքարող, ինչպես նաև Լեռնային Ղարաբաղի հայերի ինքնորոշման իրավունքը պաշտպանող գործիչ, առաջադրվել է ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորի թեկնածու Հայաստանից: Այդ ժամանակ նա նման առաջարկներ ուներ նաև Թաթարստանից և Էստոնիայից, սակայն նա համաձայնել է առաջադրվել Հայաստանից՝ առաջին իսկ հեռախոսային խոսակցության ժամանակ: Հետագայում, հայ ընկերներին բացատրելով իր որոշման պատճառը, Գ. Ստարովոյտովան ասել է, որ, իմանալով Հայաստանի այդ ժամանակվա իրավիճակը (երկրաշարժի հետևանքներ, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամների ձերբակալություն, ազգային-ազատագրական շարժման ակտիվիստների հալածանքներ), նա պարզապես չէր կարող այլ կերպ վարվել, թեև վստահ չէր, որ Երևանում իրեն կընտրեն:
Առաջին անգամ ընտրական հանձնաժողովը, որը գտնվում էր կոմկուսի վերահսկողության տակ, կեղծ պատճառներով հրաժարվել է գրանցել Գ. Ստարովոյտովայի թեկնածությունը: Սակայն Ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստները կազմակերպել են ընտրությունների բոյկոտ, և ընտրությունները չեն կայացել Հայաստանի 4 ընտրական տարածքներում: Նշանակվել են կրկնակի ընտրություններ, և Գ. Ստարովոյտովայի թեկնածությունը գրանցվել է: 1989 թ. մայիսի 14-ին, լարված նախընտրական քարոզարշավից հետո, Գ. Ստարովոյտովան ընտրվել է ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր Հայաստանից՝ ստանալով ընտրողների 75%-ի ձայները:

Сияющий дух в борьбе за справедливость
17 мая 1946 года в Челябинске родилась Галина Васильевна Старовойтова. Еще будучи студенткой, она прочитала книгу Франца Верфеля «Сорок дней Муса-дага», которая глубоко повлияла на нее. В середине 1980-х, переехав в Москву для работы над докторской диссертацией, она познакомилась с молодым аспирантом из Еревана Амбарцумом Галстяном (впоследствии член комитета «Карабах») и написала отзыв на кандидатскую диссертацию Алексана Акопяна (также впоследствии член комитета «Карабах»).
20 февраля 1988 года Областной Совет народных депутатов НКАО принял решение обратиться к Верховным Советам Азербайджанской и Армянской ССР с просьбой о передаче НКАО из состава Азербайджана в состав Армении. В те дни Г. Старовойтова, сломав ногу, лежала дома и услышала по радио о происходящих событиях, включая миллионный митинг в Ереване, что было беспрецедентно для СССР. Она сразу поняла суть вопроса и отправила письмо поэтессе Сильве Капутикян и публицисту Зорию Балаяну, указав свой домашний телефон. Таким образом, она стала первым неармянским экспертом, написавшим письмо в поддержку Карабахского движения. Капутикян и Балаян передали письмо народу, и через несколько дней многие в Армении знали домашний телефон этнопсихолога Галины Старовойтовой.
После выздоровления она неоднократно направляла в ЦК КПСС на имя М. Горбачева записки с анализом ситуации и рекомендациями по урегулированию кризиса. К сожалению, ее предложения не были услышаны. Летом 1988 года она приехала в Ереван, где встретилась с А. Галстяном, А. Акопяном, другими членами комитета «Карабах», представителями общественности, учеными, выступила по телевидению. Ее возмущала несправедливость и давление союзного центра на армян Нагорного Карабаха и Армении.
Тогда же она присутствовала на судебном процессе по Сумгаитским погромам в Москве, проходившем в Верховном суде СССР. Суд и следствие, как известно, не пожелали установить истинных виновников. В дальнейшем, будучи народным депутатом СССР от Армении, она, как высококвалифицированный специалист в области межнациональных отношений, борец за демократию, права человека и справедливость, а также сторонник права армян Нагорного Карабаха на самоопределение, была выдвинута кандидатом в народные депутаты СССР от Армении. К тому моменту у нее были аналогичные предложения от Татарстана и Эстонии, но она согласилась быть выдвинутой от Армении в ходе первого же телефонного разговора с инициаторами. Позже, объясняя армянским друзьям причину своего решения, Г. Старовойтова говорила, что, зная ситуацию в Армении (последствия землетрясения, арест членов комитета «Карабах», преследования активистов национально-освободительного движения), она не могла поступить иначе, хотя уверенности в том, что ее выберут в Ереване, у нее не было.
В первый раз окружная избирательная комиссия, находившаяся под контролем компартии, отказалась зарегистрировать кандидатуру Г. Старовойтовой по надуманным причинам. Однако активисты Карабахского движения организовали бойкот выборов, и выборы не состоялись в четырех избирательных округах Армении. Были назначены повторные выборы, и кандидатура Г. Старовойтовой была зарегистрирована. 14 мая 1989 года, после напряженной предвыборной кампании, Г. Старовойтова была избрана народным депутатом СССР от Армении, набрав 75% голосов избирателей.

A Radiant Spirit’s Quest for Justice
On May 17, 1946, in Chelyabinsk, Galina Vasilyevna Starovoitova was born. As a student, she read Franz Werfel’s Forty Days of Musa Dagh, a book that profoundly impacted her. In the mid-1980s, while working on her doctoral dissertation in Moscow, she met a young graduate student from Yerevan, Ambartsum Galstyan (later a member of the “Karabakh” committee), and wrote a review for Alexan Hakobyan’s candidate dissertation (also later a “Karabakh” committee member).
On February 20, 1988, the Regional Council of People’s Deputies of the NKAO resolved to appeal to the Supreme Soviets of the Azerbaijani and Armenian SSRs to transfer the NKAO from Azerbaijan to Armenia. During those days, Starovoitova, recovering from a broken leg at home, heard about the events on the radio, including the unprecedented million-strong rally in Yerevan. She immediately grasped the issue’s significance and sent a letter to poetess Silva Kaputikyan and publicist Zori Balayan, including her home phone number. Thus, she became the first non-Armenian expert to write in support of the Karabakh movement. Kaputikyan and Balayan shared the letter with the public, and within days, many in Armenia knew the home phone number of ethnopsychologist Galina Starovoitova.
After recovering, she repeatedly submitted memos to the CPSU Central Committee addressed to M. Gorbachev, analyzing the situation and offering recommendations for resolving the crisis. Unfortunately, her proposals went unheeded. In the summer of 1988, she visited Yerevan, meeting Galstyan, Hakobyan, other “Karabakh” committee members, public figures, and scholars, and appearing on television. She was outraged by the injustice and pressure exerted by the Soviet center on the Armenians of Nagorno-K Karabakh and Armenia.
She also attended the trial of the Sumgait pogroms in Moscow, held at the USSR Supreme Court. As is known, the court and investigation failed to identify the true culprits. Later, as a USSR People’s Deputy from Armenia, Starovoitova—a highly qualified specialist in interethnic relations, a fighter for democracy, human rights, and justice, and a supporter of the Nagorno-Karabakh Armenians’ right to self-determination—was nominated as a candidate for USSR People’s Deputy from Armenia. She had similar offers from Tatarstan and Estonia but agreed to run from Armenia during the first phone call with the initiators. Explaining her decision to Armenian friends, Starovoitova said that, given Armenia’s situation at the time (the aftermath of the earthquake, the arrest of “Karabakh” committee members, and the persecution of national liberation activists), she could not have acted otherwise, though she had no certainty of being elected in Yerevan.
Initially, the district electoral commission, controlled by the Communist Party, refused to register Starovoitova’s candidacy on fabricated grounds. However, Karabakh movement activists organized a boycott of the elections, which failed to take place in four Armenian constituencies. Repeat elections were scheduled, and Starovoitova’s candidacy was registered. On May 14, 1989, after an intense campaign, Galina Starovoitova was elected a USSR People’s Deputy from Armenia, securing 75% of the vote.