Գրքի և Ազատության Վիպասան

1937 թվականի մայիսի 27-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի) մահացավ Ատրպետը (Սարգիս Մկրտչի Մուբայաջյան): նրա գրիչն ու գաղափարները վառ կրակով լուսավորեցին հայ գրականությունն ու ազգային գիտակցությունը՝ 

Արձակագիր, հասարակական գործիչ և ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ՝ նա իր ստեղծագործություններով արտացոլեց հայ ժողովրդի կյանքը, պայքարն ու երազանքները՝ դառնալով հայ գրականության անմոռանալի դեմք: 
Ծնվել է 1860 թվականի հունվարի 31-ին Կարսում՝ Ատրպետը մանկությունն անցկացրեց հայաշատ միջավայրում: Նա ավարտեց Կարսի կաթոլիկների վարժարանը, ապա՝ Կոստանդնուպոլսի Օսմանյան լիցեյը 1877 թվականին: Կրթությունն ընդլայնեց նրա աշխարհայացքը, սակայն նրա սիրտը մնաց կապված հայ ժողովրդի ճակատագրին: 1880-ական թվականներից նա ուսուցչություն էր անում արևելահայ գյուղաքաղաքներում՝ միաժամանակ ընկղմվելով գրական և հասարակական գործունեության մեջ: 1893 թվականին նա դարձավ Հնչակյան կուսակցության Թիֆլիսի կոմիտեի անդամ, սակայն 1895 թվականին ձերբակալվեց և աքսորվեց Ռոստով: Ազատվելուց հետո նա մեկնեց Թավրիզ, որտեղ հիմնեց և խմբագրեց «Ապագա» լրագիրը՝ դառնալով հայ ազգային-ազատագրական գաղափարների ջատագով: 
Ատրպետի գրական ստեղծագործությունները խորապես արտացոլում էին արևմտահայ գյուղաշխարհի կյանքը, սոցիալական խմորումներն ու ազգային պայքարը: Նրա «Ալմաստ» (1891) վեպը պատմում է Կարինի «Պաշտպան հայրենյաց» կազմակերպության գործունեության, նրա ջախջախման և Թիֆլիսի բանվորական շարժման մասին՝ վառ կերպով ներկայացնելով հայ ազատագրական պայքարի ոգին: Նրա հայտնի «Տժվժիկ» պատմվածքը, որը հետագայում դարձավ համանուն կարճամետրաժ ֆիլմի հիմք (1962, ռեժ. Արման Մանարյան), պատմում է գյուղական կյանքի դժվարությունների և մարդկային բարոյականության մասին: 
Ատրպետը նաև պատմա-բանասիրական հետազոտություններ էր կատարում: Նրա «Հողատիրությունը Կովկասում» և «Հայ թագավորների և քաղաքների դրամները նախնական ժամանակներից մինչև Տրդատ» աշխատությունները արժեքավոր ներդրում էին հայ պատմագրության մեջ: Բացի այդ, նա 1880-ականներից սկսել էր ուսումնասիրել Վիշապ հուշարձանները՝ հրապարակելով իր հետազոտությունները 1926 թվականից: Նրա ստեղծագործությունները, ներառյալ «Խև Կարապետ», «Շուշան», «Սարրաֆ» և «Վյուքեալայի գաղտնիքը», գրավում էին ընթերցողներին իրենց խորությամբ և իրականության վառ պատկերներով: 
Ատրպետի կյանքը լի էր պայքարով և ստեղծագործական կրքով: Նրա ժառանգությունը՝ գրքեր, հոդվածներ և գաղափարներ, շարունակում է ոգեշնչել հայ գրականությունն ու ազգային գիտակցությունը: Գյումրիում նրա կիսանդրին հիշեցնում է այն մեծ մարդու մասին, ով իր կյանքը նվիրեց հայ ժողովրդի ազատության և մշակույթի բարձրացմանը:

 
Писатель Свободы и Слова
27 мая 1937 года в Ленинакане (ныне Гюмри) оборвалась жизнь великого армянина, чье перо и идеи ярким пламенем озарили армянскую литературу и национальное самосознание — Атрпет (Саргис Мкртчи Мубаяджян). Прозаик, общественный деятель и член Союза писателей СССР с 1934 года, он своими произведениями запечатлел жизнь, борьбу и мечты армянского народа, став одной из ключевых фигур армянской литературы. 
Родился Атрпет 31 января 1860 года в Карсе. Детство он провел в армянской среде, окончив местную католическую школу, а затем Османский лицей в Константинополе в 1877 году. Полученное образование расширило его кругозор, но сердце осталось верным судьбе армянского народа. С 1880-х годов он преподавал в восточноармянских городах и селах, одновременно погружаясь в литературную и общественную деятельность. В 1893 году он стал членом Тифлисского комитета партии «Гнчак», но в 1895 году был арестован и сослан в Ростов. После освобождения он отправился в Тавриз, где основал и редактировал газету «Апага» («Будущее»), став горячим сторонником армянских национально-освободительных идей. 
Литературное творчество Атрпета глубоко отражало жизнь западноармянского крестьянства, социальные изменения и национальную борьбу. Его роман «Алмаст» (1891) повествует о деятельности тайной армянской организации «Защитники Отечества» в Карсе, ее разгроме и эпизодах рабочего движения в Тифлисе, ярко передавая дух освободительной борьбы. Его знаменитый рассказ «Тжвжик», легший в основу одноименного короткометражного фильма (1962, реж. Арман Манарян), рассказывает о трудностях деревенской жизни и человеческой морали. 
Атрпет также занимался историко-филологическими исследованиями. Его работы «Землевладение на Кавказе» и «Монеты армянских царей и городов с древнейших времен до Трдата» стали ценным вкладом в армянскую историографию. С 1880-х годов он изучал памятники Вишап, опубликовав свои исследования с 1926 года. Его произведения, включая «Хев Карапет», «Шушан», «Сарраф» и «Тайна Вюкеалая», привлекали читателей глубиной и яркими образами реальной жизни. 
Жизнь Атрпета была полна борьбы и творческой страсти. Его наследие — книги, статьи и идеи — продолжает вдохновлять армянскую литературу и национальное самосознание. Бюст Атрпета в Гюмри служит напоминанием о великом человеке, посвятившем свою жизнь свободе и культуре армянского народа. 
Weaver of Words and Freedom

On May 27, 1937, in Leninakan (now Gyumri), the life of a great Armenian came to an end, whose pen and ideals illuminated Armenian literature and national consciousness with a fiery glow — Atrpet (Sargis Mkrtchi Mubayajyan). A prose writer, public figure, and member of the USSR Writers’ Union since 1934, he captured the life, struggles, and dreams of the Armenian people in his works, becoming an unforgettable figure in Armenian literature. 
Born on January 31, 1860, in Kars, Atrpet grew up in a vibrant Armenian community. He graduated from a local Catholic school and later the Ottoman Lyceum in Constantinople in 1877. His education broadened his perspective, but his heart remained tied to the fate of the Armenian people. From the 1880s, he taught in eastern Armenian towns and villages, immersing himself in literary and public activities. In 1893, he joined the Tiflis Committee of the Hunchakian Party, but in 1895, he was arrested and exiled to Rostov. After his release, he moved to Tabriz, where he founded and edited the newspaper Apaga (“Future”), becoming a fervent advocate for Armenian national-liberation ideals. 
Atrpet’s literary works vividly reflected the life of western Armenian peasantry, social upheavals, and the national struggle. His novel Almast (1891) depicts the activities of the secret Armenian organization “Defenders of the Homeland” in Kars, its defeat, and episodes of the workers’ movement in Tiflis, vividly conveying the spirit of the liberation struggle. His famous story Tzhvzhik, which inspired a short film of the same name (1962, dir. Arman Manaryan), explores the hardships of rural life and human morality. 
Atrpet also conducted historical and philological research. His works Landownership in the Caucasus and Coins of Armenian Kings and Cities from Ancient Times to Trdat were significant contributions to Armenian historiography. From the 1880s, he studied the Vishap monuments, publishing his findings from 1926 onward. His literary works, including Khev Karapet, Shushan, Sarraf, and The Secret of Vyukealaya, captivated readers with their depth and vivid portrayals of reality. 
Atrpet’s life was filled with struggle and creative passion. His legacy—books, articles, and ideas—continues to inspire Armenian literature and national consciousness. His bust in Gyumri stands as a tribute to a man who dedicated his life to the freedom and cultural elevation of the Armenian people.