հայ-իտալական մշակութային կապերի խորհրդանիշ

30 մայիս, 1994, Երևան: Արմեն Կոնստանի Զարյանը՝ վաստակաշատ ճարտարապետ, հեռացավ կյանքից՝ թողնելով անմոռանալի ժառանգություն:

Ծնվել է 1914 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Կոստանդնուպոլսում, նա հայտնի գրող Կոստան Զարյանի և դաշնակահար Թագուհի Շահնազարեանի միջնեկ որդին էր: Դեռ նորածին էր, երբ ընտանիքը փախավ Հայոց ցեղասպանությունից 1914 թվականին: Հետագա տարիներին նա ընտանիքի հետ ապրեց Իտալիայում (1915-1921), Պոլսում (1921-1922), Երևանում (1922-1924), ապա վերադարձավ Եվրոպա:
Արմեն Զարեանը 1932 թվականին ավարտեց Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելեան վարժարանը: 1934 թվականին սկսեց ճարտարապետության ուսումը Վենետիկի համալսարանում, այնուհետև շարունակեց Փարիզի Գեղարվեստի վարժարանում (École des Beaux-Arts) և Հռոմի համալսարանում, որտեղ ավարտեց 1941 թվականին: 1943-1944 թվականներին Վիեննայում հետագա ուսումնասիրություններ կատարեց և ամուսնացավ Մարիա Կավրոնսկու հետ, որից ունեցավ չորս երեխա: Վիեննայում նա սկսեց իր մասնագիտական կարիերան՝ աշխատելով բնակարանների և խանութների ներքին հարդարման վրա:
1949 թվականին Հռոմ վերադառնալով՝ Զարեանը միացավ ճարտարապետական արվեստանոցին, որը հաղթեց Թանժերի (Մարոկո) բնակելի շենքի նախագծի մրցույթում: Նա տեղափոխվեց Թանժեր, որտեղ ապրեց տասը տարի և հաղթեց խորհրդարանի շենքի նախագծի մրցույթում: Հռոմ վերադառնալով՝ նա նախագծեց այնպիսի նշանակալի կառույցներ, ինչպիսիք են Հռոմի ավտոմոբիլային ակումբի շենքը (1956-1959) և Ֆրանչիսկեան համալսարանի շենքը (1961-1964):
1963 թվականին Զարեանը վերադարձավ Հայաստան՝ ընտանիքով հաստատվելով Երևանում: 1964-1989 թվականներին աշխատել է «Երևաննախագիծ» կազմակերպությունում՝ ստեղծելով Երևանի ժամանակակից և յուրօրինակ կառույցներ: Զուգահեռաբար դասավանդել է եվրոպական ճարտարապետության պատմություն Պոլիտեխնիկական ինստիտուտում (այժմ՝ Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարան) և աշխատել որպես ավագ գիտաշխատող Գիտությունների ակադեմիայի արվեստի ինստիտուտում: 1969 թվականին պաշտպանել է ճարտարապետական գիտությունների թեկնածուի ատենախոսություն:
Զարեանը կարևոր դեր խաղաց հայ-իտալական մշակութային կապերի զարգացման գործում: Նա համագործակցեց իտալացի ճարտարապետ Թոմասո Բրեցիա Ֆրատադոքիի հետ՝ ուսումնասիրելու հայկական ճարտարապետությունը: Այս համագործակցությունը հիմք դրեց 1966 թվականի գիտարշավին, որը ղեկավարեց Փաոլո Կունեոն՝ հետագայում հիմնելով Հռոմի Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրության կենտրոնը: 1967 թվականին Զարեանը դարձավ Միլանի Հայ մշակույթի ուսումնասիրության և վավերագրության կենտրոնի հիմնադիրներից մեկը, որը հրատարակեց «Հայկական ճարտարապետության վավերաթղթեր» 24-հատորանոց շարքը: 1976 թվականին նա արժանացավ Հայաստանի վաստակավոր ճարտարապետի կոչման:
Զարեանը համահեղինակ էր վեց հատորների «Հայկական ճարտարապետության վավերաթղթեր» շարքում, ինչպես նաև հեղինակել է մի շարք գրքեր, այդ թվում՝ «Իտալական արդի ճարտարապետություն (1927-1960 թթ.)» (1972), «Արևմտյան Եվրոպայի արդի ճարտարապետություն» (1979), «Ակնարկ հայ և միջնադարյան Հայաստանի քաղաքաշինության պատմության» (1986), «Հայկական ճարտարապետությունը և Լեոնարդո դա Վինչիի հայկական վարկածը» (1994): Նա նաև համահեղինակ էր իտալերեն «Հայկական ճարտարապետություն» երկհատոր գրքի (1988) և բազմաթիվ գիտական ու հանրամատչելի հոդվածների: Մասնակցել է հայ արվեստին նվիրված հինգ գիտաժողովների Իտալիայում (1975, 1981, 1988) և Հայաստանում (1978, 1985), ինչպես նաև Նյու Յորքում «Անիի փառքը» գիտաժողովին (1989):
Արմեն Զարեանի կյանքն ու գործը մնայուն հետք թողեցին հայ ճարտարապետության և մշակույթի պատմության մեջ՝ միավորելով հայկական և եվրոպական ժառանգությունները:

Архитектор Культурных Мостов: Жизнь, Посвященная Армянскому Наследию
30 мая 1994, Ереван. Армен Зарян, символ армяно-итальянских культурных связей, выдающийся архитектор, ушел из жизни, оставив неизгладимое наследие. Родился 13 сентября 1914 года в Константинополе, он был средним сыном известного писателя Костана Заряна и пианистки Тагуи Шахназарян. Будучи младенцем, он вместе с семьей бежал от Геноцида армян в 1914 году. В последующие годы он следовал за семьей, живя в Италии (1915–1921), Константинополе (1921–1922), Ереване (1922–1924), а затем вернулся в Европу.
Армен Зарян окончил Мурад-Рафаэлянскую школу в Венеции в 1932 году. В 1934 году начал изучать архитектуру в Венецианском университете, затем продолжил обучение в Школе изящных искусств (École des Beaux-Arts) в Париже и в Университете Рима, который окончил в 1941 году. В 1943–1944 годах он продолжил обучение в Вене, где женился на Марии Кавронской, от которой у него было четверо детей. В Вене он начал профессиональную карьеру, работая над дизайном интерьеров домов и магазинов.
Вернувшись в Рим в 1949 году, Зарян присоединился к архитектурной мастерской, которая выиграла конкурс на проект жилого здания в Танжере (Марокко). Переехав в Танжер, он провел там десять лет и выиграл конкурс на проект здания парламента. Вернувшись в Рим, он продвинулся в карьере, спроектировав, в частности, здание Римского автомобильного клуба (1956–1959) и здание Францисканского университета (1961–1964).
В 1963 году Зарян принял судьбоносное решение переехать с семьей в Армению. С 1964 по 1989 год он работал в организации «Ереванпроект», создавая современные и оригинальные здания в Ереване. Параллельно он преподавал историю европейской архитектуры в Политехническом институте (ныне Государственный инженерный университет Армении) и работал старшим научным сотрудником в Институте искусств Академии наук. В 1969 году защитил диссертацию на степень кандидата архитектурных наук.
Зарян сыграл ключевую роль в развитии армяно-итальянских культурных связей. Он сотрудничал с итальянским архитектором Томмазо Бречия Фратадокки в изучении армянской архитектуры, что привело к экспедиции 1966 года под руководством Паоло Кунео, который позже основал Центр изучения армянской архитектуры в Риме. В 1967 году Зарян стал одним из основателей Центра изучения и документирования армянской культуры в Милане, который опубликовал 24-томную серию «Документы армянской архитектуры». В 1976 году он был удостоен звания Заслуженного архитектора Армении.
Зарян был соавтором шести томов серии «Документы армянской архитектуры» и автором книг, включая «Современная итальянская архитектура (1927–1960-е годы)» (1972), «Современная архитектура Западной Европы» (1979), «Очерк истории градостроительства Армении и средневековой Армении» (1986) и «Армянская архитектура и армянская версия Леонардо да Винчи» (1994). Он также был соавтором двухтомника «Армянская архитектура» на итальянском языке (1988) и написал множество научных и популярных статей на разных языках. Зарян участвовал в пяти конференциях, посвященных армянскому искусству, в Италии (1975, 1981, 1988) и Армении (1978, 1985), а также в конференции «Слава Ани» в Нью-Йорке (1989).
Жизнь и работа Армена Заряна оставили неизгладимый след в истории армянской архитектуры и культуры, объединив армянское и европейское наследие.

Architect of Cultural Bridges: A Life Devoted to Armenian Heritage
May 30, 1994, Yerevan. Armen Zaryan, a symbol of Armenian-Italian cultural ties and a distinguished architect, passed away, leaving an enduring legacy. Born on September 13, 1914, in Constantinople, he was the middle son of renowned writer Kostan Zaryan and pianist Taguhi Shahnazaryan. As an infant, he fled the Armenian Genocide with his family in 1914. In the following years, he lived with his family in Italy (1915–1921), Constantinople (1921–1922), Yerevan (1922–1924), and then returned to Europe.
Armen Zaryan graduated from the Murad-Raphaelian School in Venice in 1932. In 1934, he began studying architecture at the University of Venice, later continuing at the École des Beaux-Arts in Paris and the University of Rome, where he graduated in 1941. He pursued further studies in Vienna (1943–1944), where he married Maria Kavronskaya, with whom he had four children. In Vienna, he began his professional career, working on interior designs for homes and shops.
Returning to Rome in 1949, Zaryan joined an architectural studio that won a competition for a residential building project in Tangier, Morocco. He relocated to Tangier, where he lived for ten years and won a competition to design the parliament building. Back in Rome, he advanced his career, designing notable structures such as the Rome Automobile Club building (1956–1959) and the Franciscan University building (1961–1964).
In 1963, Zaryan made a pivotal decision to move with his family to Armenia. From 1964 to 1989, he worked at the “Yerevanproject” organization, designing modern and distinctive buildings in Yerevan. Concurrently, he taught European architectural history at the Polytechnic Institute (now the State Engineering University of Armenia) and served as a senior researcher at the Institute of Arts of the Academy of Sciences. In 1969, he defended his dissertation for a Candidate of Architecture degree.
Zaryan played a crucial role in fostering Armenian-Italian cultural ties. He collaborated with Italian architect Tommaso Breccia Fratadocchi to study Armenian architecture, laying the groundwork for a 1966 expedition led by Paolo Cuneo, who later founded the Center for the Study of Armenian Architecture in Rome. In 1967, Zaryan co-founded the Center for the Study and Documentation of Armenian Culture in Milan, which published the 24-volume series Documents of Armenian Architecture. In 1976, he was awarded the title of Honored Architect of Armenia.
Zaryan co-authored six volumes of the Documents of Armenian Architecture series and wrote books such as Modern Italian Architecture (1927–1960s) (1972), Modern Western European Architecture (1979), An Overview of Urban Planning History in Armenia and Medieval Armenia (1986), and Armenian Architecture and the Armenian Version of Leonardo da Vinci (1994). He also co-authored the two-volume Armenian Architecture in Italian (1988) and published numerous scholarly and popular articles in various languages. Zaryan participated in five conferences on Armenian art in Italy (1975, 1981, 1988) and Armenia (1978, 1985), as well as the “Glory of Ani” conference in New York (1989).
Armen Zaryan’s life and work left an enduring mark on the history of Armenian architecture and culture, bridging Armenian and European heritage.