“Խաղաղության Քայլ” Կարսի Հանդեպ տարածքային պահանջներից հրաժարվելը

30 մայիս, 1953, Մոսկվա: ԽՍՀՄ-ի կողմից Թուրքիայի նկատմամբ տարածքային պահանջներից հրաժարվելը դարձավ պատմական իրադարձություն, որը խորհրդանշեց Խորհրդային Միության արտաքին քաղաքականության կտրուկ շրջադարձը:

Այս որոշումը վերջ դրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին ամիսներին Իոսիֆ Ստալինի կառավարության կողմից առաջ քաշված պահանջներին, որոնք ներառում էին Կարսի և այլ տարածքների վերադարձը, ինչպես նաև Սևծովյան նեղուցներում համատեղ վերահսկողության և խորհրդային ռազմածովային բազայի տեղակայման պայման:
1945 թվականի մարտի 19-ին ԽՍՀՄ-ը դենոնսացրեց 1925 թվականի դեկտեմբերի 25-ի խորհրդա-թուրքական պայմանագիրը՝ սկսելով ոչ պաշտոնական խորհրդակցություններ նոր պայմանագրի շուրջ: Թուրքիան մայիսին առաջարկեց համաձայնագրի նախագիծ, որով պատերազմի դեպքում երաշխավորվում էր խորհրդային բանակի և նավատորմի ազատ անցումը Թուրքիայի տարածքով: Սակայն ԽՍՀՄ-ը, օգտվելով այս զիջումից, ձգտում էր առավելագույնս ճնշել Թուրքիային՝ պահանջելով Սևծովյան նեղուցներում համատեղ վերահսկողություն և 1921 թվականի Մոսկվայի պայմանագրի «ուղղում», որը Վյաչեսլավ Մոլոտովը համարում էր «անարդար» ԽՍՀՄ-ի համար: Նոր սահմանը, խորհրդային տեսանկյունից, պետք է համապատասխաներ 1913 թվականի Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների սահմաններին՝ ներառյալ Կարսի մարզը, Բաթումի մարզի հարավային մասը և Էրիվանի նահանգի Սուրմալու գավառը:
Թուրքիան, սակայն, դիմակայեց այս պահանջներին՝ ստանալով ԱՄՆ-ի աջակցությունը Թրումանի դոկտրինայի շրջանակներում, որը Թուրքիային և Հունաստանին տրամադրեց ֆինանսական և ռազմական օգնություն: 1952 թվականի փետրվարին Թուրքիան միացավ ՆԱՏՕ-ին՝ ամրապնդելով իր դիրքերը արևմտյան ճամբարում: Սառը պատերազմի սրացումը և մեծ տերությունների, հատկապես ԱՄՆ-ի, դիմադրությունը ստիպեցին ԽՍՀՄ-ին 1953 թվականին հրաժարվել տարածքային պահանջներից: Այս որոշումը ոչ միայն ավարտեց Կարսի շուրջ վեճը, այլև ընդգծեց ԽՍՀՄ-ի արտաքին քաղաքականության ձախողումը՝ հանգեցնելով Թուրքիայի ամուր ինտեգրմանը արևմտյան դաշինքներին և խորհրդային էքսպանսիոնիզմի մասին պատկերացումների ամրապնդմանը:
Այս իրադարձությունը խորը ազդեցություն ունեցավ հայ ժողովրդի վրա, քանի որ Կարսը և հարակից տարածքները պատմականորեն կարևոր էին հայկական մշակույթի և ինքնության համար: Չնայած ԽՍՀՄ-ի հրաժարումը կանխեց տարածաշրջանում լարվածության հետագա սրացումը, այն նաև ընդգծեց հայերի պատմական հայրենիքի կորստի ողբերգությունը: Այս իրադարձությունը մնում է հայ-թուրքական հարաբերությունների և Սառը պատերազմի դարաշրջանի կարևոր էջ:

Шаг к Миру: Отказ СССР от Претензий на Карс
30 мая 1953 года, Москва: Отказ СССР от территориальных претензий к Турции, включая город Карс, стал историческим событием, ознаменовавшим резкий поворот в советской внешней политике. Это решение положило конец требованиям, выдвинутым правительством Иосифа Сталина в последние месяцы Второй мировой войны, которые включали возвращение Карса и других территорий, а также установление совместного контроля и размещение советской военно-морской базы в Черноморских проливах.
19 марта 1945 года СССР денонсировал советско-турецкий договор от 25 декабря 1925 года, начав неформальные консультации о новом соглашении. В мае Турция предложила проект договора, гарантировавший свободный проход советской армии и флота через свою территорию в случае войны. Однако СССР, воспользовавшись этой уступкой, стремился «дожать» Турцию, требуя совместного контроля над Черноморскими проливами и «исправления» Московского договора 1921 года, который Вячеслав Молотов назвал несправедливым для СССР. Новая граница, по советскому видению, должна была соответствовать границам Российской и Османской империй 1913 года, включая Карсскую область, юг Батумской области и Сурмалинский уезд Эриванской губернии.
Турция, однако, встретила сопротивление со стороны великих держав, особенно США, которые в рамках доктрины Трумэна оказали ей финансовую и военную поддержку. В феврале 1952 года Турция вступила в НАТО, укрепив свои позиции в западном лагере. Эскалация Холодной войны и противодействие великих держав вынудили СССР в 1953 году отказаться от территориальных претензий. Это решение не только завершило спор вокруг Карса, но и подчеркнуло провал советской внешней политики, приведя к укреплению позиций США, сплочению англо-американской коалиции и закреплению образа СССР как экспансионистской державы. Турция, опасаясь потери территорий, прочно интегрировалась в западный блок.
Это событие оказало глубокое влияние на армянский народ, для которого Карс и прилегающие территории исторически значимы как часть культурного и национального наследия. Хотя отказ СССР предотвратил дальнейшую эскалацию напряженности в регионе, он также подчеркнул трагедию утраты исторической родины армян. Это событие остается важной страницей в армяно-турецких отношениях и истории Холодной войны.

A Step Toward Peace: The USSR’s Renunciation of Claims to Kars
May 30, 1953, Moscow: The Soviet Union’s renunciation of territorial claims against Turkey, particularly the city of Kars, marked a historic event that signaled a sharp turn in Soviet foreign policy. This decision ended the demands put forward by Joseph Stalin’s government in the final months of World War II, which included the return of Kars and other territories, as well as joint control and the establishment of a Soviet naval base in the Black Sea Straits.
On March 19, 1945, the USSR denounced the Soviet-Turkish treaty of December 25, 1925, initiating informal consultations for a new agreement. In May, Turkey proposed a draft treaty guaranteeing the free passage of Soviet troops and navy through its territory in case of war. However, the USSR, seizing this concession, sought to pressure Turkey further, demanding joint control over the Black Sea Straits and a revision of the 1921 Moscow Treaty, which Vyacheslav Molotov deemed unfair to the USSR. The new border, from the Soviet perspective, should have aligned with the 1913 boundaries of the Russian and Ottoman Empires, encompassing the Kars region, the southern part of the Batum region, and the Surmalinsky district of the Erivan Governorate.
Turkey, however, faced opposition from the great powers, particularly the United States, which provided financial and military aid under the Truman Doctrine. In February 1952, Turkey joined NATO, solidifying its position in the Western bloc. The escalation of the Cold War and resistance from the great powers forced the USSR to abandon its territorial claims in 1953. This decision not only resolved the dispute over Kars but also highlighted the failure of Soviet foreign policy, leading to strengthened U.S. influence, the consolidation of the Anglo-American coalition, and the reinforcement of the USSR’s image as an expansionist power. Turkey, fearing territorial losses, firmly aligned with the Western camp.
This event profoundly impacted the Armenian people, for whom Kars and its surrounding areas hold historical and cultural significance. While the USSR’s renunciation prevented further escalation in the region, it also underscored the tragedy of the loss of the Armenian homeland. This moment remains a pivotal chapter in Armenian-Turkish relations and the history of the Cold War.